Байанай киэьэтэ
материал

           “Байанай киэһэ” сценарыйа.

Сыала: Байанай ыйыгар анаан ыытыллыбыт үлэни түмүктээһин. Саха киһитин төрүт дьарыгын булт туһунан оҕолорго билиһиннэрии чиҥэтии, өбүгэлэрбит үгэстэрин, булт сиэрин – туомун үөрэтии, билиһиннэрии.

Ыытааччы: - Үтүө күнүнэн күндү оҕолор, иитээччилэр уонна убаастабыллаах төрөппүттэр.

Ытыс дохсун тыаһынан көрсүн бэлэмнэнии бөлөх оҕолорун. Оҕолор икки хамаандаҕа араҕыстылар. Ол курдук бастакы хамаанда аата “Табалар” онтон иккис хамаанда аата “Тайахтар”. Хамаандалар бу ааттарын оҕолор сүбэлэһэн бэйэлэрэ таллылар.

Саха халандаарыгар Сэтинньи ый  - байанай ыйа. Өбүгэлэрбит итэҕэллэринэн  Байанай диэн – тыа, ойуур иччитэ. Кини тыа отун – маһын, көтөрүн – сүүрэрин барытын араҥаччылыыр.

Байанай кэлэр тыаһа – хобо тыаһа буолар. Булчут үүтээнигэр олорон истиэн сөп.

Ы – ол курдук күрэхпитин сыаналыыр биэс  киһиттэн турар састааптаах дьүүллүүр сүбэ . Кинилэр оҕолор баалларын ааҕаллар уонна хайа хамаанда элбэх бааллааҕынан кыайыылаах буолар. Дьүүллүүр сүбэ оҕолор бэрээдэктэрин эмиэ көрөр уонна ыйытыыгар илиибитин уунан баран эппиэттиибит.

-Бастакы түһүмэх «Тииҥ мэйии” боппуруоска эппиэттээһин.

Бу түһүмэххэ  аҕыс боппуруос баар, оҕолор болҕойон истэбит, илиибитин уунан эрэ баран эппиэттиибит.

1. Ханнык кыылы бултуу баралларыгар  дьиҥнээх аатын ааттаабаттарый?

(Эһэ)

2. Баай хара тыа иччитэ ким диэн ааттанарый?

(Байанай)

3.  Эһэ арҕаҕын булан, бултаан баран булчуттар биир киһини талан киллэрэллэр, ол кими?

(Саамай эдэр булчуту)

4. Былыр сахалар то5о чыычаа5ы өлөрбөттөрүй ?

(Чыычааҕы өлөрөр аньыы. Чыычаахтарга кыра оҕо кута иҥэр. Кини айыы көтөрө.)

5. «Кыһыл кинигэ» диэн тугуй?

(Сүтэн симэлийэн эрэр көрүҥ киирэр.)

6. Муостаах туйахтаах ойуур кыыллара: таба, тайах,чубуку – бу кыыллартан ханнык кыыл «Кыһыл кинигэҕэ» киирбитэй?

(Чубуку)

7. «Кыһыл кинигэҕэ» киирбит саха сирин маанылаах сибэккиитэ?

(Сардаана)

8. Адьырҕа кыыллар бөрө, бэдэр, саһыл – бу кыыллартан ханнык кыыл «Кыһыл кинигэҕэ» киирбитэй?

(Бэдэр).

- Иккис түһүмэх. Аты сырсыы. Бу биһиги  өбүгэбит оонньуута.

Биһиэхэ икки ат баар. Биир аппыт аата Сындыыс, иккис аппыт аата «Туллук» . Кинилэр олус түргэн аттар.

Хамаандалар бэлэмнэнин  аппытыгар олоробут уонна ол турар маһы эргийэн кэлэбит.

• Үһүс түһүмэх “Таабырынна таайсыа5ын”.

                  Уу харамайдара.

1. Кынаттаах да көппөт, айахтаах да  саҥарбат баар үһү.(балык)
2. Көмүс сонноох Көҕөккөөн оҕонньор баар үһү.(Собо)
3. Баҕана төрдүгэр  бааҕыргыы олорор баар үһү.(Ба5а)
4. Сарыы саҕынньахтаах уһун синньигэс оҕонньор баар үһү. (Сордоҥ)

Туттар сэпкэ – сэбиргэлгэ аналлаах.

1. Суола суох сылдьар кыыл баар үһү. (Тыы)
2. Таарыйдар эрэ чап гынар баар үһү. (Чаархаан)
3. Соҕотох харахтаах, тугу да тулуппат баар үһү. (Саа)
4. Икки сур бөрө сырсан иһэллэр үһү.(Хайыһар)

Көтөр кынаттаахха аналлаах.

1. Халлааҥҥа кугас былаат тэлээрэ сылдьар үһү. (Элиэ)
2. Түөс – маас саҥарбыт , тэлэс – былас дайбаабыт баар үһү.(Тураах)
3. Хонууга хорос баар үһү. (Туруйа)
4. Кэллэрбин эрэ кэпсиэм, төннөрбөр төрүт  саҥарыам суоҕа. (Кэҕэ)

Төрдүс түһүмэх. Сытыы харах – сыалы бырах.

Хас биирдии кыттааччыга  иккилии ботуруон мээчик уонна иккитэ эрэ быраҕабыт.

Бэһис түһүмэх. Балыктааһын.

Уудачканнан  биэс мүнүүтэ иһигэр  хамаандалар төһө балак хаптарбыттарынан көрөбүт.

Дьүүллүүр сүбэ түмүк таһаарыы , наҕараада .Кыттыбыт оҕолорго туоһу сурук.