Краеведческий проект "Үлэ киһини киэргэтэр"
материал (2 класс)

Тема: “Захаров Николай Николаевич – Сахаачча.

Үлэ киһини киэргэтэр”

Чинчийии сыала:

Биир дойдулаахпыт Николай Николаевич Захаров төрүччүтүн, олоҕун, үлэтин туһунан матырыйааллары хомуйуу, оскуола музейын хаҥатыы.

Чинчийии соруктара:

• Захаров Н.Н. олоҕун, үлэтин кытта билсии;
• Чинчийэр үлэ былаанын оҥоруу, хайысхаларын быһаарыы;
• Хомуллубут матырыйааллары системалааһын, дьаарыстааһын;
• Оҥоруллубут үлэни көмүскээһин;

Чиничийии тоҕоостооҕо:

Төрөөбүт нэһилиэкпит историятын билии, үөрэтии куруук болҕомтону тардара. Онтон биһиги, үүнэр көлүөнэ, чуолаан нэһилиэкпит туруу-үлэһит дьонун ааттарын үйэтитэр, ахтан санаан  ааһар, сурукка-бичиккэ тиһэр ытык иэспит буолар. 

         Хара-Алдаҥҥа тыа хаһаайыстыбата сайдыытыгар биир дойдулаахпыт Николай Николаевич Захаров онно бэйэтин кылаатын киллэрбитин, үлэ киһини киэргэтэрин, киһи олоҕор суолталааҕын туһунан билиэх, өйдүөх тустаахпыт.

Чинчийии ньымалара:

• Соругу туруорунуу
• Былааннааһын
• Матырыйаал хомуйуу (ахтыы, хаартыска)
• Интервью
• Видеоҕа устуу
• Сырдатыы (конференция)
• Үйэтитии (музейга туттарыы)

Захаров Николай Николаевич төрдө-ууһа, аймахтара

Биһиги нэһилиэкпит туруу үлэһит дьонун ааттарын үйэтитэр, сурукка-бичиккэ тиһэр ытык иэспит буолар. Биир дойдулаахпыт нэһилиэк ытык олохтооҕо, Николай Николаевич Захаров,  дьоно-сэргэтэ сүрэхтээбитинэн Сахаачча, 1943 сыл тохсунньу 8 күнүгэр Таатта улууһун Хара-Алдан нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ.

Николай Николаевич  төрдүн-ууһун билээри, бэйэтин кытта көрүстүбүт, ахтыылары хомуйдубут, төрүччүтүн үөрэттибит. Манна көстөрүнэн Уус-Тааттаттан төрүттээх Егор Кучуров аҕа ууһун төрдө буолар. Кини Николай Николаевич хос эһэтэ буолар, Кучурова Ирина Семеновна хос эбэтэ.  

Кинилэр 6 оҕолоохтор, түөрт кыыс, икки уол. Олортон төрдүс оҕонон төрөөбүт Николай Николаевич ийэтэ Татьяна Николаевна, аҕата Хара-Алдантан төрүттээх Николай Николаевич Захаровка кэргэн тахсар. 4 оҕолоноллор: Анна Николаевна, Дария Николаевна, Егор Николаевич, Николай Николаевич.

Манна даҕатан эттэххэ, Кучурова Ефросиния Николаевна уонна Тарабукин Василий Иванович биһиги 2 кылаас үөрэнээччитин Крылова Сайаана хос-хос эбэтэ уонна хос-хос эһэтэ буолаллар. Кинилэр төрдүс оҕолоро Татьяна Васильевна кини хос эбэтэ уонна Крылов Софрон Софронович  кини хос эһэтэ. Онон Захаров Николай Николаевич Сайаана абаҕата буолар, төрдүлэрэ биир эбит.

Онтон үһүс уол – Тарабукин Василий Васильевич уонна кини кэргэнэ Голикова Домна Гаврильевна манна баар Турантаевтар хос эһэлэрэ уонна хос эбэлэрэ, эмиэ Кучурова Ефросиния Николаевна кэнчээри ыччаттара буолаллар эбит.

Онтон Николай Николаевич бииргэ төрөөбүт улахан эдьиийэ Анна Николаевна уонна Старостин Петр Николаевич, биһиги учууталларбыт Оксана Петровна уонна Татьяна Петровна, ийэлээх аҕалара буолаллар.

Онон Николай Николаевич киэҥ, халыҥ аймахтаах киһи эбит диэн биллибит.

Захаров Николай Николаевич олох суолун устун...

Аҕалара эрдэ өлөн, түөрт оҕоттон кыралара Ньукулай 4 саастааҕар ыаллыы сытар Уус Алдан Түүлээх нэһилиэгэр аҕатын аймахтарыгар оҕо буолбута. 51-64 сылларга Түүлээххэ, Тандаҕа үөрэнэн 10-с кылааһы бүтэрбитэ. Танда оскуолатын юбилейдаах 2025 сылыгар тахсыбыт кинигэҕэ Николай Николаевич үөрэҕин үчүгэйинэн түмүктээбит диэн ахтыллар.

1965 сыллаахха дизелиһынан үлэлиир, трактористыыр (ДТ-54) Бу сыл Старостина Евдокия Егоровналыын ыал буолаллар. Төрөөбүт нэһилиэгэр сиппит-хоппут, ыал буолбут, уол оҕолоох ыал 67 сыл көһөн кэлбиттэрэ.

Петр Алексеев совхозка станцияҕа дизелииһинэн үлэлиир.

1969сыл Уус Тааттаҕа трактористар курстарыгар үөрэнэн ыраах сирдэртэн Баайаҕаттан, Бараайыттан от-мас тиэйэр. (1972-1979 сс.) 

«Совхоз бастыҥ тракториһа»,

«Социалистическэй куоталаһыы кыайыылааҕа»,

«Совхоз чемпион тракториһа»  бочуоттаах ааттары сүкпүтэ.

79 сылтан агрофирма эстиэр диэри биригэдьииринэн, үс сыл управляющайынан үлэлээн  пенсияҕа тахсыбыта. Пенсияҕа тахсан баран ЖКХ-ҕа хачыгаарынан, маастарынан 2000 сыллаахха диэри үлэлээбитэ.

1966 сылтан комсомольскай тэрилтэ секретарынан, сельсовекка хас да ыҥырыыга депутатынан үлэлээбитэ.

75-77 сылларга райсовет депутатынан талыллыбыта. Хотоннору кэрийэн үлэни-хамнаһы кытта билсэрэ. Былаан толоруутун хонтуруоллуура.

Үчүгэй үлэлээх тэрилтэ буолан оройуон хаһыатыгар хайҕаммыта.

1980-2000 сылларга нэһилиэк быыбардыыр комиссиятын председателинэн үлэлээн, биир да сыыһаны түһэрбэккэ докумуону толорон туттарара.

Табаарыстыы суукка, олохтоох месткомҥа чилиэнинэн сылдьыбыта. 81 сыллаахха ССКП чилиэнинэн талыллыбыта.

Николай Николаевич урукку  дьон олоҕун, төрүччүлэрин, элбэх ахтыыны  суруйан оскуола музейыгар туттарбыта.

Ааспыты барытын өйүгэр тута сылдьарын киһи сөҕөр. Уруккуну бу буола турар курдук кэпсээн барар, күнүн-дьылын, дьонун чуо бааччы ыччакка тиэрдэр.

Пенсияҕа тахсан баран, дьиэ тутуутугар маастардыыра. Айылҕаттан суотчут, мындыр буолан, мас майгытын эндэппэккэ билэр, ыпсарар, хоп курдук холбуур дьоҕурдаах.

Дуобакка улууска тиийэн миэстэлэһэрэ. Дьиэтигэр иллэҥ буоллар эрэ кинигэ ааҕара. Ол дьарыга билигин да умнуллубат. Кинигэ бөҕө атыылаһар, ааҕар.

Захаров Николай Николаевич дьиэ кэргэнэ

Кэргэнэ Евдокия Егоровна диэн сырдык хааннаах, куп-кугас уһун суһуохтаах, ис киирбэх дьүһүннээх, көнө, үтүө майгылаах, кэргэнин төрүт сирин дойду оҥостон, 6 оҕолонон ньир бааччы олорбуттара. Сопхуоска ньирэй көрөөччүнэн, детсадка таҥас сууйааччынан, саһыл ферматыгар поварынан үлэлээбитэ. Ыллыырын сөбүлүүрэ,  хомустуура.

Кинилэр 6 оҕоломмуттарыттан түөрдэ уол, иккитэ кыыс: Гаврил, Егор, Татьяна, Николай, Мария, Григорий. Кэлин үс улахан уолаттара Гаврил, Егор, Николай ыарахан ыарыыттан күн сириттэн барбыттара. Улахан кыыһа Татьяна Николаевна Ытык-Күөлгэ ЖКХ тэрилтэтигэр салайааччы секретарынан үлэлиир. Уола Василий Павлович Горохов куоракка тутуу тэрилтэтигэр инженеринэн үлэлиир. Кэргэннээх – Игнатьева Айталина Николаевна, уоллара Эркин Васильевич Горохов, 2025 сыл төрүөх.

Кыра кыыһа Мария Николаевна биэс оҕолоох Мэҥэ-Хаҥалас Томторугар ыал буолан олорор.  Мария Николаевна Баайаҕа орто оскуолатын бүтэрбитэ. Билигин 2-с группалаах инвалид, пенсионерка. Оҕолоро:

1. Свинобоева Любовь Николаевна (09.08.1994) Намнааҕы педколледжка дизайнер үөрэҕин бүтэрбитэ, “Чороон-21век” үлэлиир.
2. Петрова Виктория Николаевна (23.06.1997) – ХИФУ биологическай факультетын бүтэрэн, химия учуутала. Кэргэнэ - Петров Айсен Аялович биология учуутала. 2 уол оҕолоохтор: Петров Харысхан Айсенович (02.07.2018с.) уонна Петров Айхаан Айсенович (20.10.2020с.).
3. Свинобоев Василий Николаевич (06.07.2002), АГАТУ 4 курсун студена.
4. Свинобоева Мотрена Николаевна (07.02.2006), педагогическай институт 2 курсун студена.
5. Свинобоев Мичил Николаевич (15.04.2009) Томтор орто оскуолатын 10-с кылааһын үөрэнээччитэ.

Кыра уол Григорий Николаевич Хара-Алдан орто оскуолатыгар оробуочайынан үлэлиир. Билигин 8 сиэн, 5 хос сиэн өбүгэлэрин олохторун салгыыллар.

8 сиэнтэн үксүлэрэ үрдүк үөрэҕи баһылаан ким үлэлии, ким үөрэнэ сылдьаллар:

• Горохов Василий Павлович (22.03.1992) инженерно-техническэй факультеты бүтэрэн тутуу инженерынан үлэлиир;
• Петрова Виктория Николаевна (23.06.1997) – ХИФУ биологическай факультет, химия учуутала. Кэргэнэ - Петров Айсен Аялович биология учуутала;
• Свинобоев Василий Николаевич (06.07.2002), АГАТУ 4 курсун студена.
• Свинобоева Мотрена Николаевна (07.02.2006), педагогическай институт 2 курсун студена.

Захаров Николай Николаевич наҕараадалара

 Сэбиэскэй кэмҥэ уопсай дьыала иһин кыһаллан, бэриниилээхтик үлэлиир дьону сөҕө, убаастыы көрөбүт.

(1974с.)“Социалистическай куоталаһыы” кыайыылааҕа значоктаах,

Сыл түмүгүнэн «Совхоз чемпион тракториһа»,  

“Коммунистическай үлэ ударнига”,

нэһилиэк, совхоз, район бочуот грамоталардаах,

“Үлэ ветерана” .

Түмүк тыл

Үлэбит түмүгүнэн биһиги манныгы биллибит:

1. Николай Николаевич Түүлээҕинэн, Танданан, Уус-Тааттанан, Хара-Алданынан халыҥ, киэҥ аймахтаах киһи эбит.

2. Николай Николаевич Сайаана Крылова, Мичийэ Турантаева абаҕалара, Оксана Петровна уонна Татьяна Петровна таайдара эбит.

3. Үлэ киһини киэргэтэр дииллэринии, Николай Николаевич ханнык да үлэттэн толлубакка, тимир көлөнөн ыраах-чугас сирдэринэн от-мас тиэйбит, тыа хаһаайыстыбата сайдарыгар өр сылларга биригэдьииринэн үлэлээбит, дьон кыһалҕатынан олорбут киһи буолар эбит.

4. Биһиги олохпутун уһансыбыт, туруу үлэһит дьоммут ааттарын үйэтитэр, сурукка-бичиккэ тиһэн хаалларар наадалааҕын.

Туһаныллыбыт литература:

1. Андросова Т.И., Максимова Л.П. Эбэ Өлөксөөһө. Кучурова Александра Николаевна. Дьокуускай : Дом печати, 2020.
2. Захарова З.А., Старостина З.П., Варламова П.Н. Кыайыыны уһансыбыт Хара-Алдан бэтэрээннэрэ. Ытык Күөл: “Таатта” хаһыат редакцията”, 2018.
3. Винокуров Е.Г, Винокуров В.В., Стрекаловскай Д.М. Хара-Алдан. Дьокуускай : Бичик, 2011.