Доклады и рефераты
рабочая программа по теме
На этой странице опубликованны Материалы МО и рефераты самообразования
Скачать:
| Вложение | Размер |
|---|---|
| 53.29 КБ | |
| 26.25 КБ | |
| 30.88 КБ | |
| 18.91 КБ | |
| 32.63 КБ |
Предварительный просмотр:
Доклад
Ахуыргӕнӕг:
Хӕйманты Ж.А.
Ахуыргӕнӕджы размӕ ис ахсджыаг ӕмӕ бӕрнон хӕс: аххуыргӕнинӕгты сӕ мадӕлон ӕвзагыл аив дзурын ӕмӕ сӕ хъуыдытӕ раст фыссын сахуыр кӕнын, ӕвзаджы аивдзинад ӕмӕ цыргъ ныхӕстӕм ргом здахыныл фӕцалх кӕнын. Уырыссаг къордты ахуыргӕнинӕгты та мах хъуамӕ сахуыр кӕнӕм уарзын Ирыстоны, иронау дзурын зонын,цӕмӕй сӕ хъуыдытӕ сӕ бон зӕгъын уа иронау.
Ирон ӕвзаг йӕ формӕмӕ гӕсгӕ у националон ӕмӕ мах, ахуыргӕнджытӕ, уыцы культурӕмӕ хъуамӕ цымыдисдзинад гуырын кӕнӕм.
Мадӕлон ӕвзаг ахуыр кӕнын канд дзурын, кӕсын ӕмӕ фыссын базоныны фӕрӕз нӕу, фӕлӕ стыр ахъаз кӕны уырыссаг ӕвзаг, литерӕтурӕ ӕмӕ культурӕ бӕстон сахуыр кӕнынӕн дӕр.
Стыр советон фыссӕг М.Шолохов зӕгъы: «Адӕмӕн сӕ егъаудӕр хъӕздыгдзинад у се взаг». Цӕмӕй сывӕллӕттӕ уыцы егъау хъӕздыгдзинадӕй бындурон зонындзинӕдтӕ исой,уый тыххӕй ирон ӕвзаг ӕмӕ литерӕтурӕйы ахуыргӕнджыты хъӕуы пайда кӕнын сӕ куысты алыхуызы методикон мадзӕлттӕй ӕмӕ фӕрӕзтӕй.
Арӕхстджын методикон мадзӕлттӕй куы пайда кӕнӕм, уӕд мах скъоладзауты фылдӕр разӕнгард кӕнӕм нӕ ирон ӕвзаг ахуыр кӕнынмӕ, гуырын сӕм кӕнӕм цымыдисдзинад Аланты ӕвзагмӕ.
Мах урокмӕ нӕхи куы фӕцӕттӕ кӕнӕм, уӕд, мӕнмӕ гӕсгӕ, ӕгъӕд нӕу ӕрмӕст ахуыргӕнӕн чиныджы ӕрмӕг, фӕлӕ хъуамӕ пайда кӕнӕм алыхуызон куыстытӕй.
Мах урокты цы грамматикон хъӕзтытӕй фӕпайда кӕнӕм,уыдонӕй иу цалдӕрыл ӕрдзурдзынӕн.
Кӕстӕр кълӕсты ахуырдзаутӕ фыссын ӕмӕ кӕсын хорз нӕма фӕзонынц ӕмӕ уымӕ гӕсгӕ дзургӕ хъӕзтытӕ фӕкӕнынц фылдӕр.
Зӕгъӕм, темӕ «Адӕймаджы буары хӕйттӕ» сывӕллӕттӕ куы сахуыр кӕной, уӕд ахуыргӕнӕг фӕйнӕджы цур лӕугӕйӕ ахуыргӕнинӕгтӕм дзуры, цӕмӕй уыдон радыгай нымайой буары хӕйтты нӕмттӕ ӕмӕ сӕ уый ныв кӕндзӕн фӕйнӕгыл, кӕд ӕмӕ исты дзырд фекрох кӕной, уӕд адӕймаджы ныв ӕнӕ уыцы буары хайӕ баззайдзӕнис.
Ацы хъазты руаджы скъоладзаутӕ тырнынц фылдӕр дзырдтӕ бахъуыды кӕнынмӕ, цӕмӕй иннӕ хатт сӕ адӕймаджы ныв ма баззайа ӕнӕ «хъустӕ» кӕнӕ ӕнӕ «фындз».
Райдиан кълӕсты ма дзургӕ хъӕзтыты хуызмӕ хауы «дзырдтӕй рӕхыс» дӕр. Ахуыргӕнӕг зӕгъы фыццаг дзырд,цы мыр фӕхъуысы дзырды кӕрон уыцы мырыл (дамгъӕйыл) скъоладзау дзуры ӕндӕр дзырд ӕмӕ афтӕ дарддӕр. Цӕвиттон: мад –дон –нас –сасир рон- нана- аг- гӕлӕбу- урс- сырх- хорз- зонд- дада-арс….Сывӕллӕттӕ дзырд куы нӕуал зӕгъой,уӕд «рӕхыс» аскъуыйдзӕн. Ацы хъазты руаджы дӕр скъоладзаутӕ тырнынц фылдӕр дзырдтӕ бахъуыды кӕнынмӕ,цӕмӕй иннӕ хатт сӕ «рӕхыс» тагъд ма скъуыйа.
Ахуыргӕнӕг алы урокыл дӕр цы дзырдтӕ бацамона ахуырдзаутӕн, уыдон гыццыл карточкӕтыл фыссы ӕмӕ сӕ ӕмбырд кӕны дзырдуатон «хызыны».
Алы урочы кӕрон дӕр,рӕстӕг куыд баззайа,уымӕ гӕсгӕ ракӕнын хъӕуы 3-4 ахуырдзауы ӕмӕ дзырдуатон «хызынӕй» исынц дзырдтӕ ӕнӕкӕсгӕйӕ, чи сӕ тагъддӕр базондзӕн? Афтӕмӕй ахуыргӕнӕг рацаугӕ ӕрмӕг дӕр сфӕлхат кӕны.
Астӕуккаг къласты ахуыргӕнинӕгтимӕ дӕр фӕхъазӕм ахам грамматикон хъӕзтытӕй.
Рацӕугӕ уацмыс, кӕнӕ аргъауӕй ахуыргӕнӕг райсы иу дзырд ӕмӕ йӕ фыссы фӕйнӕгыл. Зӕгъӕм «сӕрдасӕн».
Сывӕллӕттӕн раттын хъӕуы ахӕм хӕс, цӕмӕй ацы дзырды дамгъӕтӕй спайдагӕнгӕйӕ ныффыссой алыхуызон дзырдтӕ. Кӕмӕн йӕ бон суыдзӕн фылдӕр ӕмӕ растдӕр дзырдтӕ ныффыссын? Цӕвиттон: Сӕр-дӕс-сӕн- рӕс- над- рад –сӕдӕ –сӕрд- нас- дӕр –дасӕн –Дзырд «Рӕстдзинад»-ӕй скӕнӕм дзырдтӕ: раст-сидзӕр- тас- над –низ- тад- сӕт- дард- аст- дӕс- Ир- дӕр… Уырыссаг къорды скъоладзаутимӕ ма аразӕн ис алыхуызон кроссвордтӕ ӕмӕ ребустӕ.Цымыдисдӕр сӕм фӕкӕсынц, зӕгъӕм дзырдтӕй арӕзт «хӕдзар», «дидинӕг», «бандон», «бӕлас», «чиныг»….
Предварительный просмотр:
Реферат
Темӕ: Ныхасы рæзтыл куыст.
Ахуыргӕнӕг: Хӕйманты Ж. А.
Ныхасы рæзтыл куыст.
Æвзаг у адæмы уд æмæ зонд: цалынмæ æвзаг цæра, уæдмæ цæрынц адæм дæр, разы æмæ фидар кæны йæ национ культурæ, йæ национ хиæмбарынад.
Ирон æвзаджы программæйы амынд цæуы: «Ныхасы рæзтыл куысты хæстæй иу у ахуыргæнинæгты сæ хъуыдытæ фæд-фæдыл раст дзурын æмæ фыссын сахуыр кæнын.» Цæмæй сывæллæттæ уыцы хъуыддагыл фæцалх уой, уый тыххæй йыл хъæуы алы бон кусын:фысгæ куыстытæ аразын, æнæхъæн радзырдтæ кæнæ та æндæр алыхуызон тексттæ хи ныхæстæй дзурын, сæ сæйраг хъуыды сын раиртасын , пълан сæм саразын æмæ сын се`взаджы фæрæзтæ сбæлвырд кæнын.
Уыцы хуызы куы куса ахуыргæнæг алы бон дæр сывæллæттимæ, уæд кæй зæгъын æй хъæуы,йæ бон бауыдзæн сæ хъуыды сын райрæзын кæнын, сæ ныхас сын фæхъæздыгдæр кæнын.
Ацы дидактикон æрмæг æрмæг цасдæр феххуыс уыдзæн ахуыргæнæгæн уыцы хъуыддагыл бакусынæн. Æрмæг лæвæрд цæуы хицæн хæслæвæрдтæ карточкæты хуызы. Уый ахуыргæнинагæн æххуыс у текст раст бакæсынæн, йæ мидис ын хуыздæр бамбарынæн, хæслæвæрдтимæ уæгъдибарæй бакусынæн, ахуыргæнæгæн та æххуыс у ныхасы рæзтыл бæстондæр бакусынæн.
Æрмæг лæвæрд цæуы ахæм уагыл:
1-аг сери æмхæст текст хицæн хъуыдыйæдтыл адих кæнын.
2-аг сери æмхæццæ хъуыдыйæдтæй æмхæст текст саразын.
3-аг сери лæврд хъуыдыйæдтæй æмхæст текст саразын.
4-аг сери уæгъдибар диктант.
5-аг сери .Фæрстытæн дзуæппытæ ныффыссын.
6-аг сери.Фæлгонцджын дзырдтæ нæ ныхасы.
7-аг сери.Радзырд æрфысты элементтимæ.
8-аг сери.Лавæрд пъланмæ гæсгæ радзырд саразын.
9-аг сери. Изложени хи арæзт пъланæ гæсгæ.
10-аг сери.Радзырд цыбырæй ныффыссын.
11-аг сери.Радзырд йæ райдайæ
нмæ гæсгæ ныффыссын.
12-аг сери .Радзырд йæ кæронмæ гæсгæ ныффыссын.
13-аг сери.Тексты иу цæсгом иннæмæй баивын.
14-аг сери.Хæслæвæрдмæ гæсгæ текстæй хъæугæ скъуыддзаг раффыссын.
15- аг сери. Сочинени хуызæгмæ гæсгæ.
Алы серимæ дæр лæвæд цæуы 8-10 карточкæйы.Серитæм цы тексттæ лæвæрд цæуы ,уыдон сæ асмæ гæсгæ сты алыхуызон.Уымæ гæсгæ дзы ахуыргæнæгæн йæ бон уыдзæн равзарын ахуыргæнинæгты цæттæдзинад хынцгæйæ.
Дидактикон æрмæджы амынд цæуы ныхмæ æварыны мадзал. Загъæм ,равзарын дзырды хæйттæм гæсгæ: кæркдон,цæхдон. Адон равзаргæйæ,скъоладзаутæ кæнынц хатдзæг ,зæгъæм, дзырд кæркдон-ы карк у уидаг, дон-фæсæфтуан .Дзырд цæхдон та арæзт у дыууæ уидагæй: цæх æмæ дон,уымæ гæсгæ у вазыгджын дзырд.
Дзырдтæ кæрæдзиуыл барынц.Зындæр æмæ вазыгджындæр програмæйы темæтыл лæвæрд цæуы дзæвгар фылдæр карточкæтæ.Уыдоныл æвæрд цæуынц хицæн номыртæ
Карточкæтимæ куыст скъоладзаутæм гуырын кæны стыр цымыдисдзинад æвзаг бæстон сахуыр кæнынмæ.Рæзы æмæ тыхджындæр кæны сæ хъуыды кæнынад æмæ хибар куыст.
Дидактикон æрмæгæй пайдагæнæн ис рæдыдтытыл кусгæйæ дæр. Уый стыр ахъаз фæуыдзæн канд ахуыргæнджытæн нæ,фæлæ скъоладзаутæн дæр.
Карточкæтимæ кусгæйæ бæстондæр кæнынц скъоладзауты зонындзинæдтæ. Æххуыс сты урочы растæгæй хуыздæр пайда кæнынæн.
Дидактикон æрмæг арæст у хицæн карточкæтæфæлтæрæнты хуызы,лæвæрд дзы цæуы цалдæр хуызы . Фыццаджыдæр ,ахуыргæнæджы амындмæ гæсгæ æрмæг æххст кæнынц ахуырдзаутæ иууылдæр.
Зæгъæм :»Ацы дзырдты цухгонд дамгътæ бафыссын æмæ зæгъын растфыссынады æгъдау:Ку…æг,ху…ар,гы…ыл,пох…и,пæ…æст,фæ…æт,кæ…аг,бо…ал,лæ…ад,…æуын,…агой,æ…афын,уæ …ыг,ды…адас,бæ…ас,б…ын,хъæ…аг,хъæ…ур,æ..æд,æ …ау.
Хуызаг:Кусæг,хуссар.
Дæргъвæтин æмхъæлæсонты бын бахæххытæ кæнын»
Уæлдай тынгдæр карточкæтæй пайда кæнын хъæуы рацыд æрмæг зæрдыл æрлæууын кæнынæн æмæ ног бафидар кæнынæн.Æрмæг лæвæрд цæуы æнцондæрæй зындæрмæ ,хуымæтæгдæрæй вазыгджындæрмæ .
Дидактикон æрмæг ахуыргæнинæгтæй домы ахуыры хибарæй хъуыды кæнын æмæ кусын.Уый та зоны фæстиуджытæ дæтты скъоладзауты зонындзинæдтæ фæхæзхъæддæр æмæ уæрæхдæр кæнын æппæт грамматикæйæ дæр.
Дидактикон æрмæгæй пайда гæнæн ис рæдыдтытыл кусгæйæ дæр.Карточкæты лæвæрд цæуы,цæмæй грамматикæ,растфыссынад,лексикæ æмæ стилистикæ ахуыр цæуой иумæ. Уый тыххæй амынд цæуынц лексикон æмæ стилистикон хæслæвæрдтæ,хъуыдыйæдтæ аразын æмæ ивын,æрмæг изложенитæн 7-æм серийы лæвæрд цæуынц тексттæ æрфысты элементтимæ.
Ахыргæнинæгтæн бацамонын хъæудзæн æрфысты ахадындзинад .Уымæн æмæ ахуыргæнинæгтæ уымæй арæх нæ пайда кæнынц. Изложенитæ фысгæйæ тексты æрфысты элементтæ куы вæййы,уæд с фæуадзынц.Уым гæсгæ ацы куысты хуызмæ ахуыргæнæджы йæ хъус лæмбынæгдæр æрдарын хъæуы.
Сæрмагондæй хъус æрдарын хъæуы дзырдуатон куыстмæ дæр.Ахуыргæнинагæн карточкæ раттыны агъоммæ ахуыргæнæг хъуамæ текст бакæса,ссара дзы зынæмбарæн дзырдтæ æмæ сæ бацамона ахуыргæнинæгтæн,кæнæ та сæ ахуыргæнинæгтæ сæхæдæг æмбарын кæнынц.
Тексттæй ахуыргæнæг пайда кæны ахуыргæнинæгты цæттæдзинад,сæ зонындзинæдтæ æмæ арæстдзинæдты æмвæзад хынцгæйæ.
Ахуыргæнæджы хæс у райдиан скъолайы ахуыргæнинæгты изложенитæ æмæ сочиненитæ фыссын æмæ æндæр ахæм алыхуызон куыстытыл ахуыр кæнын. Ацы æрмæг,мæнмæ гæсгæ,ахуыргнæгæн уыцы хъуыддаджы феххуыс уыдзæн.
Дидактикон æрмæг .
Дидактикон æрмæг аразт у программæтæм гæсгæ æмæ лæвæрд цæуы ирон æвзаджы ахуыргæнæн чингуытæм,куыд уæламхасан æрмæг ,афтæ.Æрмæг лæвæрд цæуы фонетикæ,морфологи æмæ синтæксисæй темæтæм гæсгæ.
Предварительный просмотр:
Доклад
«Лексикӕ ахуыр кӕныны методикӕ астӕуккаг скъолайы»
Ахуыргӕнӕг:
Хӕйманты Ж.А.
Скъолайы ирон ӕвзаджы програмӕммӕ гӕсгӕ лексикӕ ахуыр кӕнынц куыд ӕвзагзонынады сӕрмагонд хай.
Лексикӕ ахуыргӕнгӕйӕ ,скъоладзаутӕ базонгӕ уыдзысты не взаджы сӕйрагдӕр иуӕг дзырдтима: лексикон ӕмӕ грамматикон нысаниуӕг кӕмӕн ис ,ахӕм дзырдбӕстытимӕ-фразеологизмтимӕ. Базондзысты дзырдтӕ сӕ нысаниуӕгмӕ гӕсгӕ къордтӕ кӕнын, дзырдтӕн сӕ хъуыдымӕ гӕсгӕ хӕстӕг ӕмӕ ныхмӕвӕрд дзырдтӕ агурын; дзырдӕн йӕ комкоммӕ ӕмӕ ахасгӕ нысаниуӕг иртасын; базондзысты дзырдуатимӕ кусын; сӕ дзырдуат хъӕздыг кӕныны гуырӕнтӕ,алыхуызон дзырдуаты къордтӕ сӕ равзӕрдмӕ гӕсгӕ;дзырдуатӕй иутӕй алы ран дӕр кӕй пайда кӕнынц , иннӕтӕ ӕмбалынц ӕрмӕст хицӕн бынӕтты цӕрджыты ныхасы, ӕртыккӕгтӕй пайда кӕнынц бӕлвырд дӕсныйадыл кусӕг адӕм.
Ацы фарстытӕ раргом кӕныны тыххӕй скъоладзаутӕ ахуыр кӕндзысты ахӕм лексикон фӕзындтӕ; ӕппӕтадӕмон, диалектон, профессионалон дзырдтӕ; бынӕттон ирон ӕмӕ ӕндӕр ӕвзӕгтӕй ӕрбаисгӕ дзырдтӕ; синонимтӕ ӕмӕ антонимтӕ.
Лексикӕ ахуыр кӕнынӕн стыр ахадындзинад ис. Ӕнӕ лексикӕ нӕ уаид не` взаг дӕр.
Ног цардарӕзт домы, цӕмӕй ахуыргӕнӕн чингуытӕ ӕмӕ программӕтӕ арӕзт цауой ног домӕнтӕм гӕсгӕ. Хъуамӕ сӕ хыгъд цӕуой ахуырадон ӕмӕ хъомыладон хӕстӕ.
Цы ног ахуырадон пълантӕ фӕзынд ,уыдонмӕ гӕсгӕ арӕзт цӕуынц ног программӕтӕ ӕмӕ чингуытӕ.
Лексикӕ ахуыр кӕныны сахӕттӕ кӕд фӕфылдӕр сты, уӕддӕр фаг не сты лексикологийы фарстытыл бӕстон бакусынӕн.
Гъе, фӕлӕ уӕддӕр ахуыргӕнӕджы архайын хъӕуы ,цӕмӕй сывӕллӕттӕ ахуыры рӕстӕг фылдӕр зонындзинӕдтӕ райсой, ууыл.
9-ӕм къласы «Ныхасы куьтурӕ» ахуыргӕнгӕйӕ, скъоладзаутӕ базонгӕ вӕййынц ӕвзаджы стильтимӕ, базонынц аив ныхысы сӕйраг домӕнтӕ. Фӕарфдӕр вӕййынц сӕ зонындзинӕдтӕ синтаксисон синонимты тыххӕй, уый та сын ахъаз у практикон стилистикӕйы исты куыстытӕ кӕнгайӕ, ӕвзагзонынады иннӕ хайттӕ ахуыргӕнгӕйӕ, уӕлдайдӕр лексикӕ, морфологи, синтаксисӕй.
Лексикӕ ахуыргӕнгӕйӕ, скъоладзаутӕ хъуамӕ базоной :
1)тексты кӕнӕ хицӕн хъуыдыйӕдты лексикон фӕзындтӕ агурын.
2)тексты диалектон, профессионалон дзырдтӕ ӕмӕ архаизмтӕй цӕмӕн пайда кӕнынц, уый сбӕлвырд кӕнын.
3) царды ӕмхуызон ӕмӕ ныхмӕвӕрд фӕзындтӕ ӕвзаджы фӕрӕзтӕй куыд равдисӕн ис ,уый иртасын.
Практикӕ куыд ӕвдисы ,ӕфтӕмӕй скъоладзаутӕн зын вӕййы тексты архаизмтӕ, неологизмтӕ ӕмӕ профессионалон дзырдтӕ агурын. Зын бамбарӕн сын вӕййы, зӕронд дзырдтӕй цӕуыннӕуал пайда кӕнӕм нӕ ныхасы, уый.
Тексты цы ӕнӕзонгӕ дзырдттыл фембӕлынц ,уыдон фӕхонынц неологизмтӕ кӕнӕ архаизмтӕ. Исты бӕлвырд дӕсныйадыл хӕст адӕм цыфӕнды дзырдтӕй куы пайда кӕной ,уӕддӕр сӕ фӕхонынц профессионализмтӕ.
Уымӕ гӕсгӕ фразеологи ахуыр кӕнын фадат дӕтты ирон ӕвзаджы дзырдуатон хъӕздыгдзинӕдтӕ раргом кӕнынӕн; сабиты хъуыдыкӕнынад рӕзынӕн ,гуырын сӕм кӕны мадӕлон ӕвзагмӕ уарзондзинад, хъӕздыг сын кӕны сӕ дзырдуатон сконд.
«Лексикӕ» амонгӕйӕ хынцын хъӕуы ахӕм фӕндонтӕ:
- Ӕрмӕг ӕвзаргӕйӕ, хъус дарын хъӕуы, цӕмӕй текст грамматикон ӕгъдаумӕ гӕсгӕ дӕр раст уа, стӕй йын уа хъомыладон ахадындзинад дӕр.
- Фӕлтӕрӕнтӕ хъуамӕ фылдӕр арӕзт уой сӕ хъуыдымӕ гӕсгӕ кӕрӕдзийыл баст текстӕй, уымӕн ӕмӕ уыдон ахъаз сты сывӕллӕтты ныхасы хъӕд аивдӕр ӕмӕ рӕсугъддӕр кӕнынӕн,зонгӕ сӕ кӕнынц литературон ӕвзаджы нормӕтимӕ, ӕвзӕрын сӕм кӕнынц мадӕлон ӕвзагмӕ уарзондзинад,ахуыр сӕ кӕнынц сӕ хъуыдытӕ парахатӕй дзурынмӕ.
- Ног темӕ бацамонын цы ӕрмӕгӕй пайда кӕнай ,уый хъуамӕ ӕнгом баст уа цардимӕ; тексттӕ ист цӕуой бынӕттон фысджыты уацмыстӕй ,адӕмон сфӕлдыстадӕй ӕмӕ аф.д.
- Синонимтӕ, антонимтӕ,омонимтӕ куыд бамбарой, уымӕй аразгӕ у дзырдты бирӕнысаниуӕгад,комкоммӕ ӕмӕ ахӕсгӕ нысаниуӕгыл куыст.Зӕгъӕм, дзырдты ахӕсгӕ нысаниуӕг ахуыр кӕнын сывӕллӕтты цӕттӕ кӕны ӕвзаджы алы фӕзындтыл хибарӕй хъуыды кӕныныл.
- Чиныджы фӕлтӕрӕнтӕ ӕххӕсткӕнгӕйа,скъоладзаутӕ хъуамӕ ссарой бирӕнысанон дзырдтӕ, сбӕрӕг сын кӕной сӕ нысаниуӕг алы хицӕн уавӕрты, бамбарой, дзырдӕн ӕндӕр дзырдтимӕ бӕтгӕйӕ йӕ нысаниуӕг куыд аивдзӕн контексты, базоной, дзургӕ ӕмӕ фысгӕ ныхасы цы ахадындзинад ис бирӕнысаниуӕгадӕн, уый. Ахӕм фӕлтӕрӕнтӕ пайда сты скъоладзауты дзырдуат хъӕздыг кӕнынӕн.
- Урокты фылдӕр кӕнын хъӕуы, ахуырдзауты хибарӕй сфӕлдыстадон хуызы кӕуыл кусой , ахӕм фӕлтӕрӕнтӕ , дӕттын сын хъӕуы ,кӕрӕдзийыл абарын кӕй хъӕуы, ахӕм фӕзындтӕ, зӕгъӕм,дзырдтӕн антонимтӕ, синонимтӕ агурын, ныхасы алы стильты уыцы иу дзырдӕй пайдагӕнгӕйӕ, нывмӕ гӕсгӕ радзырд саразын , литерӕтурӕйы урокты цы тексттӕ рацыдысты , уыдонӕн анализ скӕнын; цыбыр сочинени – ӕрфыстытӕ алыхузон темӕтыл фыссын; лексикӕйыл бакусынӕн хъӕздыг ӕрмӕг кӕм уа, ахӕм цӕстуынгӕ ӕрмӕг, схемӕтӕ, нывтӕй пайда кӕнын.Ӕвзаджы ахадындзинад хуыздӕр бамбарынӕн,скъоладзуты ныхасы хъӕд рӕзын кӕнынӕн,арф зонындзинӕдтӕ райсынӕн сын стыр ахъаз у,лексикӕйы фарстатӕ ӕвзаджы иннӕ хӕйттимӕ ӕнгом баст куы цӕуой,уӕд.
Грамматикӕ,орфографи ӕмӕ пунктуаци ахуыргӕнгӕйӕ, лексиологийӕ цы базыдтой, уый фӕлхат кӕнын пайда у зонындзинадтӕ ныффидар кӕнын.
Практикӕ куыд ӕвдисы ,афтӕмӕй грамматикон алы фӕзындтӕ кӕрӕдзийыл барын ӕххуыс у ног ӕрмӕг хуыздӕр бамбарынӕн ; стилистикӕ ӕмӕ ныхасы культурӕйыл кусынӕн.
Сӕ ахадындзинад ахсджыагдӕр у ахӕм лексикон иуӕгтӕн: дзырд, дзырды лексикон нысаниуаг ,омонимтӕ,синонимтӕ, антонимтӕ, фразеологизмтӕ, диалектон ӕмӕ профессионалон дзырдтӕ ,архаизмтӕ ӕмӕ неологизмтӕ.
Ацы лексикон иуӕгтӕ фӕлтӕрӕнтыл куы ӕмбалой, уӕд сыл хъӕуы лӕмбынӕг бакусын ,уымӕн ӕмӕ уыдон сты ӕвзаджы сӕйраг хотыхтӕ.
Предварительный просмотр:
САМООБРАЗОВАНИЕ
Реферат
Развитие разговорной речи на уроках осетинского языка.
Хаймановой Ж.А.
Моя годовая работа была на тему развитие речи. За время своей практики я поняла и решила то, что надо проходить материал быстрым темпом, но на уроке не торопиться.
Я совершенно не признаю стремление учителя, чтобы на уроке написать как можно больше слов и предложений. Дело не в количестве, а в качестве, как усвоен материал .В качестве спроса домашнего задания я даю в виде игры конвертики, присланные от сказочных героев с заданиями, где надо перевести с одного языка на другой. Так же вслух произносим правильное произношение трудных слогов в слове. На уроке особое внимание уделяем выразительному чтению текстов и их переводу. После я задаю вопросы по тексту на осетинском языке. Дети находят ответ по тексту и стараются выразить свою мысль своими словами. Часто я принимаю такой метод. Беру какой либо четко нарисованный рисунок и дети составляют из пяти предложений устно маленькое сочинение, затем переводим эти предложения на осетинский язык.
Мы сравниваем ,где одно слово мы можем объяснить целым предложением. Уделяем внимание и на математику, как правильно произносить числа при счете.
В решение задач и примеров я пользуюсь наглядным, счетным материалом.
Для того, чтобы обеспечить успех воспитательной работы я уделяла много внимания развитию активности инициативы и самостоятельности детей. Это дается не сразу, но торопливость и искусственное наслаждение самодеятельности ни к чему. Из этого я выявила, что ребята сначала робко, а затем все увереннее и чаще выступали со своими предложениями. Мои ребята выразили желание устроить конкурс стенгазет, посвященных осетинскому языку. И прикрепили их в классе. Все было сделано хорошо и в назначенный срок.
Да! Учитель может увлечь ребят интересным материалом. Но бывает так, что это становиться возможным
только на отдельных уроках. (Внеклассное чтение, беседы).
Нет той атмосферы творческого горения, которая является постоянной тогда, когда ученики стремятся познать
неизвестное, а учитель воодушевлен тем, что обогащая ребят знаниями растить их духовно. Возникает та атмосфера взаимного расположения уважения, дружбы, которая благоприятствует обучению, и в то же время способствует выполнению воспитательных задач.
Но нельзя пройти мимо того ,чтобы у некоторых школьников есть такие особенности, которые не располагают к себе ,а наоборот, отталкивают. Вспомним такую фразу: «Полюбите нас черненькими, а беленькими нас всякий полюбит». Предположим у меня в классе ученик, который на уроках невнимателен, часто нарушает дисциплину, нерегулярно и небрежно выполняет домашние задания, дерзит. Все это, разумеется, не радует учителя и не может само по себе расположить его к этому школьнику. Я подчеркиваю слова «Само по себе». По скольку речь идет о внешних проявлениях. Однако за этими внешними проявлениями могут скрываться положительные качества, порой немалые. Такой черненький школьник, если узнать его по-настоящему, предстанет быть может перед учителем, как обладатель пыливого ума,чуткого и отзывчивого сердца,незауряднойактивности. Для уяснения сути дела обратимся к примеру,далеко от обучения и воспитания. Перед
нами земля,плохая,каменистая. Она не радует глаз и не обещает даже хотя бы сносного урожая. Но вот пришли геологи,разведали недра,и в них оказались огромные богатства.
Жизнь не похожа на равномерное журчание ручейка. Есть волнения и встряски, подъем и спад. В духовном контакте учителя и школьников появляются разные нюансы. Это законы жизни. За этот год ребята научились правильно читать.
Ставить ударение над словами. Могут самостоятельно переводить тексты на осетинский язык. Так же составлять и сочинять из слов предложения.
Некоторые учащиеся уже поддерживают мой диалог в разговорной речи и ее развитием. Свои уроки хотела бы дополнить сверху и экскурсиями по музеям осетинских писателей, в большие городские библиотеки, ознакомить с памятниками наших героев.
Затем проводила бы психологическую беседу, какое впечатление осталось у ребенка на душе.
Литература:
Айларты З.-«Ирон ӕвзаджы чиныг»
Генадий Цыдыров.-«Тӕгӕр бӕлас-клен»
Галуанты Люда.-«Ӕмдзӕвгӕтӕ»
«Дзырдуӕттӕ»
Краткий Русско-осетинский словарь.
Ӕмбарынгӕнӕн дзырдуат.
Къухфысты тетрад.
Айларты З «Абетӕ».
Предварительный просмотр:
САМООБРАЗОВАНИЕ
Реферат
Дзырдарӕзты сконд, йӕ хуызтӕ.
Ахуыргӕнӕг: Хӕйманты Ж.А.
Ӕвзагзонынады алыхуызон хӕйттӕ(фонетикӕ,лексикологи,лексикографи,морфологи, синтаксис ӕмӕ ӕнд .)кӕд кӕрӕдзийыл ӕнгом баст сты ӕмӕ аразынц иу уӕрӕх ӕмӕ вазыгджын системӕ, уӕддӕр дзы уыцы стыр системӕйы алкӕмӕн дӕр ис йӕхи сӕрмагонд бынат ӕмӕ хӕдбардзинад.
Дзырдарӕзты хъысмӕт ӕндӕрхуызон у .
Ахуыргӕнттӕй иутӕ дзырдаразт хӕссынц грамматикӕмӕ, иннӕтӕ та йӕ нымайынц лексикологийыл. Дзырдарӕзтӕн,ӕцӕгӕйдӕр,ис ӕнгом бастдзинӕдтӕ куыд грамматикӕ ,афтӕ лексикологиимӕ дӕр .Иуӕй-иу ахуыргӕндтӕ дзырдарӕзт баиу кодтой суанг морфологиимӕ .
Ӕвзаджы ис ахӕм фӕзындтӕ ,кӕцыты морфологи ӕмӕ дзырдарӕзты факттӕ схӕццӕ сты ,уыдоны хсӕн нӕй гӕрӕн скӕнӕн .
Мивдисджыты разӕфтуантӕ архайды ӕххӕст хуыз куы фӕамонынц ,уӕд уыдон морфологимӕ хауынц ,фӕлӕ ног дзырдтӕ куы фӕаразынц ,уӕд та дзырдарӕзты иуӕгтӕ сты.
Мивдисджытӕ «бакусын ,ныффыссын ,алыг кӕнын, ралгъитын ,сахорын,фӕуын»-ы разӕфтуантӕ ӕвдисынц архайды ӕххӕст хуыз ,ома ,ис сын ӕрмӕст грамматикон нысаниуӕг ӕмӕ хауынц морфологийы инвентармӕ .Фӕлӕ уыцы разӕфтуантӕ ацы дзырдты сконды та ног дзырдтӕ аразынц ӕмӕ уымӕ гӕсгӕ хауынц дзырдарӕзты инвентармӕ: слӕсын,ныссудзын,радарын,фӕзилын,бабырын,ахъӕр кӕнын.
Морфологи ӕмӕ дзырдарӕзты кӕрӕдзимӕ ахастытӕ ноджы ӕнгомдӕр вӕййынц ,искӕцы элементӕн иу дзырды сконды уыцы иу рӕстӕджы грамматикон нысаниуӕг дӕр ӕмӕ деривацион нысаниуӕг дӕр. Зӕгъӕм, мивдисӕг «ӕрбайсӕфын»-ы разӕфтуан ӕрба –нысан кӕны ӕрмӕст ӕхӕст хуыз нӕ ,фӕлӕ ма архайды ӕвиппайддзинад дӕр.
Морфологи ӕмӕ дзырдарӕзт кӕдзийыл тынг ӕнгом баст сты ӕмӕ уыцы хъуыддаг зыны дзырдтӕ ныхасы хӕйттыл дих кӕнгӕйӕ дӕр .Фӕсӕфтуантӕ –ад, -дзинад,-дон,-ра,-ба,-фӕ –ӕмӕ иннӕтӕ сты мивдисджыты аффикстӕ ӕмӕ афтӕ дарддӕр .
Дзырдарӕзт ӕмӕ синтаксисы хӕстӕгдзинад ӕвзагзонынады уӕлдай бӕрӕгӕй зыны вазыгджын дзырдтӕ аразыны хъуыддаджы .
Вазыгджын дзырдтӕ фӕзынынц синтаксис цалдӕрхуызон иуӕгты бындурыл :даргъ зӕнг ӕмӕ даргъзӕнг чызг ,галы царм ӕмӕ галдзарм ,хъӕуы тызмӕг хицау ӕмӕ хъӕуыхицау ,йӕ ис йӕ бон ӕмӕ исбон …
Бӕрӕг куыд у ,афтӕмӕй дзырдбасты иу искӕцы типы бындурыл рӕзы вазыгджын дзырдты ӕрмӕст иу кӕцыдӕр тип .Зӕгъӕм,тип даргъ зӕнг (миногон+номдар) дӕтты иуӕгъдон ,иутипон дзырдты стыр рӕнхъ. (саузӕнг,галсӕр,тарӕрфыг,цыргъӕвзаг,рогвӕд, бурхил, уазалзӕрдӕ). Ахӕм вазыгджын дзырдтӕ ӕмӕ цы дзырдбӕстыты бындурыл фӕзындысты ,уыдоны ӕхсӕн ис бӕлвырд хӕстӕгдзинад.
Нырыккон ирон ӕвзаджы дзырдарӕзт ӕмӕ синтаксисы фӕзындтӕ уӕлдай тыхджын сӕ кӕрӕдзимидӕг сты ахӕм конструкцитӕ :ног +бон,сау+нӕмыг, стыр+рын, арвы +ком,ӕрфӕны+фӕд. Ахӕм иуӕгтӕй бирӕты фыссӕм ӕмхӕстӕй ,вазыгджын дзырдты хуызы (ногбон,арвырон), фӕлӕ дзы дзырдбӕстыты хуызы кӕй фыссӕм,уыдон та ӕнӕнымӕц бирӕ сты (ног фӕндаг ,ног чиныг ,ног хӕдон,сау зӕхх, сыхаджы хӕдзар ,чиныджы автор…)
Адӕммӕ ног исты дзаума ,ног ӕмбарынад куы фӕзыны ,уӕд дзырдаразыны ӕгъдӕуттӕм гӕсгӕ фӕзыны ног лексикон иуӕг ,ног дзырд дӕр .Ног дуджы ӕууӕлтӕ домынц ,цӕмӕй парахат кӕной ,зӕгъӕм ,абстрактон номдартӕ :царды ног уавӕрты тынг сарӕх сты абстрактон ӕмбарынӕдтӕ ӕмӕ сын ,кӕй зӕгъын ӕй хъӕуы ,раттын хъӕуы ӕмбӕлон нӕмттӕ,ӕмбӕлон дзырдтӕ .
Ахӕм дзырдтӕ аразынӕн сӕрмагонд фӕрӕзтӕ ӕмӕ ӕгъдӕуттӕ ис не взаджы системӕйы. Уыдоны фӕрцы фӕзындысты ног дзырдтӕ ӕмӕ бафтыдысты нӕ дзырдуатон скондмӕ . (ӕмбарын ӕмӕ ӕмбарынад , ӕнӕдон ӕмӕ ӕнӕдондзинад ,минӕвар ӕмӕ минӕварад , рауадзын ӕмӕ рауагъдад ӕмӕ афтӕ дарддӕр).
Фӕстаг азты ахуыргӕндтӕ арӕхӕй- арӕхдӕр дзурынц, цӕмӕй дзырдарӕзт хицӕнгонд ӕрцӕуа ӕвзаджы иннӕ хӕйттӕй ӕмӕ суа ӕвзаг ахуыр кӕныны сӕрмагонд хай .
Уыдоны хъуыдымӕ гӕсгӕ дзырдарӕзтӕн ис йӕхи материалон фӕрӕзтӕ ӕмӕ спецификон ӕгъдӕуттӕ.Уыцы материалон фӕрӕзтӕм хауынц ,зӕгъӕм ,алыхуызон структурон элементтӕ ,ног лексикон иуӕгтӕ кӕй руаджы рӕзы ,ахӕм сегменттӕ –суффикстӕ, префикстӕ,уидӕгтӕ,бындуртӕ ӕмӕ ӕндӕртӕ.
Спецификон ӕгъдӕуттӕ та сты уыцы элементтӕ кӕрӕдзийыл бӕттыны алыхуызон амӕлттӕ ,сӕ кӕрӕдзимӕ ахастытӕ ,стӕй уыцы сегментты хсӕн цы морфологион ӕмӕ ӕндӕр фӕзындтӕ вӕййы ,уыдӕттӕ дӕр.
Морфемӕ у ,исты нысаниуӕг,исты мидис кӕмӕн ис ,дзырды ахӕм ӕппӕты чысылдӕр хай ,зӕгъӕм ,дзырд «хох-мӕ» конд у дыууӕ морфемӕйӕ :хох-у уидагон морфемӕ ӕмӕ нысан кӕны бӕрӕг предметы ӕмбарынад, -мӕ та у арӕзтон хауӕны кӕрон ӕмӕ хуыйны флексион морфемӕ .Дзырд фӕ-хау-дзӕн-ис конд у цыппар морфемӕйӕ ӕмӕ дзы алкӕмӕн ис йӕхи нысаниуӕг, йӕхи функци :фӕ-у префисалон ӕмӕ ӕвдисы ,архайд дард кӕдӕмдӕр кӕй амоны ,уый уидаг хау-нысан кӕны архайды иумӕйаг хъуыды ,суффиксон морфемӕ –дзӕн амоны архайды суинаг афон ,кӕрон –ис та нысан кӕны архайӕг иунӕг кӕй у ӕмӕ ӕртыккаг цӕсгомы кӕй ис, уый.
Аффиксон морфемӕтӕ вӕййынц ӕртӕхуызон:разӕфтуантӕ (префиксон морфемӕтӕ, фӕсӕфтуантӕ (суффиксон морфемӕтӕ )ӕмӕ кӕрӕттӕ (флексион морфемӕтӕ).
Дзырдтӕ хӕйттыл дих кӕныны дуджы фембӕлӕн ис, аффикстӕм чи нӕ хауы, ахӕм сегменттыл. Цӕвиттон, мивдисӕг «ацаразын» дзырды хӕйттыл куы адихтӕ кӕнӕм, уӕд дзы уидаг -араз-,префикс- а- ӕмӕ суффикс –ын-ӕй дарддӕр разындзӕн ноджы иу хай –ц- (а-ц-араз –ын).
Интерфикстӕ фӕзынынц ӕнцондӕр дзурыны тыххӕй .
Ирон ӕвзаджы уӕлдай арӕхдӕр сты интерфикстӕ –ц-,-й-ӕмӕ –ы-. Интерфикс –ц- фӕзыны префикс ӕмӕ,хъӕлӕсон –а-йӕ чи райдайы ,уыцы мивдисджыты ӕхсӕн . Ӕмткӕй райсгӕйӕ ацы интерфиксӕн йӕ функци у дыууӕ сыхаг хъӕлӕсоны кӕрӕдзийӕ адард кӕнын (а-разын- а-ц-аразын)
Сӕ функцитӕм гӕсӕ аффикстӕ дих кӕнынц ӕртӕ къордыл .Уыдон сты: дзырдивӕг ,формӕаразӕг ӕмӕ дзырдаразӕг аффикстӕ .Фыццаг дыууӕ хауынц грамматикӕмӕ ,ӕртыккаг та –дзырдарӕзтмӕ.
Дзырдаразӕг аффикстӕ бирӕ сты ,стӕй ма сӕм ӕрдӕг аффикстӕ куы бафтауӕм ,уӕд сӕ нымӕц фӕфылдӕр уыдзӕн дзырдивӕг ӕмӕ формӕаразӕг аффиксты нымӕцӕй .Дзырдаразӕг аффикстӕн сӕ ном сӕ уӕлӕ ис ,уыдонӕн сӕ функци у ног дзырд аразын :цӕдис –ӕмцӕдис –он, дон-ӕнӕдон , фӕд –ӕвӕд, бӕх-бӕхджын, дзур-ын-дзур-аг, дас-ын- дас-ӕн, ӕхсӕн- ӕхсӕн-ад .
Дзырдарӕзтӕн йӕхи сӕрмагонд амӕлттӕ ис .Уыдон сты ,зӕгъӕм суффиксаци ,префиксаци ӕмӕ ӕндӕртӕ.
Суффиксаци хонынц, фӕсӕфтуанты руаджы кӕй кӕнынц,уыцы дзырдарӕзт. Деривацион фӕсӕфтуантӕ не взаджы ис фӕндзаймӕ ввахс. Уыдонӕй ӕцӕг продуктивонтӕ сты иу дӕсы бӕрц ;-ад,-дзинад,-аг,-джын,-он,-дон,-гай,-ӕг,-ӕн. Фӕсӕфтуантӕ –ад,-дзинад,-дон,-аразынц ӕрмӕст номдартӕ ,-он ӕмӕ –джын-миногонтӕ-гай та –фӕсдзырдтӕ. Иннӕтӕн ис цалдӕргай функциты ӕмӕ сын нӕй сбӕттӕн искӕцы ныхасы хаимӕ.
Ирон ӕвзаджы ӕрдӕгсуффикстӕис ф ӕндзайы бӕрц .Уыдонӕй ӕппӕты продуктивондӕртӕ сты –бын(сыр-бын),-дзаг(цъыфӕй-дзаг),-хор(дзабыр-хор),дзау(дон-дзау),-дзу(фад-дзу),-иуӕг (ӕлдар-иуӕг),-дзаст(цъыф-дзаст),-дзӕст(арт-дзӕст),-дзӕф(ӕдылы-дзӕф),-аив(зӕрдӕ-аив)…
Ирон ӕвзаджы разӕфтуантӕ дыууӕ фӕлтӕры сты.Уыдонӕй иутӕ аразынц мивдисджытӕ (-а,ба-, ра,- ӕр,ӕрба-,ны-,с-,ӕмӕ фӕ-),иннӕтӕ та ӕндӕр ныхасы хӕйттӕ (ӕнӕ-,ӕ-,ӕм-,ӕд-).
Вазыгджын дзырдтӕ рӕзынц дыууӕ дзырды кӕрӕдзимӕ бафтауыны руаджы .(сӕр-низ,рӕст-вӕндаг,ус-гур ,дон-дон, дон-ӕфсӕст) .
Вазыгджын дзырд иууыл арӕхдӕр рӕзы искӕцы дзырдбасты бындурыл .Дзырдбаст фӕиртӕсы йӕ синтаксисон хиӕдтӕй ,райсы хицӕн дзырды миниуджытӕ .Арӕх дзырдбаст ӕмӕ уый бындурыл сырӕзгӕ вазыгджын дзырд уӕвынад кӕнынц фӕрсӕй-фӕрстӕм дӕр. (абарӕм: зӕронд лӕджы зачъетӕ ӕмӕ урсзачъе зӕронд лӕг ; галы зӕронд царм ӕмӕ галмдзарм ӕмӕ афтӕ дарддӕр). Уымӕ гӕсгӕ алы хатт ӕнцон рахатӕн нӕ вӕййы ,нӕ разы дзырдбаст ис ӕви вазыгджын дзырд.
Номдарты дзырдарӕзт .
Ноомдартӕ цы суффиксы руаджы рӕзынц ,уыдонӕй ӕппӕты ахсджыагдӕр сты –ад,-дзинад,-дон,-аг,-джын,-ой,-ыг,-ӕн,-ӕг,-и-.
Миногонтӕй арӕзт номдартӕ суффикс –ад,-имӕ нысан кӕнынц мотивацигӕнӕг миногон цы миниуӕг амоны ,уый ном: ӕвзонгаг,хъомылад,уымӕлад .
Ивгъуыд афоны миногмитӕй арӕзт номдартӕ суффикс –ад-имӕ нысан кӕнынц ,уыцы миногонтӕ цы мивдисӕгон хиад амонынц ,уый: ивгъуыдад,ӕфсӕстад,ӕлхъывдад.Иу ӕй-иутӕн дзы ис уӕлӕмхасӕн нысаниуӕг: куыстад, арӕзтад .
Инфинитивӕй арӕзт номдартӕ нысан кӕнынц ,уыцы мивдисджытӕ цы архайд амонынц ,уый ном: ахадынад, зонынад, иукӕнынад.
Номдартӕн суффикс –дзинадимӕ ис ахӕм иумӕйаг нысаниуӕг: арӕзт бындур цы ӕууӕл амоны ,уымӕ ӕмхицдзинад.
Суффикс –ад ӕмӕ –дзинад ӕввахс сты кӕрӕдзимӕ куыд сӕ равзӕрдӕй ,афтӕ сӕ нысаниуӕгӕй дӕр ,фӕлӕ сын бынтон ӕмхуызон рахонӕн нӕй .Суффикс –дзинад –ы руаджы арӕзт номдартӕ арӕх ӕвдисынц ахӕм ӕмбарынад,искӕмӕн кӕнӕ истӕмӕн характерон чи у .
Зӕгъӕм ;нӕ бон у зӕгъын :Бибомӕ ис лӕгдзинад, хъарудзинад, тӕппуддзинад ӕмӕ афтӕ дарддӕр.
Ацы дзырдтӕй алы дзырд дӕр у Бибойы характеристикӕ. Фӕлӕ нӕй зӕгъӕн:Бибойы ӕмбалад, адӕймаг.Суффикс –ад-ы руаджы арӕзт номдартӕ искӕй кӕнӕ истӕй харастерикӕйӕн нӕ бӕззынц .
Суффикс-дон цы номдарты сконды ис ,уыдон нысан кӕнынц, мотивацигӕнӕг дзырд цы ӕмбарынад амоны,уый бынат : хос-дон,хуы-дон ,ӕрра- дон.
Суффикс-аг-ы руаджы цы номдартӕ рӕзынц ,уыдон дих кӕнынц цыппар сӕйраг дӕлтипыл:
1)мотивацигонд дзырд цы объекты ном у ,уый цӕмӕн ,цы саразынӕн хъӕуы,уый :къабайаг ,аходӕйнаг ,бӕрӕгбойнаг.
2)объект хъӕуы уый тыххӕй,цӕмӕй суа,мотивацигӕнӕг дзырд цы амоны ,уый: гайлаг ,бӕхаг, мойаг;
3)объект у ,мотивацигӕнӕг дзырд цы амоны,уый аккаг: цинаг, хъыгаг, тӕссаг;
4)мотивацигӕнӕг дзырд цы архайд амоны,уый бакӕныны тыххӕй: тауӕггаг,марӕггаг,аразӕггаг.
Вазыгджын номдарты компонентты ӕхсӕн вӕййы кӕнӕ бабӕтгӕ бастдзинад, кӕнӕ домгӕ бастдзинад, ӕмӕ уымӕ гӕсгӕ ,уыдон дих кӕнынц дыууӕ къордыл:
а)бабӕтгӕ бастдзинады номдартӕ ӕмӕ
б)домгӕ бастдзинады номдартӕ .
Бабӕтгӕ бастдзинады вазыгджын номдартӕ бирӕ ӕмӕ алыхуызон не сты: ӕмсӕр,ӕмбар иуӕгтӕ кӕрӕдзийыл ӕнцой нӕ ныхасынц. Уыдон дих кӕнынц дыууӕ типыл:
1)Вазыгджын номдартӕ рӕзынц дыууӕ ӕмсӕр дзырды кӕрӕдзийыл баныхасыны руаджы ӕмӕ нысан кӕнынц дыууӕ компоненты баныхасыны руаджы)баиугонд мидис: уадтымыгъ,исбон,цардбон. Ацы хуыз продуктивон нӕу.
2)Бирӕ фылдӕр сты,фӕлхатгонд бындурмӕ превербтӕ ра-ӕмӕ ба- бафтауыны руаджы сырӕзгӕ дзырдтӕ .Уыдон нысан кӕнынц алырдӕмыты здӕхт ӕмӕ дӕргъвӕтин архайды ном: радзур-бадзур,ратӕх-батӕх, рахъуыды-бахъуыды. Ацы номдартӕ бирӕ активондӕр сты ӕххуысгӕнӕг мивдисӕг кӕнын-имӕ :радзур-бадзур кӕнын, рауай-бауай кӕнын.
Домгӕбастдзинады номдартӕ бирӕ сты ,фӕлӕ дих кӕнынц дыууӕ структурон хуызыл. Фыццаг хуызы номдарт ӕн сӕ компонентты ӕхсӕн ис,хауӕны бындурыл чи сырӕзыд ,ахӕм ахастытӕ (бӕхуӕрдон,къухӕрфыст,арвырон …) Дыккаг хуызы номдартӕн та сӕ компонентты ӕхсӕн ис атрибутивон ахастытӕ(ногбон,хӕцӕнгарз хъӕдкъул…)
Фыццаг хуызы типтӕн сӕ зынгӕдӕртӕ сты цыппар.
- Фыццаг компонент у номдар:сӕрниз, бӕхуӕрдон,
астӕубос .
- Ам фыццаг номдар, дыккаг та –субстантивацигонд миногми:арвӕрттывд ,къухӕрфыст .
- Фыццаг компонентӕн ис куыд гуырынон хауӕны бӕрӕг формӕ ,афтӕ бӕрӕг посессивон нысаниуӕг дӕр : хъӕуы-хицау, арвы-рон,ӕрфӕны-фӕд,боны-цъӕх .
- Иуӕй-иу вазыгджын номдарты дыккаг компонент кӕддӕриддӕр номдар вӕййы. (Фыццаг компонентӕй та вӕййынц алыхуызон ныхасы хӕйттӕ ) джиппӕйфыст,донӕйконд, ныхмӕлӕуд.
Тынг бирӕ миногонтӕ цы суффиксты руаджы сырӕзтис ,уыдон сты ӕхсӕз: -джын,-аг,-он,-ын,-аг,- ӕн.
Суффикс –джын цы миногонты сконды ис ,уыдон иумӕйагӕй нысан кӕнынц: мотивацигӕнӕг номдар цы предмет амоны ,уымӕй хайджын:сыкъаджын, хохджын, зондджын.
Суффикс –аг цы миногонты сконды ис ,уыдон иумӕйаг нысаниуӕг у :мотивацигӕнӕг дзырд цы объект, бынат амоны,уырдыгӕй: горӕттаг, мӕскуыйаг, хохаг.
Суффикс –ын цы миногонты сконды ис ,уыдон нысан кӕнынц: мотивацигӕнӕг дзырд цы объект амоны, уымӕй арӕзт, уымӕй конд: гӕххӕттын, хъӕдын.
Мивдисджытӕ рӕзынц цӕттӕ мивдисӕгмӕ префикс бафтауыны фӕрцы: ласын-аласын,баласын,сласын, цыргъ кӕнын ,ацыргъ кӕнын,фӕцыргъ кӕнын .
Превербтӕн ис куыд грамматикон ,афтӕ лексикон нысаниуӕг дӕр.Уыдон иуӕй архайды фӕуд хуыз ӕвдисынц ,иннӕмӕй та ног дзырдтӕ аразынц. Зӕгъӕм, мивдисӕг ахудын –ы преверб а-ӕвдисы иуӕрдыгӕй ӕххӕст хуызы архайд ,иннӕрдыгӕй та –уыцы архайды цыбыр ӕмӕ уӕлӕнгайдзинад.
Преверб а- цы мивдисджыты сконды ис ,уыдон дих кӕнынц ӕртӕ сӕйраг къордыл .Уыдон нысан кӕнынц :мотивацигӕнӕг мивдисӕг цы архайд амоны, 1)уымӕн йӕ фӕдыздӕхт у дзургӕйӕ кӕнӕ ӕндӕр исты бӕрӕг бынатӕй ӕддӕмӕ: акӕсын, атӕхын,акалын,абалц кӕнын ,ахӕццӕ кӕнын ..;
2) уый цӕуы цыбыр рӕстӕджы дӕргъы: ацӕрын,акусын, аныхас кӕнын, ахъуыды кӕнын;
3)уый ӕххӕст цӕуы тагъд ӕмӕ ӕнцонӕй:анымайын, ацаразын, ацалцӕг кӕнын.
Преверб ба- цы мивдисджытӕ аразы ,уыдон дӕр дих кӕнынц ӕртӕ сӕйраг къордыл ӕмӕ нысан кӕнынц: мотивацигӕнӕг мивдисӕг цы архайд амоны, 1)уымӕн йӕ фӕдыздӕхт
у мидӕмӕ ,истӕй хуылфмӕ: бабырын, балӕсын, батӕрын,баныхсын;
2)уымӕн йӕ фӕдыздӕхт у искӕмӕ ,истӕмӕ кӕнӕ искӕй ,истӕй цурмӕ:бахатын, бабӕллын,баввахс кӕнын, бафысым кӕнын;
3)уый тагъд нӕ кӕнгӕйӕ, ӕнӕбары ,уӕнгмардӕй ӕххӕст кӕны: базмӕнтын,батъӕпӕн кӕнын. Преверб фӕ- цы мивдисджыты сконды ис,уыдон дих кӕнынц цыппар продуктивон къордыл ӕмӕ нысан кӕнынц: мотивацигӕнӕг мивдисӕг цы архайд амоны, а)уый ӕххӕст цӕуы бирӕ рӕстӕджы дӕргъы: фӕмысын, фӕулӕфын, фӕкусын, фӕхуым кӕнын,
ӕ) уый ӕххӕст цӕуы ӕвиппайды: фегуырын, феккуырсын, фегом кӕнын;
б)уый дзурӕг уыны йӕхи цӕстӕй: фӕлӕсы, фӕхъуызы, фезгъоры, фӕтеу-теу кӕны;
в) уый ныртӕккӕ кӕнӕ рӕхджы ӕрцӕудзӕн: фӕхауы,фӕмӕлы,фӕхӕры, фӕзӕронд кӕны.
Цӕмӕй мивдисджыты ацы къордтӕм ивгъуыд ӕмӕ суинаг афонты уа банысангонд нысаниуджытӕ, уый тыххӕй дзы бирӕты бафты хайыг-цӕй-:фӕмӕлы –фӕ-цӕй-марди; рахауы-ра-цӕй-хаудис; ра-цӕй –хаудзӕнис; ӕртӕдзы- ӕр-цӕй –тагъдис.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты

Реферат.Игра,ученье, труд.
Взаимосвязь трех видов деятельности : игры, учения и труда в системе обучения....
Реферат на тему "Овощи и фрукты. Витаминная азбука"
Реферат, подготовленный, ученицей 4 класса Ганиевой Ренатой для научно-практической конференции школьников....

Исследовательский реферат "Колыбельные песни"
Цель проекта является расширение и систематизация представлений детей о русских народных колыбельных песенках и авторских колыбельных, собственное сочинение колыбельных песен.Значение колыбельны...
Реферат "Методы обучения, способствующие успешному решению задач мл.школьником"
В работе раскрыты способы,которые помогают научить ребенка решать задачи....
реферат "Организация внутришкольного контроля"
Даны рекомендации по организации внутришкольного контроля...

Реферат и презентация к реферату по теме "Мой Пушкин"
Реферат и презентация к реферату по теме "Мой Пушкин"...