класс шагы "Шагаа-биле!
классный час (1 класс)

Класс шагы: «Шагаа- биле!»

Сорулгазы: 1. Уругларга Шагаа деп байырлал болгаш чаа унуп турар чылдын онзагайын таныштырар.

2. Шагаа частын эгези, амыдыралдын эгези, шага ёзулалдары келир уеде амыдырал чуртталгазын аас-кежиктиг болурунга бузурээшкинче угланган болур деп чувени уругларга билиндирер.

3. Уругларны ада-огбелернин чанчылдарын сагып чоруурунга кижизидер.

Дерилгези: улегер домактар, 12 чылдын чуруу, презентация.

Класс шагынын чорудуу:

1. 1.Организастыг кезээ.

Аалчыларны уткуп-хулээп аары, чолукшууру.

2. Киирилде кезээ.

Шагнын чаагай эргилдези

Шагаа хуну унуп келди.

Чыылган чонну байырлалче

Чылыы- биле уткуп тур бис.

3. Беседа

-Уруглар, бис богун чуге чыглып келдивис?

-Шагаа моорейи эрттирер дээш.

-Шын-дыр, уруглар. А шагаа деп чул?

-Шагаа кымнарнын байырлалы чувел?

-Ону кажан,кандыг уеде демдеглеп эртирер чувел? Чуу дээш демдеглээр бис?

-Шын-дыр,уруглар. Эрги чылды удеп, чаа чылды уткуурунун байырлалын тывалар «Шагаа» дээр, а моолдар «Сагаа» дээр, азы «Ак байырлал» дээни ол. Чоон чук улузу Чаа чылды ак чем дээжизи-биле уткуур чанчылдыг. Ынчангаш «Ак байырлал»-даа дээни ол. Чоон Чук улузунун календарында 12 чылдын чуруму кандыг ийик, уруглар.

-Куске, Инек, Пар,Кодан,Улу,Чылан,Аът,Хой,Сарбашкын,Дагаа,Ыт,Хаван.

-Уруглар, бо чыл чуу чылыл? (Хаван) (Чылдын дугайында кыска дыннадыг)

        Чоон чук улузунун 12 амытан аттыг чыл санаашкынын ёзугаар Чаа чылдын эгези- Шагаа байырлалын Тыва чон шаг тоогуден бээр байырлап, демдеглеп чораан.

1. АЪШ-ЧЕМ БЕЛЕТКЭЭРИ. Тыва чон Шагаага кустен эгелеп белеткенир турган.Чон хундулээр аъш-чемнин дээжизин «Шагаа чеми»дээш, ангы шыгжап каар. Кускээр чиш белеткээр уеде семис- шыырак бода, шээр малдын эъдин уужелээр, уургенелиг, чодураалыг чокпектерни, кадыктарны база-ла Шагаада бузары-биле ангылаар. Черле ынчаш аъш-чеминин бугу дээжизин белеткеп аар турган.
2. АРЫГЛААШКЫН. Аал-коданнын ишти-даштын арыглаар.
3. ЛАМА-БАШКЫ. Лама башкыны чалап, аал- кодан болгаш ал- ботту артыжадыр,арыгладыр.
4. Белек. Улуг назынныгларга белек бээр. Аргалыг-ла болза ак боор.
5. УШ БОРБАК ХАР. Шагаа эрги сан –биле кыштын айы тонгенде, частын башкы айы бир чаазы болур.

Кыштын адак айынын солгу хунун Шагаанын будуузу деп адаар. Ол хун

«Шагаа чеми» догере бустунар,аъш-чемнин дээжизи белеткеттинген турар ужурлуг.

Шагаага беленин когузуп эжиинин он талазынга 3 борбак харны белеткеп аар турган. Бурган башкы оглер кезип чорааш, аът суггарар суу бар ог дур дээш аажок амырап, аъдын суггарар.Ынчангаш, ог-оранны арыг, сагыш сеткили чиик, шагаага белен ог деп санадыр.

6. ШАГАА ЁЗУЛАЛЫ. Улуг назылыг эр кижи сан салыр. Огнун херээжен ээзи чажыын чажып йорээл чугаалаар.

Артыш, шаанак холуттунган

Аржаан суттен ору оргуп

Эглип келген Шагаавысты

Эптиг-демниг байырлаалы.

II.Моорейлер.

Шагаа хуну моорейлиг

Адыг-чарыш маргылдаалыг

Узун-тыныш,дурген чугаа,

Улегер домак,тывызыктар моорейинче

Чечен- мерген состуглерни

Уран-шевер холдугларны

Моорейже чалап тур бис.

Командалар 2 болукке чарлып алыр.

1. Тывызыктар моорейи.

Че,тывынгырлар кайда силер?

Тывызыктажып каалынарам че.

2. Шын куштуг,

Шынар ачылыг.

Улегер домактажып каар бис бе.

3. Дурген-чугаа.

Дурген-дурген дурген-чугаа.

Дурум таптыг дурген чугаа.

Шынап-шынап шынап чугаа,

Шынчы состуг дурген-чугаа

III.Туннел сос.

-чуну билип алдынар?

-Ажыктыг болду бе?

-Ал боттарывыс-даа, мал маган- даа шагаалаарынга белен.