« Караҥ Кошевтиҥ балдарга учурлалган чӱмдемелдери»
статья по чтению

Jаҥары jок телекей – jилбилӱ эмес.

Jаныксабас кижи – кижи болбос.

Алтайым, сызыҥ – jажына мениҥ,

Канча бар ырызым ончозы сениҥ.

К. Кошев

« Караҥ Кошевтиҥ балдарга учурлалган чӱмдемелдери».

Ижим 2 бӧлӱктеҥ турат:

1. К.Д. Кошевтиҥ jайаандык jолы.
2. К.Д. Кошевтиҥҥ балдарга учурлалган чӱмдемелдери.

1. Караҥ (Анатолий) Дмитриевич Кошев чаган айдыҥ 2-чи кӱнинде, 1946 jылда Улаган аймактыҥ Köö деп jуртында чыккан. Областной национальный школдо ӱренген. Школды божодып, Москва калада автомобильно - строительный институтка (МАДИге) ӱредӱге кирген. Ӱредӱзин jедимдӱ тӱгезип, «Jолдор тудатан инженер» деп специальность алган. Ӱредӱзи аайынча Коми тергееде узак ӧйдиҥ туркунына иштеген. Кӧп кӧлӱктер jӱрер магистральдар саларында турушкан. Ол патенттердин авторы, ВДНХ – ныҥ алтын медалиле кайралдаткан.

Орус албатынын айтканыла, jайалталу кижи бастыра jанынан jайалталу дегендий, КараҥДмитриевич анайда ок jайалталу, тили эптӱ, чечен бичиичи.

Бичиичиниҥ jайаандык jолы студент ӧйлӧринде башталган. 1967 jылда «Баштапкы алтам» деп jуунтыда Б.Бедюров ло Б.Суркашевтиҥ чӱмдемелдериле кожо Караҥ Дмитриевичтиҥ ӱлгерлери кепке базылып чыккан.

К. Кошевтиҥ ӱлгерлерине кӱӱ салынып, ол 20-неҥ ажыра кожоҥныҥ авторы болуп jат.

Караҥ Дмитриевичтиҥ алтай драматургияда да jаан ӱлӱзи бар.Ол «Санат» деп пьеса, «Чагана» деп водевиль, 1 акттаҥ турган «Лесная сказка», «Сказание о зернотёрке Паспак» - деп, мультипликационный сценарийдиҥ авторы.

«И взойдёт твоя заря»-деп баштапкы орус-алтай колбулар керегинде тӱӱкилик орус тилле бичимел бичиген. Бу бичимелле Горно-Алтайск, Бийск калаларда театрал постановкалар тургузылган. Уфа калада кӧрӱ-маргаанда ол постановка кайрал алган.

Анайда ок Караҥ Дмитриевич кӧчӱреечи болгон. А.С.Пушкинниҥ, Ш.Руставелиниҥ, О.Хайамныҥ, Л.Юсупованыҥ чӱмдемелдерин алтай тилге кӧчӱрген. 2004 jылда «Слово о полку Игоревени» кӧчӱрген.

Караҥ Дмитриевич анайда ок коркышту тыҥ Тӧрӧлин, тилин, албатызын сӱӱген, jериниҥ чындык уулы болгон. Ол алтай литератураныҥ ӧзӱми керегинде ӧнзӱре сурактарга «Алтайдыҥ Чолмоны», «Звезда Алтая», «Литературная Россия» газеттерде, «Эл Алтай» деп альманахта заметкалар, статьялар бичиген.

К.Д.Кошев Россия бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы, Алтай
тергеебистиҥ Кӱндӱлӱ кижизи болгон.

2. Калганчы ӧйлӧрдӧ алтай тилистиҥ ӧзӱми, алтай тилистиҥ келер ӧйи коркышту ӧҥзӱре сурак болуп jат. Эмдиги ӧйдӧ балдар алтай тилин билбес, алтай тилле куучындаар кӱӱни келбес болуп барып jaт.
Анайда ок эне - адалары, тайнак-jаанактары балдарла орустап
куучындажат. Мынайып барзабые бисле не болор? Алтай тилис
jоголып калар, деп санаа-шӱӱлтелер келет. Айдарда, биске алтай
улуска ойгонып, сананып, тилисти корулап алар керек!!! Бу иште
бистиҥ эҥ ле jаан болушчыбыс - сӧс лӧ бичик! Сӧс лӧ бичиктиҥ
учуры jаан ла бийик. Сӧс лӧ бичик ажыра баланы кӧпкӧ экелерге ле ӱредерге japaap. Бу ишти К.Кошевтиҥ ижине де тайанып ӧткӱрерге japaap.

Бойымныҥ ижимде К.Кошевтин балдарга учурлаган чӱмдемелдерине тайанып, кандый иш ӧткӱрерге jараарын кӧргӱзип ийерге амадайдым.

Бала алтай тилиниҥ табыштарын чокым-jарт, кӧнӱ айдып билзин, сӧзлиги байызын деп модор сӧстӧр болужат. Албатыныҥ модор сӧстӧринеҥ башка поэттер бойлоры чумдеген модорлор болот. К.Кошев чӱмдеген коркышту кӧп модор сӧстӧр бар. «Кем тӱрген айдар?» - деп ойын, маргаан ӧткӱрип ийерге japaap.

1. Атка сулук сугар улус jокто,

Атпай атка сары сула токти.

2. Кара каргаа, карга кара!

Кар быjыл jаан тӱшкен.

Jаан, каргаа, сен тӱрген.

Суузаганы керегинде.

Суузаган Сӱзей суу сузат,
Суузыны канбай, суула jӱзет.
Jаратка jадып, база ичет,
Экинчи jаратка оноҥ кечет,
Сускула сузуп, базып кечет.

Тура тутканы керегинде.

Эртен тура эрте турат.
Малта алып, калта алат.
Ылтам алат, jол алат,
Эртен тура тура тудат.

Тоолор до ӱренерге japaap.
Тоолор.

«Бир» деген тоо-
Ол баатырдый тоо.
Ас та болзо, алыптый тоо.
Бирдеҥ биригип,
Улус иштензе,
Баатыр ийдези иле кӧрӱнер.
«Эки» деп тоо
Эптӱ бӱткен.
Эдик деп уулчак
Эки меелейлу,
Эки чаназы
Эки тайакту.
«Ӱч» деп тооны
Таныйлы бис!
Очок буттарын
Тоолойлы бис!
«Тӧрт» деп тоо

Jок болзо,

Чыйрак аттар

Канайып jарыжар!

«Беш» деп тоо,

Колында да,

Будында да,

Беш сабар.

«Кижиниҥ бажын jураганы» деп jарандырып jазаган табышкактарына тайанып, «ӱч койонды» тудуп аларга japaap. Кижиниҥ бажы керегинде табышкактарды таптырар, олорды чын айдып ӱредер, учында балдарды кижиниҥ бажын jурап ӱредер.

Баланы ару-чек болорына, амыр-санааныҥ, су-кадыктыҥ ээжилерине темиктирзе болушту чӱмдемелдердиҥ бирӱзи:

Наадай.

Бу наадайды ару кыпка
Ээчидин кемигер экелди, балдар?
Ӧдӱгин чупчыбай, ол ичкери ӧткӧн.
Тонын да чечпей, тактага чыккан.
Бир меелейин тышкары ундыган.
Тоныныҥ топчызын база jылыйткан.
Платьези кирлӱ, ӧдӱги балкашту,
Эки кӱнге jӱзин jунбаган.
Быjыраш чачы таакырап калган.
Эки кулагыныҥ ичине дезе
Арба да чачса ӧзӱп калгадый!
Бу наадайга тӱней кызычак
Слердиҥ ортогордо бар ба, балдар?
Наадайдыҥ платьезин кызычак чечип jунат.
Кирлӱ ӧдӱгин кремдеп арчыйт.

Колы – jӱзин самындап jунат.

Лентазын чечип, тарак алат,

Быjыраш чачын ӧрӱп, тарайт.

Мындый керсӱ кызычак

Слердиҥ ортогордо бар ба, балдар?

Бала jаштан ала Алтай jерин - байлу тууларын, сууларын, агаш-тажын, аҥ- кужын, балыгын сӱӱп, оны тооп ло оморкоп, ада- энезин, алтай албатызын килеп jӱрер учурлу. Балдарды jаткан jериндеги албатызыла, олордыҥ мактулу ижиле оморкоп, олор ок чылап, иштеҥкей болорына таскадар.

Ар - бӱткенди оҥдоорго ло сӱӱрге бисти К. Кошевтин «Кӱреедеҥ чыгары» деп ӱлгери, «Эркетенду jай ӧйи», «Армакчылу алабуга» - деп куучындары болужат. Ого ӱзеери бу куучындарды кычырза, балдар балыктыҥ аттарыла таныжат, билип алат.

Балдарды jаныс ла аҥ - куштардын кылыгын оҥдоор эмес, je олорго ӧткӧнип, ого тунейлежип, кыймыктанып, ӱнденип билерине ӱредип, ойындар ӧткӱрип, баланын jайалтазын эрте ачып, тазыктырарга japaap.

Уч сӧс.

Бу ишти бӱдӱрип турала, бистин алтай тилис кандый байлык, агару, куулгазынду деп шӱӱлтеге катап ла келдим. Караҥ Дмитриевич кандый тили эптӱ, чечен, коркышту jайалталу бичиичи болгон. Балдарга да бичиген кажы ла чӱмдемелин алза - куулгазынду, jилбилӱ телекей! Балдар оҥдоор, jеҥил, кӱч эмес тилле бичилген.

Ижимде тузаланган бичиктер:

1. Кӱнеш Горно-Алтайск, 2004j.
2. Кӱничек «Ӱч Сумер», Горно-Алтайск, 2005j.
3. Литературалык кычырыш 2 класс, Горно-Алтайск, 2012j.
4. Литературалык кычырыш 3 класс, Горно-Алтайск, 2015j.
5. «Солоҥы» журналдар 2017j., 2019j.

К. Кошев. Модор сӧстӧр.

Саҥыскан
Саҥыскан, саҥыскан
Сары чӧлдӧ ол аскан.
Эмди jаҥыс саҥыскан

Сары чӧлдӧ – jаҥыс каан.
Кӧстин jажыҥ агыскан,
Саныс чайнайт jаҥыскан.

Казан асканы керегинде
Казак кыс казан азат,

База jазап азык jазайт
Казанды ас база jазап,

Jаза азыкты, казак кыс!

Тарал
Арал кара таралду,
Кара тарал аралда,
Кару бала таралда бар.
Кара тарал тарак алар,
Кару бала бажын тараар!

Эки нӧкӧр Б ла А
Ойноп чыкты jалаҥга.

Jалаҥ jараш чечектӱ:
Анда jӱрди К ла У.

А айтты: «Кӧрзӧҥ, кӧрзӧҥ,
Кандый танык jаан мӱӱстӱ?
Б айтты: «Ол К ла У -
Бисле ойноор учурлу!»

Jолыгыжып таныктар,
Туруп ийди jергелей
Бажында Б ээчиде У,
К ла А учында,
Кандый тынду бу мында?

Табышкак

Jаан чокчок уйалу,

Нактаҥ нак билелӱ,

Колы-будыс чыдалду,

Адыс бистиҥ…

К.Д. Кошев

Арал кара таралду,

Кара тарал аралда.

Кару бала таралда бар.

Кара тарал тарак алар,

Кару бажын тараар!

Арбын арба

Абрада бар.

Абралу барбай,

Чар карар,

Абрадаҥ арба

Ары чачылар.

Арбаны кармап,

Карманыҥа сал!

КӰРЕЕДЕҥ ЧЫГАРЫ

Ак jалаҥда койон уйуктаган,

Ол койонго тӱлкӱ туштаган.
Сен, койонок, кӧзинди ач!
Кӧр - тӱлкӱчек, оноҥ кач!

Ак jалаҥда тӱлкӱ уйуктаган,
Ол тӱлкӱге бӧрӱ туштаган.
Тур, тӱлкӱчек, кӧзиҥди ач!
Кӧр - бӧрӱчек, капшай кач!

Бир аркада бӧрӱ уйуктаган,
Бу бӧрӱге айу табарган.
Ай, бӧрӱчек, кӧзиҥди ач!
Кӧр - айучак, капшай кач!

Тӧҥ ӱстинде айу jаткан.
Ол айуга аҥчы туштаган.
Ой, айучак, ӧрӧ тур!
Тӧҥди тӧмӧн тыҥ jӱгӱр!

Ак аркада аҥдар амыраган.
Аҥчы мынайда аҥдап jӱрген.
Jес чӧйгӧни каҥыраган:
Jер ле сайын аҥдар качкан!..