мастер - класс Им балай харана
статья (4 класс)

Мастер класс  

Ядрихинская М.Б.

Им-балай хараҥа                   Н.Курилов.

Буурҕа улуйар кэмигэр биһиги нимэ иһигэр оһох тула мустан олоробут.

Эһиги хотугу түүн туһунан истибиккит дуо? Итини мин кэпсиим эрэ. Бэйи, туох диэххэ сөбүй? Холобур, дьэ маннык. Куоракка эбэтэр бөһүөлэккэ олорор буоллаххытына, выключатели саба баттаан электричество уотун умуруоруҥ.  Умуруоран баран хаамыҥ эрэ. Туохха эрэ кэтиллэ түстүгүт дуо? Дьэ-дьэ! Хотугу түүн эмиэ итинник. Им-балай хараҥа бүрүүкүүр. Тымныы бурҕачыйар. Хас эмэ ыйы быһа итинник буолар. Маннык кэмҥэ түүнүн-күһүнүн араарбаккын. Арай радионы иһиттэххинэ: «Доброе утро» - дииллэр. Ол аата сарсыарда эбит. «Спокойной ночи!» - диэни иһиттэххинэ, утуйарга сөп буолбутун билэҕин. Ордук биһиги, оҕолор, булкуллабыт. Оттон күн көстөрүн саҕана кыайан үөрэммэккэ эрэйдэнэбит.

Ол биһиги диэн өссө улахан дьаалы буолбатах. Бостууктар муҥнаналлар: хараҥаҕа испиискэ маһын көрдүүр тэҥэ буолар. Оччого ракетница ыларга тиийэҕин. Бостуук ытар – ыйдаҥа түүнү санатар күөх уот күндээрис гынар. Уот умулуннаҕына, эмиэ көстүбэт буолаллар. Арай «тас-тас» гынар тыас иһиллэр. Ити табалар муох көрдөөн чиҥ хаары табыйаллар.

Хотугу түүҥҥэ ордук эдэр бостууктар эрэйдэнэллэр. Биир бостуук дьуһуурустубатын кэнниттэн дьиэлээн иһэн мунан хаалбыт. Нэһиилэ булбуттар. Суоллаабыттара – нимэлэрин тула икки быраҕыы маамыкта устатын саҕанан, ол аата 60-70 метрэнэн, эргийэ сылдьыбыт. Бостууга кырдьаҕастар сири билбэккин диэн мөхпүттэр. Ол иһин маннык түүн дьуһуурустубаҕа үөрүйэх бостуугу ыыталлар. Кини суолу араас бэлиэннэн булар. Буурҕа түстэҕинэ, астыар диэри хаарга сытан күүтэр.

Мин биригэдьиир эбитим буоллар, маннык гыныам этэ: таба муоһугар радио баайабын, бостууктарга эмиэ биэрэбин. Бөрө табаны моһуоктаары гыннаҕына, хаһыытыыбын: «У-у-уу! Бөрө, киэр бар! Түҥ-түҥ!» Бөрө куттанан тэскилиир. Бостуук да муммат: магнитофону холбуубун. Алла Пугачёва барыны бары сатыыр хоруол туһунан ырыата эйээрэ түһэр. Бостуук онон сирдэтэн дьиэтигэр кэлэр. Оо, биригэдьиир эбитим буоллар ньии!...

                                                                       Бастакы группа

  Салаа : Ойуулуур –дьүһүннүүр эйгэ.

 Ааҕыы ньымата: Сорудахтаах аа5ыы .

Айымньыны бастакы аа5ыы кэнниттэн туттуллар.О5о бол5омтотун тардыа5ы ба5арыллар.Бу сүнньүнэн санааны арыйар сорудах оҥоһуллар.

         СОРУДАХТААХ ААҔЫЫНЫ СИТИҺЭРГЭ ХАРДЫЫ:

1. Айымньыны болҕойон ааҕыҥ.
2. Айымньы аатын ырытыҥ.
3. Айымньыга ойуу баарын болҕойон көрүҥ.
4. Айымньы бастакы уонна бүтэһик абзааһыгар болҕомтото ууруҥ.

Сорудах

1. Айымньыны болҕойон аах. Сорудаҕы толор.
2. Хоту дойду олоҕун уратытын арыйан, болҕомтону тардар, угуйар ( реклама) ойууну оҥоруҥ.

                                               Иккис группа

  Салаа: Чинчийии.

   Аа5ыы ньымата: Сыныйыы.

   Сыныйан  аа5ыы ньымата быһаарарга кыах биэрэр. Сорудах ыйытыы хайысхатынан буолара, оҕо тус бэйэтэ ырыҥалаан , ыараҥнатан көрөрүгэр көҕүлүүрэ эрэйиллэр.

           СЫНЫЙАН ААҔЫЫНЫ СИТИҺЭРГЭ ХАРДЫЫ:

1. Абзааһынан үллэстэн ааҕыҥ.
2. Сорудаҕынан көрөн чопчу ыйытыыта туруоруҥ. Тоҕо? Туох наадалааҕый?
3. Схема оҥорон быһаарыҥ.

Сорудах

1. Тустаах иһитиннэриини бул радио, ракетница, магнитофон хотугу түүҥҥэ туох көмөлөөхтөрүй?  Таблицаны толор.

Үһүс группа

Салаа: Айар үлэ абылаҥа

Ааҕыы ньымата: Бэлиэтэниилээх аа5ыы.

Оҕо тиэкиһи ааҕан истэрин-көрөрүн , тойоннуурун сэргэ илиитинэн үлэлээн,бэлиэтэнэн иһиитэ –өр кэмҥэ сүппэт, өйүттэн сотуллубат санааларга, иэйии хамсааһыныгар, уһуктуутугар  тиэрдэр. Маннык ааҕыы тус тутуллаах, хайысхалаах оҥоһуллара ордук.

БЭЛИЭТЭНИИЛЭЭХ ААҔЫЫНЫ СИТИҺЭРГЭ ХАРДЫЫ

1. Абзааһынан үллэстэн ааҕыҥ.
2. Болҕомтону абзаас бастакы уонна бүтэһик этиилэрин аат тылларыгар уураргытын умнумаҥ.
3. Наадалаах диэбиккитин бэлиэтэниҥ.
4. Ыараханы көрсүбүккэр -?, Сэргээбиккэр-! Туруор.

Сорудах

1. Ааптар хотугу түүнү уустук-ураннык ойуулаабытын булан бэлиэтээҥ.Өйгө хатааҥ.
2. «Хотугу түүн кистэлэҥэ» диэн  өйтөн суруйуҥ.

Төрдүс группа

  Салаа: Айымньы кистэлэҥэ. Кэпсэтиһии чааһа.

  Ааҕыы ньымата:Быһаарсыылаах ааҕыы.

   Быһаарсыы,хардарыта дьайсыы, өй-санаа үллэстии.Санаа киэлитигэр киллэрэр сыаллаах чопчу сорудахха тэриллэр.Бу ньыма ырытыыга бэлэмниир, кэпсэтиигэ тирэх буолар.

БЫҺААРСЫЫЛААХ ААҔЫЫНЫ СИТИҺЭРГЭ ХАРДЫЫ

1. Айымньыны болҕойон ааҕыҥ.
2. Кэпсээҥҥэ былаанна оҥоруҥ.
3. Былаан быһыытынан көрөн абзааһынан ааҕыҥ.
4. Чопчу сорудаҕы көрөн эппиэти тиэкискэ булуҥ.

Сорудах

1. «Бостуук үлэтэ» диэн тиэмэҕэ кэпсэтиһиҥ, санаа атастаһыҥ.
2.  Санааҕытын сурукка тиһиҥ.

1. .