Алтай улгерлер
материал

Сергей Манитов

Айдар

Айдар кандый јакшы уул:

Ӧдӱгин  бойы кийип алган,

Јӱзи кандый ару уул:

Самынданып јунунган.

Айдар кандый керсӱ уул,

Энезине болуш јат:

Айактарды јунала,

Ару бӧслӧ арчып јат.

Чӧйгӧн

«Бор-бор-бор!»

Тыркырап турат:

«Тыр-тыр-тыр!»

Сыгырып турат:

Чай-чай-чай,

Келигер, улустар,

Капшай!

Менде изӱ чай,

Менде койу чай,

Айй-ай-ай!

Тепшини эбиреде отурыгар,

Чайымды ичип мактагар!

Эркемен Палкин

Энем

Энемди мен иштеҥ сакыйдым,

Эбире кӧрӱп тыҥдайдым…

Эжикти ачып киргенде ле,

Эбире кӧрӱп ийгенде ле,

Айылдыҥ ичи јарый тӱжет,

Амыр, јайа боло берет.

Кӧӧркий энем јеҥил базат,

Кӧзнӧк јунат, казан азат.

Эрке кӧргӧн кӧзи ару,

Эрмек сӧзи эптӱ кару.

Баш сыймаган колы – јаркын.

Базып јӱрген бойы – алтын.

И. Салайман

Кулуным

Аргымак укту кулуным,

Аржан суудаҥ амзазаҥ,

Ак тӧбӧлӱ кулуным,

Ат болорыҥ чыдазаҥ.

Јалакай эне сӱдине

Јакшы суузын, кулуным.

Јажыл јайдын ичинде

Јаанап чыда, кулуным.

Паслей Самык

Кӱн кожоҥ

Кӱн, кӱн, кӱн –

Сен ончозыныҥ адазы.

Кӱн, кӱн, кӱн –

Сен ончозыныҥ ырызы.

Кӱн, кӱн, кӱн –

Сен качан да чык.

Кӱн, кӱн, кӱн –

Сен качан ла јарыт.

Јас келген

Кучкаштар чуркурайт:

Јас! Јас!

Тамчылар тамчылайт:

Јас! Јас!

Јолдор карарат:

Јас! Јас!

Карлар кайылат:

Јас! Јас!

Кӱндер узагылайт:

Јас! Јас!

Чоктор изигилейт:

Јас! Јас!

Бастыра немелер

Јасты сакыйт,

Јасты мактайт:

Јас! Јас!

Эртен турадаҥ

Эҥирге јетире

Јаска иженет,

Јаска сӱӱнет:

Јас! Јас!

***

Тӧрӧлим

Алтай, Алтай, Алтай!

Бу сӧстӧ - Кӱн!

Бу сӧстӧ – Ай!

Туулар, туулар, туулар!

Бу сӧстӧр

Улу ла кару

Угулар!

Эркелей энезин мактаганы

Энем мениҥ кӱн ошкош:

Кӧрӱп ийзе, јып-јылу,

Энем мениҥ ай ошкош:

Кӱлӱмзирензе, јап-јараш.

Ой, энейим, энейим,

Эҥ јакшы мениҥ энейим.

Јалакай мениҥ энейим.

Јап-јараш мениҥ энейим.

Јаандазам, энейиме

Јаантайын каруузып јӱрерим.

Јаан городко барала,

Јараш сыйлар экелерим.

***

Суучагаш, суучагаш,

Качан мени jунарыҥ.

Кара козимди jалтырада,

Jаактарымды кызарта.

Эриндеримди каткырта,

Тиштеримди агарта.

Суучагаш, суучагаш,

Качан мени jунарыҥ?

Баатыр уулым Адучак

Јееним мениҥ – алтайак,

Тумчугы бажы – карачак,

Эки кӧзи јылдызак,

Эриндери – чийнечек,

Кӱлӱмјизи – кӱничек,

Быштак сыкса – кӧличек,

Кылыгыла – баатырак,

Ат-нерелӱ – Адучак.

Койонок

Койон, койон, койонок,

Колы чыйрак койонок,

Кобыларды кечкенде,

Коркып билбес койонок.

Ак тонычак кийеле,

Айлана берер койонок,

Арал jepгe киреле,

Айлым деер койонок.

Кӧзи канду бӧрӱге,

Кӧрӱнбейтен койонок.

Jылбаҥдаган тӱлкӱге

Jытатпайтан койонок.

Тотылдаган кожоҥду

Токшшын уул-койонок

Тал терези jемиттӱ

Таптан уул-койонок.

Бакалуныҥ бакалары

(ӱзӱк)

- Бап, бап, бап, бап,

Бап, бап, бап, бап!

Балкажыбыс бап-батпак,

Бай jуртыбыс чек баткак.

Бап, бап, бап, бап!

Бат, jакшы, бат jакшы!

Jаҥы jылдыҥ кожоҥы

Бӱгӱн биске Jаҥы jыл, Jаҥы jыл

Соок-Таадак jедип келт, jедип келт

Сыйлар биске jетирген, jетирген

Сӱӱмjи биске экелген, экелген.

Колдорыстаҥ тудужып, тудужып,

Кӧдӱребис ойнооктор, ойнооктор.

Кожо jӱрген аҥдарга, аҥдарга

Кожоҥысты айдаактар, айдаактар.

Кӱреҥ тонду сен айу, сен айу,

Кӱреҥ тоныҥ jып jылу, jып jылу.

Бийик мӧшко сен чыксаҥ, сен чыксаҥ,

Биске кузук сен ӱссеҥ, сен ӱссеҥ.

Суркураган тийиҥеш, тийиҥеш,

Тату эмил биске черт, биске черт,

Торко ӧлӧҥ биске керт, биске керт.

Кылчыр кӧстӱ койонок, койонок,

Коотту бойыҥ биjеле, биjеле.

Борис Самыков

Сабарлар

- Башпарак, Башпарак,

Кайда болгоҥ сен?

- Бажы кырлу ийнимле

Одындап јӱргем мен,

Орто-Мерген ийнимле

Кӧчӧ кайнаткам мен,

Обо-Чечен ийнимле

Ажанганыс кожо,

Кичӱ-Баай ийнимле

Ойногоным кожоҥдоп.

Сурайа Сартакова

Чочкочоктыҥ кожоҥы

Мен болчок чочкочок,

Куйругым кыска.

Тумчугым тегерик,

Кӧстӧрим кара.

Энемди бедреп,

Тышкары чыктым.

Кӱчӱгеш ӱрерде,

Чыҥырып качтым.

Кункузук ла моркоп

Кункузук ла моркоптыҥ

Ӱрени jepтe тӱшти.

Jадала, jер блаашты.

Бирӱзи ӧрӧ ӧсти,

Бирӱзи тӧмӧн ӧсти.

Мешкечек

Койу jaaшка мешкечек

Коркышту тын суунди.

Боругежин кийеле,

Олон' алдынан чык келди.

Киске ле кӱчӱк

Кискеге кӱчӱк туштады,

Кӱчӱркеп ого ӱрди.

Киске ого ачынды

- Алаканла тажыды.

Сурактар

Адазы Текедеҥ

Уулчагаш сурады:

- Сагалыҥ кандый

узун? – деди.

Адазы айдат,

Каруузын јандырат:

- Сагалду болгоны

Тоомјылу – деди.

- Узун мӱӱзин

Неге керектӱ?

- Улустар коркыдып

Јӱрерге керектӱ.

Оттогы кӧӧш

«Уф! Уф! Ух! Ух!

Изӱ, кызу!

Бош быштым.

Jалайт jалбыш,

Карарган ыш.

Уф! Уф! Ух! Ух!»

Теҥис

Теҥис деген немени

Энем меге jартаган,

Сӱрекей jaaн cyy ол деп,

Айтканын jaзaп уккам.

Jолло барып jадырым.

Эне, теҥис jады бу.

Кижи ого тӱшпезин,

Кӧрӧримде коркышту-у!

Уулак маҥтап келеле,

Ол теҥисти кечеерди.

Jӱcпeди де, кайтпады,

Тегин ле базып ӧтти...

Кӧбӧлӧктӧр

Кӧбӧлӧктиҥ кӧбизин!

Кӧк теҥери бӱркелген.

Канаттарын jаражын!

Кӱк айаста айланган.

Ай-тана ла Кӱн-тана

Ак jaлaҥдa jӱгӱpeт.

Кӧбӱ jайгы эҥирде

Кӧбӧлӧктӧр сӱрӱжет.

Кулун

Коо, чичкечек буттарлу

Кӱреҥ кулун бисте бар.

Jeл салкынла маргыжып,

Jaлын jайып jарыжар.

Jaaнaп келзе, кулунды

Japыжapгa минерим.

Чӧрчӧктӧги баатырдый,

Чӧл ӱстиле учарым.

Билген болзогор

Билген болзогор

Мен нении кӧргӧм?

Чычкан атту

Киске маҥтаган,

Эчкиден бӧрӱ

Сӱт саган.

Айу ла чочко

Экӱ биједе,

Олор ойногон

Экӱ кече де.

Слон кемелӱ

Олјан кечкен.

- Токто, мекеҥе

Кем бӱдетен?

- Бӱтпес болзоҥ,

Бойыҥда эмей.

Мен тӧгӱндеп

Айтпазым темей.

Койонныҥ кӧрӱжи

Кылчыр койон

Уйкудаҥ турды.

Ончо немени

Тескери кӧрди.

Бажыла кижи

Базып јӱрет,

Бука кейде учуп јӱрет.

Агаштар тазылы

Бажынаҥ чыккан.

Кӱн тӱжеле,

Јерле маҥтаган.

Кылчыр койон

Уйкудаҥ турды.

Ончо немени

Тескери кӧрди.

Ӧй канча?

- Ӧй канча?

- Он эки.

- Кем айтты?

- Ол эчки.

- Ого кем айткан?

- Таракан!

- Ол кайда барган?

- Јажынган.

Сазон Суразаков

Байрам Суркашев

От одырганы

Кӱй, кӱй, кӱй, одым,

Кӱреҥ койдыҥ тӧжин берейин,

Караҥуй  тӱнде камылзан одым

Кара койдыҥ тӧжин берейин,

Јес чӧйгӧнди шуулатсаҥ,

Јеҥимди мениҥ кургатсаҥ,

Јебрен топшур тоолойын.

Ай јаҥырза, алкаарым.

Кӱй, кӱй, кӱреҥ одым,

Кӱмӱжек ару

Кӱничек болуп…

Сабарлар

Башпарак,

Бажы-Кырлу,

Ортон-Мерген,

Куба-Чечен,

Кичӱ-Бий

Бежӱлези иштеҥкей!

Бежӱлези ус,

Бежӱлези сӱрекей

Нак улус.

Бежӱлези оҥ колдо,

Бежӱлези сол колдо,

Керек болзо, јудурук!

Адабыс

(ӱзӱк)

Jааш, jааш jаап jат,

Баштарысты суулап jат.

Адабыс атту келип jат,

Биске  нени экел jат?

Jааш, jааш jаап jат,

Баштарысты суулап jат.

Адабыс бистиҥ jан келген.

Биске кузук экелген.

Кыш

Ак jуҥдый кыш келди,

Аркаларды аш келди.

Койондор койу аралдарда

Боро талды керткилейт.

Тӱлкӱлер узун тӱндерде

Ботпыштар кетеп jӱргӱлейт.

Оогош балдар чанакту,

Jaaндapы чаналу.

Ак тӧҥгӧ келгилейт,

Анаҥ jыҥылап тӱшкӱлейт,

Туралардаҥ ыш чоргыйт

Туулар бажын ай корыйт.

Эрте jас

Узун мойынду кыш ӧтти,

Узун тӱндер кыскарды,

Кӱн эртелеп чыгар болды,

Тӱш узундап турар болды,

Kajy jерде кар кайылды,

Чичке jолдор карарды.

Jyyкаларла суучактар

Шоркыражып агышты,

Jӱгӱpӱк шулмус уулчактар

Кажык ойноп сооттошты.

Кӱртеген карлар jyкарды

Toҥкур тӧҥӧш кугарды.

Jaнып келген кушкаштар

Jaлaҥдapдa jемзенди,

Jacкы  japык аралда

Кӱнниҥ чогы керилди.

Тӧрӧӧр уйлар jелдеди,

Мал кожулар ӧй келди.

Кӱӱк ай

Кӱӱк ай,

Кӱӱк ай,

Кӱзӱҥӱлейт,

Чечектейт.

Салкынга аай,

Салкынга аай,

Кӱӱк ай,

Кӱӱк ай,

Кӧктӧр jaжapaт.

Кӱӱк ай,

Кӱӱк ай,

Оок малдар одордо.

Jaжыл май,

Чаҥкыр май

Эбиреде улус оромдо.

Jай

Кичинек изӱ ай –

Чечектерге jай.

Кызыл чейне, кӱнчечек,

Кӱзӱҥи деп кӧк чечек –

Ончолоры jалаҥда,

Jаан ойын jыргалда…

Јардак ӱндӱ энелер

Јалаҥнаҥ јиилек экелер.

Алтын кӱс

Эмил сайлу кузуктар,

Кызылгат ла казылган,

Тийиҥат, кайыҥат

Туку качан быш калган.

Ак кайындар сап-сары

Шуулашкылап турлары.

Алтайымда сыгын ай,

Амыргылар jаҥырайт1.

Койлор, уйлар тойынган,

Jылдыстар да койыган,

Теҥери бийик, кей ару,

Кырлар алтын сыргалу.

Кеткин куштар бийикте

Тӱштӱк jaap учкулайт.

Аҥчылар дезе тийиҥдеп,

Баргылаарга шыйдынат...

Садраш Тебеков

Алтайысты байлап jӱрели

Алтайысты байлап jӱрели,

Ӧлӧҥ-чӧпти калас ӱспейли.

А5ы-кужы кӧптӧп ӧссин,

Элге-jонго ырыс келзин.

Jаштаӧ ала jериске

Jакшы керек эдели.

Оноӧ туза болорын

Эр jажына билели.

Кӱлер Тепуков

Будильник

Таҥ, таҥ, таҥ -

Турзаҥ калыҥ уйкудаҥ!

Таҥ, таҥ, таҥ -

Таҥ, таҥ, таҥ -

Соок суула јунунзаҥ!

Тик-так, тик-так,

Орын-тӧжӧк јуунадак.

Тик-так, тик-так,

Капшай отур, ажанак!

Бисте, балдарда, јаҥыс телекей

Jаҥыс телекей

Ончо балдарда.

Ару кей керек

Ончо jылдарга.

Кем кара,

Кем сары,

Кем кӱреҥ –

Jepгeлeй туралы

Бир кӱрееге.

Тилдерис башка,

Оҥдоорыс бойысты

Омок, сӱӱнчилӱ

Кожоҥдор ажыра.

Jyy-чак, торолош –

Jaныстаҥ ыра.

Биске керек амыр-энчӱ

Телекейис болбос

Биске тапчы.

Ыйлап турат Алтынай

Ыйлап турат Алтынай

Бойыныҥ ийдин таныбай.

- Эне, эне, бу айу,

Коркып турум, ой-ой-ой!

- Канайып туруҥ, Алтынай,

Бойыҥныҥ ийдиҥ таныбай?

Бу бистиҥ Арслан,

Кӧмӱрге кӱрӱм аҥданган.

Сӱӱнчи

Сӱӱнчи, сӱӱнчи,

Сен кандый?

- Чалып тийген

Бу кӱндий.

Сӱӱнчи, сӱӱнчи,

Сен кайда?

- Мен мында,

Jанаарда.

-Сӱӱнчи, сӱӱнчи

Бар тушта.

Бис ойноорыс

Бу тӱште.

Адару

Чечектер ле адару

Бой-бойына кару.

Адарулар «жу ла жу»,

Мӧт болор быжу.

Тайгыл

- Тайгыл, тайгыл,

Сен кайда?

- Арка-ташту тайгада.

- Нени кӧрӱп јӱредиҥ?

- Кӧрӱк кетеп ӱредим.

- Андый огош аҥычак,

Сеге кӧрӧ коркынчак.

- Коркынчагып билбезим,

Агашка чыкса, јетпезиҥ.

Уулак

Топ, топ, топ,

Уулак чыкты отоп.

Кӱн ойногон jалаҥга,

Кӧк jажыл ӧлӧҥгӧ.

Саҥыскан

Ӧлӧ-чоокыр саҥыскан

Учуп чыкса, јаҥыскан.

Арка-ташка ол копчы,

Јуртка тӱшсе, конокчы.

Солоҥы

Јааш јаап токтоды,

Кӱн сӱӱнип каткырды.

Јӱзӱн ӧҥдӱ солоҥы

Сууга бажын эҥилтти.

Jаҥмыр

- Jаҥмыр, jаҥмыр, сен кайдаҥ?

- Тестек, семис булуттаҥ!

- Булут, булут, сен кайдаҥ?

- Буулап чыккан ол буудаҥ!

- Буу, буу, сен кайдаҥ?

- Агып jаткан суучактаҥ!

- Суучак, суучак, сен кайдаҥ?

- Сениҥ , уулчак, jаныҥда,

Сӱӱнип тӱшкен jаҥмырда!

Салкын, салкын

Салкын, салкын,

Сен келзеҥ.

Серӱӱн эзин

Экелзеҥ.

Сен келзеҥ,

Сен келзеҥ,

Бу изӱни

Сен сӱрзеҥ.

Койондор

Он койон ойногон,

Кырды тӧмӧн тоолонгон.

Аҥчы дезе тоологон –

Тоолоп болбой бодонгон.

Он койон ойногон,

Кырды тӧмӧн тоолонгон.

Аҥчы сӱӱнип тоологон,

Тоолоп болбой токтогон.

Он койон ойногон –

Баштактанып тоолонгон.

Ӱкӱ

Бир – кирди эҥир,

Эки – учуп келди ӱкӱ.

ӱч – тырмактары курч,

мынаҥ качса торт.

Оноҥ болор – беш, алты,

Арайзар да, не болды?

Јети, сегис, тогус, он –

Чӧрчӧк мында божогон.

С.Сартакова

Кöбÿк

«Мен jараш» деп Самынга

Кöбÿк кööрöп мактанган.

Учуп чыгып салкынга

Ӱрдÿреле jарылган.

Энем

Сÿÿйдим энемди,

Болужадым ого.

Мениҥ энем jалакай,

Мениҥ энем jаражай.

А.Ередеев

Энейим

Эки колы эркелÿ,

Эки кöзи каткылу,

Jаантайын jалакай

Jаантайын jаражай-

Энейим,энейим,

Jаантайын jалакай

Энейим,энейим.

Jаантайын jаражай.

С.Маршак

Мечигим.

Мениҥ шулмус мечигим,

Сен  кайдööн уча бердиҥ?

Сары, кызыл, чап-чаҥкыр,

Мен сеге jетпей калдым.

Наадай

Кардаҥ бÿткен наадай

Кандый кызыл тумчукту,

Jылдысту тоны jалтыркай,

Бажында сабат бöрÿктÿ.

А.Ередеев

Юла

Юла айланат,айланат,

«Ю-ю-ю» деп ÿрет, ÿрет,

Бажы айланып, jыгылды,

Балдар ого каткырышты.

А.Барто

Мечигин сууга тÿжÿреле,

Таня ыйлайт кÿҥÿреде.

- Ыйлабас, балам, ыйлабас.

Мечигиҥ сууга jылыйбас.

Муниципальное бюджетное дошкольное образовательное учреждение

«Яконурский детский сад»

Алтай ÿлгерлер