Шиижиткен тоол “ Кым кончугул?”.
статья по художественной литературе (подготовительная группа) на тему

Шиижиткен тоол “ Кым кончугул?”

Автор: Шыян ам, шаг шаанда аал баштыңы Аңчывай ашак чурттап чораан чүве-дир. Аңчывай аңнап, дииңнеп аъттанырда күш-хүнезинни-биле кады калбак-чарын баштады довук, дорзук, чода, кыры сөөктерин черле кагбас, ыяк-ла таалынга суп аар чаңчылдыг кижи чүвең иргин (деп чугаалап турда, Аңчывай таалыңынче хүнезинин, сөөктерин суп ап турар).

Автор: Аңчы бир катап демги бир сүзүктерин таалыңнап алгаш аъттаныпкаш, бир-ле дыңнап чоруурга, кара былгаар талалында сүзүктери изиг-изиг маргыжып турар болган. (дээрге Аңчывай таалыңны көдүргеш, дыңнаалаар).

Бо чүү болду? (залдың бир  кыдыынга маспактанып  дыңнап олурар.)

1. Довук.

2. Дорзук.

3. Кош-кыры.

4. Узун-чода.

5. Калбак-чарын (шупту чартык төгериктей  турупкаш аянныг чугаалаарлар).

 Автор: оларның эң-не бичиизи дөскел чок Довукчугаш:

-Каям, акыларым, силер дөртүң кайыңар чер-ле кончугул, ээлеринге эң-не эргелиг, сүзүктүгүл? Дуңмаңар мени билбес эвес силер, довукка душкан кижи мени хемдиир дээш,  дыка-ла кызар чүве. Довук хемдээн кижиниң оглу чараш болур дижир, орлан-шоваа оолдуг болуйн- деп будуу  бодап орар чүве.

 Мен дээрге дорзук-тур мен. Мени хемдээн кижи  “Дорзук хемдиир, аъды чүгүрүк болур,  ужар кущ дег чүгүрүк аъттыг болуйн -деп ору тейлеп олурар болгай.

 Мен дээрге дош кыры-дыр мен, силер ийи хензигбейлер кежээлевеңер, кош-кыры акыңар дээрге, кылбас-тутпас чүвем чок аңчы кижиниң таалынындан, кадарчы кижиниң инчеенден дүшпес кыры боор мен. Аңчы мени одаанын чанынга кожайты тургуза  шанчып кааш удуп чыдып алыр, чүге дээрге оон одаан, аңчының бодун камгалап хонар мен.

    А мен дээрге узун чода-дыр мен.  Адыр, адыр мактамайлар, арай бичии манаңар. Мени кандыг-даа байырлалда, куда-дойда эң-не хүндүткелдиг улуска ужа-биле кады салыр боор чүве.  Менден өске кайыңар хүндүткелдиг чээ?

А мен дээрге Калбак-чарын-дыр мен. Өршээп көрүңер чээнмейлер, берттиңерде мерген угааныг оранны одурту төлгелеп көөр хуулгаазын даайыңар олурда оваарныңар: Хамык  улустуң салым-чолун безин өттүр көрүп сөглеп бээр, илбилиг боорумга, олар мени холунга тудуп шинчилээр боор чүве.

 (калбак-чарын чугаалаан соонда, Довук , Кош-кыры катап чугаалаар).

Автор: Довукчугаш мактаныр:

-Адыр, адыр акыларым,силерден мен  база дора эвес мен. Мээң үзүмнү эм-таң дээр.  Ынчангаш “Довук сорган кижи, дора өлбес дижир” мени соруп чораан кижиниң күжү немежир, дыжы ханар чүве-дир.

Кош-кыры: мени  өглерниң  эжиниң  бедик черинге кадак-биле кадактааш чалап каан турар акыңар боор мен. Кайгамчыктыг айыыл-халап чайладыкчызы күжүм ындыг кончуг болбазыкпе.

Автор:-Алышкылар ынчалдыр маргыжып, бактажып чоруур аразында, ээзи аңчы эрги одаанга келгеш улуг одун ужуткаш, улуг кара таалында беш алышкыларны ужулгаш (чугаалаар).Маргышпанар оннуктерим!Силер шупту менээ эргим силер,ужур сагылгалыг сузуглелдерим силер.

Автор:- Дыка-ла солун, ужур уткалыг тоолду көрдүвүс, малывыстың сөөктери безин, чаагай сүзүктүг - деп чувени билип алдывыс.

                                Чап Монгушович Чулдум.”Шагаам сузуглелим”.

                                                Тургускан кижизидикчи башкы :Трас С.Д    

                                                                                                  2008чыл.