Агрохайысхалаах диктант хомуурунньуга
учебно-методический материал (4 класс) на тему

                                                Мэӊэ – Хаӊалас улууһун

                             Н.В.Петров аатынан Дьабыыл орто оскуолата

Агрохайысхалаах

ДИКТАН ХОМУУРУННЬУГА

Диктаны тиэксин кылааһынан кээмэйэ

Диктаны суруттарыы ахсаана

1 КЫЛААС

Мин дойдум.

Дойдум үрдүк хайалардаах. Элбэх өрүстээх, күөллээх. Онно балык арааһа үөскүүр. Тыатыгар масс кэрэтэ үүнэр. Мин төрөөбүт дойдубун таптыыбын. (18)

Иккис этиигэ уһун аһаҕас дорҕоонун бэлиэтээӊ.

Иһинээҕитэ

Диктант суолтата…………………………………………………………………..….

Диктант көрүӊэ ………………………………………………………………………..

Алҕаһы көннөрүү, чинчийии …………………………………………………………

Сурук үлэтин сыаналааһын …………………………………………………………..

1 кылаас ……………………………………………………………………………….

2 кылаас ……………………………………………………………………………….

3 кылаас ……………………………………………………………………………….

4 кылаас ……………………………………………………………………………….

Методические указания ………………………………………………………………

Виды диктантов ……………………………………………………………………….

Классификация ошибок и недочётов ………………………………………………..

Характеристика цифровой оценки (отметки) ………………………………………

1 класс …………………………………………………………………………………

2 класс …………………………………………………………………………………

3 класс …………………………………………………………………………………

4 класс …………………………………………………………………………………

Диктант суолтата

Оскуолаҕа төрөөбүт тылы үөрэтиигэ болҕомто билигин хаһааӊӊытааҕар да күүһүрэрэ наада диэн тыл үөрэхтээхтэрэ сөпкө бэлиэтииллэр. Үөрэнээччи барыта, маӊнайгы кылаастан саҕалаан, маннык кэрэ, баай төрөөбүт тылын үөрэтэн, ону сатаан туттар-туһанар буоларын ситиһэр наада. Ол иһин алын кылаас учуутала үөрэтэр оҕотугар төрөөбүт тылынан сөпкө саӊарар-суруйар сатабылы иӊэрэригэр улахан ирдэбил турар.

Сахалыы таба суруйар үөрүйэҕи олохсутарга, иӊэрэргэ араас көрүӊнээх элбэх үлэ наада. Оҕону таба суруйарга үөрэтии биир киэӊник тэнийбит ньыматынан диктант араас көрүӊэ буолар.

Диктант үгүс көрүӊүн уруок этабын курдук (15-20 мүн.), оттон хонтуруолунай диктаны уруок устата ыытыахха сөп.

Үөрэтэр-эрчийэр диктант үөрэтэ сылдьар грамматическай матырыйаалы кытта сибээстээх буолар. Оҕо аӊардас истэн эрэ суруйара татым, грамматика сокуонугар олоҕуран суруйар дьоҕур ордук үйэлээх, бигэ-таҕа буолар. Онон диктант сороҕор анал грамматическай  сорудахтаах буолуон сөп.

Биһиги оскуолабыт агрохайысхалаах буоларын быһыытынан үлэбит араас өрүттэринэн барытынан агрокомпонены киллэрэбит. Ол курдук ааҕыыга тиэксинэн үлэ, математикаҕа задачалар, онтон тыл уруоктарыгар диктант тиэкистэрин хомуйан биир тиһиккэ киллэрии буолар. Бу ааттаммыт үлэлэргэ барытыгар кылааһынан аттаран, оҕо сааһыгар сөптөөх, үөрэх ирдэбилигэр эппиэттиир матырыйаал хомулунна. Үлэбитин тэрээһиннээхтик ситимнээхтик ыыттахпытына алын кылааһы бүтэриилэригэр үөрэнээччилэр тыа хаһаайыстыбатын (от үлэтэ, дьиэ кыыла, оҕуруот үлэтэ, идэлэр) туһунан уопсай өйдөбүлү ылан орто сүһүөххэ ыытыллар үлэҕэ бэлэмнээх буолуохтара.

Ол курдук, бу хомуурунньукка киирдилэр агрохайысхалаах диктант тиэкистэрэ. Туһааннаах тиэмэнэн учуутал бэйэтэ араас сорудахтары оӊорон оҕо билиитин таһымын билэр кыаҕы биэрэр.

Диктант туга ордук табыгастаах буоларый?

1. Биир быраабыланан суруллар матырыйаалы бииргэ түмэн биэрэр буолан, оҕо сатабылын түргэнник сайыннарар. Ол эрээри орфограмманы олус элбэтэр эбэтэр олус аҕыйатар эмиэ сатаммат.
2. Оҕо барыта биир тиэкси суруйар, онон биирдии үөрэнээччи билиитин таһымын билэр кыаҕы биэрэр.
3. Диктант оҕо болҕомтотун, үлэлиир, толкуйдуур дьоҕурун сайыннарарга эмиэ көмөлөөх.

Диктант көрүӊэ

Үөрэтэр-эрчийэр диктант:

1. Сэрэтиилээх диктант. Теманы саӊа үөрэтэр кэмӊэ тылы бастаан ырытан, хайдах сурулларын быһааран баран, этэн суруйтарыллар. Манна оҕо тыл хайдах сурулларын хараҕынан өйдөөн көрөргө эрчиллэрин сэргэ грамматическай билиитин туһанарга үөрэнэр.
2. Бэлэмнэниилээх диктант. Бу бэрэбиэркэлиир диктаӊӊа бэлэмниир үлэ. Тиэкси кылааска ырыталлар, онтон дьиэҕэ усталлар. Сарсыныгар учуутал тылыттан истэн суруйаллар. Маннык сорудах мөлтөх үөрэнээччигэ ордук туһалаах.
3. Быһаарыылаах диктант. Бу диктаӊӊа суруллуута уустук тылы суруйуох иннинэ сэрэтиллэр. Ыарахан тылы учуутал быһаара-быһаара эбэтэр биир эмэ оҕо тылы сүһүөхтээн хайдах сурулларын чуолкайдыыллар. Маннык үлэ оҕо бэрэбиэркэлэнэр дьоҕурун сайыннарар.
4. Тылынан диктант. Биир быраабыланан суруллар тыллары талан бэриллэр.
5. Талар диктант. Оҕолор үөрэтиллэр орфограммалаах тылы эбэтэр тыл ситимин эрэ талан суруйаллар. Талар диктант оҕо ордук болҕомтолоох, кичэйэн ырытар буоларыгар көмөлөөх. Холобур, тиэкистэн аат тылы эбэтэр даҕааһын ааты истэн суруйуу.
6. Көӊүл диктант. Учуутал аахпыт тиэксин оҕолор төһө өйдөөбүттэринэн суруйаллар. Санааны сатаан этэргэ үөрэтэргэ маӊнайгы хардыы курдук көрүллүөн сөп. Маннык диктант оҕо өйгө тутар дьоҕурун сайыннарар.
7. Айар диктант. Бэриллибит тылы туһанан этии эбэтэр ситимнээх тиэкси оӊорон суруйуохха сөп. Айар диктант өйтөн суруйууга үөрэтэргэ  төһүү буолар.
8. Бэйэ диктаннаныыта. Оҕо этиини ааҕан, тыл хайдах сурулларын өйүгэр хатаан баран, кинигэни сабар уонна нойосуус суруйар. Суруйан бүттэҕинэ, бэрэбиэркэлэнэн, алҕаһын көннөрөр. Маннык үлэни пааранан, бөлөҕүнэн ыытыахха сөп.
9. Саӊата суох диктант. Учуутал этэн биэрэрин оннугар предмети эбэтэр ойууну көрдөрөр. Оҕо тылы эбэтэр тыл ситимин суруйар. Хамсааһыны көрөн этиини оӊорон суруйуу эмиэ киирэр.
10. Бэйэ билиитин бэрэбиэркэлиир диктант. Учуутал этэрин истэн суруйаллар. Мунаарар эбэтэр билбэт буукубаларын, тылларын аннынан тардаллар. Тиэкси суруйан бүтэн баран, оҕо ол тыл хайдах сурулларын ыйытар. Учуутал быһааран, көрдөрөн биэрэр.
11. Графическай диктант. Тылга баар бүтэй дорҕооннор анал бэлиэнэн бэлиэтэнэллэр. Бүтэй дорҕоон хоһулаһыыта «Х», бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитэ «//», тылга сэргэстэһии да, хоһулаһыы да суоҕа «О» бэлиэнэн ыйыллар.

Хонтуруолунай диктант бэрэбиэркэлиир диктант. Тиэмэни бүтэрэн баран, үөрэнээччи дьоҕура олохсуйбутун кэнниттэн ыытыллар.

Хонтуруолунай диктант маннык схеманан барыан сөп:

1. Учуутал диктант тиэксин бүтүннүүтүн ис хоһоонноохтук ааҕар, оҕолор суруйбакка истэллэр.
2. Диктант тиэксигэр оҕо өйдөөбөт этиитин учуутал быһаарар, билбэт тыллара баар буоллаҕына, ону дуоскаҕа суруйан биэрэр.
3. Тиэкис иитэр суолтатын туһунан кэпсэтэллэр: туох туһунан суруллубутуй, туох саӊаны биллибит, туохха үөрэтэрий?
4. Учуутал тиэкси биирдии этиинэн этэр. Суруйар кэмӊэ уһун этиини ис хоһооно өйдөнөр курдук кэрчиктээн ааҕар. Оҕо суруйан бүппүт кэрчигин иккиһин хатылаабакка, үлэлиир тэтимин көрөн салгыы этэн иһэр. Оҕо улаатан истэҕин аайы өйгө тутар дьоҕура сайдарыгар кэрчик тылын ахсаана элбээн иһэр (4-5 тыл). Оҕо суруйар кэмигэр хос-хос этэн, атыны саӊаран аралдьытар сатаммат. Этиини оҕо барыта суруйан бүттэҕинэ, учуутал өссө биирдэ толору хатылыыр.
5. Тиэкси бүтүннүү суруйан баран, кыратык сынньаналлар, онтон учуутал тиэкси хатылаан ааҕар. Ол кэмӊэ оҕолор көтүппүт тылларын, сыыһа суруйбуттарын көннөрөллөр.
6. Тиэкси түмүк ааҕыы кэнниттэн үлэни бэрэбиэркэлииргэ өссө 4-5 мүнүүтэ бэриллэр. Онтон үлэ хомуллар.

Онон тиэкис барыта түөртэ – биэстэ эрэ ааҕыллар.

Хомуурунньукка кылаас ахсын уоннуу агрохайысхалаах тиэкистэр киирдилэр. Үөрэнэр кылаастарга учуутал бэйэтэ тыл ахсаанынан үөрэтэр уонна бэрэбиэркэлиир  диэн наардаан туттуон сөп. Онно эбии грамматическай сорудахтарын бара сылдьар тиэмэтиттэн таһааран аныыр. Кылаастарынан тиэкис кээмэйэ:

1. кылаас 10-20 тыл
2. кылаас 20-35 тыл
3. кылаас 35-45 тыл
4. кылаас 45-55 тыл

Алҕаһы көннөрүү, чинчийии

Оҕо түһэрэр алҕаһын көннөрүү таба суруйарга үөрэтиигэ бэрт улахан суолталаах. Учуутал оҕону бэйэтин алҕаһын таба көрөргө, көннөрбүт алҕаһын өйдөөн хааларга үөрэтэр. Онуоха үлэни хардарыта бэрэбиэркэлэһии уонна оҕо сыыһа суруйбут тылын дуоскаҕа көннөрөн суруйуу үчүгэй түмүгү биэрэр.

Оҕо суруйуутун утары көннөрө-көннөрө ааһан иһэр табыллыбат. Оҕо алҕаһын учуоттаан, хайа оҕо туох алҕаһы таһаарарын кэтээн көрүөххэ наада. Оччоҕо эрэ учуутал кими кытта хайдах үлэлиэхтээҕин үчүгэйдик билэр, биирдиилээн оҕону кытта үлэни туһалаахтык тэрийэр кыахтанар.

Кылаас үрдүнэн хас биирдии оҕо ордук туохха элбэх алҕаһы оӊорорун, ханнык быраабыланы ситэ өйдүү илигин бэлиэтээн иһэр туспа тэтэрээт баар буолар.

Алҕаһы маннык наардыахха сөп:

1. Уһун аһаҕас дорҕоону таба суруйуу.
2. Дифтону таба суруйуу.
3. Хоһуласпыт бүтэй дорҕоону таба суруйуу.
4. Сэргэстэспит бүтэй дорҕоону таба суруйуу.
5. Нууччаттан киирбит тылы суруйуу.
6. Хоһуласпатах бүтэй дорҕоону атын бүтэй дорҕоонунан солбуйуу.
7. Кылгас аһаҕас дорҕоону атынынан солбуйуу.
8. Кылгас аһаҕас дорҕоону көтүтүү.
9. Буукуба миэстэтин атастаһыннарыы.
10. Сүһүөҕү көтүтүү.
11. Ордук буукубаны суруйуу.
12. Улахан буукубаны сыыһа суруйуу.

Диктаӊӊа мантан да атын сыыһа баар буолуон сөп. Ону учуутал бэйэтэ көрөн, ырытар схематын чуолкайдыыра наада.

Диктант грамматическай сорудахтаах буолар. Ону эмиэ учуоттаан, ханнык оҕо хайа тиэмэни, быраабыланы билбэтин өйдөтөн, хатылаан, биллэрэн иһэр наадалаах. Ол иһин таба суруйууга уонна грамматическай сорудахха тус-туһунан сыана турар.

Сурук үлэтин сыаналааһын

Үөрэнээччи истэн суруйар үлэтин сыаналыырга маннык нуорманан салайтараллар:

«5» сыана – орфографическай алҕаһа суох ыраас үлэҕэ.

«4» сыана – 1-3 орфографическай алҕастаах үлэҕэ.

«3» сыана – 4-5 орфографическай алҕастаах үлэҕэ.

«2» сыана – 6-10 орфографическай алҕастаах үлэҕэ.

«1» сыана – олус элбэх орфографическай алҕастаах үлэҕэ.

Хос быһаарыы. куруубайа суох эрээри маарыннаһар алҕас баар буоллаҕына, 6 орфографическай алҕаска «3» сыана туруон сөп. Олус марайдаах, элбэх көннөрүүлээх үлэ сыаната биир балынан түһэр.

Куруубай алҕаһынан ааҕыллар: уһун аһаҕас дорҕоону, дифтону, хоһулаһар бүтэй дорҕоону биир буукубанан бэлиэтээһин; буукубаны эбэтэр сүһүөҕү көтүтүү; буукуба миэстэтин атастаһыннарыы; буукубаны атын буукубанан солбуйуу; улахан буукубаны сыыһа суруйуу; тылы холбуу суруйуу; сыыһа көһөрүү уо.д.а.

Куруубайа суох алҕаһынан ааҕыллар: ситэри чиӊэтиллэ илик араастык этиллэр сахалыы тылы уонна нууччалыы суруллар тылы сыыһа суруйуу; тылы сөпкө суруйан иһэн ситэ суруйбакка хаалларыы; нөӊүө строкаҕа көһүөхтээх сүһүөҕү суруйбакка хаалларыы; биир тылы хос-хос суруйуу.

Биир алҕаһынан ааҕыллар: икки көннөрүү; сурук бэлиэтигэр иккис алҕас; биир тылга алҕас хатыланара.

Алҕас буолбат: үөрэтиллэ илик быраабылаҕа тахсыбыт алҕас; этии кэннигэр туочуканы умнан, саӊа этиини улахан буукубаттан суруйуу; этии ис хоһооно уларыйбат гына биир тылы атын тылынан солбуйуу.

1 кылаас

Сибэкки.

Сайын сибэкки үүнэр. Үрүмэччи көтөн кэлэр. Кини сибэккигэ олорор.

Доҕордуулар.

Ньургун Суолдьут диэн ыттаах. Кинилэр доҕордуулар. Мэлдьи бииргэ сылдьаллар.

Аҕам алааһа.

Аҕам оттуур сирэ Саппыйа диэн. Сайын манна айылҕата олус кэрэ.

Тэллэй.

Тэллэй быйыл олус элбэх. От ыйыттан ыла үүннэ. Мин тэллэйдиирбин сѳбүлүүбүн.

Тыа.

Бу хойуу тыа. Манна бэс, харыйа мас элбэх. Отон, тэллэй да үүнэр. Оонньуохха эмиэ үчүгэй.

Арыылаах.

Аҕабынаан Арыылаах диэн алааска оттуубут. Ортотугар улахан күѳллээх. Аҕам онно илимниир, туулуур. Собо, мунду хаптарар.

Куоска оҕолоро.

Үс бороң куоска оҕото кутуйаҕы кѳрдүлэр. Кутуйах хаппыт килиэп тоорохойун кирэ олорор. Куоскалар киниэхэ ыстаннылар. Кутуйах атахха биллэрдэ.

Тыкаарыга.

Эһэбин кытта Тыкаары диэн сиргэ оттуубут. Убайдарым Саша, Афоня от охсоллор. Мин Күннэйдиин от мунньабыт. Эһэбит күѳс күѳстүүр.

Оҕуруокка.

Сайын ийэм оҕуруокка үлэлээбитэ. Мин киниэхэ кѳмѳлѳспүтүм. Ийэм миэхэ моркуоп кирээдэтин анаабыта. Онно уу куппутум, сыыс от үргээбитим.

От сыата.

От сыата диэн саха дьоно от сиэмэтин ааттыыллар. От сиэмэтин сүѳһү, чыычаах туох да олус ордорон сиир. Оннук иңэмтиэлээх.

2 кылаас

Сибэккилэр.

Оскуола таһыгар сибэкки олордубуппут. Сайыны быһа сибэккилэргэ уу куппуппут. Сыыс оту ыраастаабыппыт. Ардахтаах күн уу куппаппыт. Күһүн буолуута ара5ас, маңан, кыһыл сибэккилэр тыллыбыттара.  Сибэккилэрбитин учууталларбытыгар бэлэхтээбиппит.

Дөлүһүөн.

Аана эмээхсин дөлүһүөн отонун хатарар идэлээх. Дөлүһүөн барыта тэңңэ буспат, сиппэт. Сымнаабытын талан ылан хатарааччы. Оннук мунньан, күһүн биир бааңка дөлүһүөннээх буолар. Ити үүнээйи туһата элбэх. Ођолор үстүү дөлүһүөнү күңңэ ыстыы сылдьар буоллахтарына доруобай сылдьаллар.

Тиит.

Биһиэхэ үүнэр мастартан саамай тэнийбит тиит мас. Бу дьикти мас. Кыһын күүстээх тымныыны тулуйар. Сайын өңүрүк куйааска кыһаммат. Мастартан саамай тулуурдаахтара.  Тиит мас ууга да сыттаҕына туох да буолбат. Хата дьэ, өссө чиңээн, кытаатан иһэр.

Чыычаах.

Арай биирдэ чыычаах бэрдьигэс от хоонньугар уйа туттубут. Ол уйатыгар биэс быдьыгына ойуулаах сымыытчааннарын өөр - өр баттаан олорбут.

Сып-сылаас сарсыарда буолбут. Бу кэмңэ оҕолоро сымыыттарын тэспиттэр. Тэспиттэр да, тахсан кэлбиттэр.  

Күһүн.

Көмүс күһүн тиийэн кэллэ. От – мас сэбирдэҕэ саһаран тыа сырдаан көстөр. Хатың, тэтиң, үөт сэбирдэхтэрэ тэлээрэн түһэллэр. Күөллэр уулара дириңээн харааран көстөллөр.

Үөһэнэн айан хаастара хаһыытаһан ааһаллар. Улахан алаас сиргэ үгүс оттор кэбиһиллибиттэр.                        

Үүт туһунан.

Эн үүтү сѳбүлээн иһэҕин. Оттон үүт хантан кэлэрин билэҕин дуо?

Ынах тотоойу уонна иңэмтэлээх аһылыктаах буолуохтаах. Ол иһин сайын сайылыкка кѳһѳллѳр. От ыйыгар, атырдьах ыйыгар сүмэһиннээх аһылыгы бэлэмнииллэр. Саха ынаҕын үүтэ хойуу буолар.

Бастың ыанньыксыт.

Зина ийэтэ ыанньыксыт. Кини былаанын аһара толорор. Элбэх үүтү биэрэр ынахтарын үчүгэйдик аһатар. Хас биирдиилэрин кичэйэн кѳрѳр-харайар. Үлэтигэр мэлдьи кыһанар. Сарсыарда эрдэ турар. Киэһэ хойут кэлэр, күнүс сынньанар. Зина ийэтигэр быыс булан кѳмѳлѳһѳр.

Сэдэх түбэлтэ.

Тракторист фермаҕа кэбиһиилээх оту состорон аҕалбыт. Сүѳһү аһатааччы от үрдүн хаардыы сылдьыбыт. Кырыалаах кѳңдѳй сир баарын маһынан анньыалаабыт. Арай кѳңдѳй түгэҕэр ырдьыгыныыр саңа иһиллибит. Эһэтин билэн, саалаах дьону аҕалбыт.

Эһэни эрэйэ суохтук бултаабыттар.

Сайыңңы сынньалаңңа.

Үѳрэх дьыла бүттэ. Мичиллээх Чаҕыл  кылаастарынан туйгунунан таҕыстылар. Чаҕыл Аммаҕа таайыгар барар буолла. Кини онно окко үлэлиэ, бугул түгэҕин харбыа. Мичил эмиэ оһуруокка үлэлиэм дии саныы сылдьар.

Үлэ-хамнас.

Сааскы үлэ-хамнас бүтэр. Күѳх хампа силигилии ситэр. Самаан сайын кэрэ кэмэ кэлэр. Сотору окко киирэллэр. Күүрүүлээх үлэ саҕаланар. Ол иннинэ саха дьоно күүс-күдэх ылаллар, сынньалаң тэринэллэр.

\

3 кылаас

Салама.

Салама ыйааһын сахаларга биир үтүө үгэс. Салама диэн сылгы сиэлиттэн хатыллыбыт эриэн синньигэс ситиигэ таӊас  кырадаһыннара, кыра туос иһиттэр иилиллибиттэрин ааттыыллар. Саламаны чэчиргэ, аар баҕахха ыйыыллар.

Салама тюркомуктарыгар бэрт былыргыттан туттуллар эбит. Тюрк омуктарыгар йалама, чалаба дэнэр эбит. Буряттарга – залама, казахтарга – салма.

Баҕарбыт маска ыттар.

Күһүөрү сайын этэ. Күн арҕаа саҕахха түһүүтэ, Коля ферматтан дьиэтигэр төннөн истэ.

Эмискэ ойоҕоһугар масс бөҕө барчаланна. Коля көрө биэрбитэ – мастар быыстарынан икки тайах ойон таҕыста. Кинини көрөн, хорус гына тохтуу түстүлэр. Арай доҕоор, атыыра муоһунан силбиэтэнэн кэбиһээт, уолга утары хаамта. Коля өй ылан, үөккэ хатааста оҕуста.

Куурусса.

Кууруссаны киһи ииппитэ биэс тыһыынча кэриӊэ сыл буолла. Куурусса билигин аан дойдуга бүтүннүүтүгэр тарҕанан турар. Биһиги тыабытыгар куртуйах, улар мэнээк үөскээн сылдьарын курдук, Индия ойууругар сэппэрээк кууруссата билигин да үөскүүр. Кини кыра. Сылга уонтан эрэ тахса сымыыты сымыыттыыр.

Ити көтөрү сүүһүнэн сылга көрөн-харайан, билигин биһиги кууруссабыт сылга үс сүүсчэкэҕэ тиийэр сымыыты биэрэр буолла.

Муӊхаһыттар.

Кырдьаҕас булчут намыһах отуута хара сыыр үрдүгэр турара. Үчүгэй күннэр үүннүлэр. Оҕонньор кыра уолун уу бастара ыыппыта. Улахан уола муӊхалаһа барбыта. Маннык үтүө күннэргэ балык кэлимтиэ буолар. Эдэр балыксыттар төһө эрэ балыктаах кэлэллэр. Арыы баһын мүччү түһэн эрэр оӊочону көрө биэрбитэ. Ону кытта тэӊӊэ көрдөөх ырыаны истибитэ. Бу кини дьонноро этилэр.

Билгэһит балыктар.

Японияҕа балык араас көрүӊүн анаан-минээн үөрэтэллэр да, ууһаталлар да. Ый аайы күнү-дьылы билгэлиир балыктар бааллар эбит. Ити балыктар аквариумӊа сылдьан күн-дьыл кубулҕатын сыыспакка быһаараллар. Айылҕаҕа туох да уларыйыы тахсыбат кэмигэр уу-чуумпутук сылдьаллар эбит. Күүстээх буурҕа, сир хамсааһына буолаары гыннаҕына, балыктар аквариум уутугар долгун бөҕөнү түһэрэн, күөстүү оргуталлар эбит.

Сүүтүк.

Сүүтүк – сайын ороһулаан төрөөбүт тыһы ньирэй. Олус кыратын иһин Сүүтүк диэн ааттаабыттар.

Сүүтүк ийэтин курдук үрүӊ ураанньыктаах, бүтэй кугас дьүһүннээх. Хара төгүрүк харахтаах, уһун кыламаннаах. Сүүрэкэлээтэҕинэ, кып-кыракый туйаҕын тыаһа биир кэм тоһугуруур.

Ферма ньирэйдэрэ бары Сүүтүктээҕэр улахханнар. Бары бэйэлэрэ хоруудаттан хааһы сииллэр, ыраах мэччийэн кэлэллэр. Оттон Сүүтүк хааһыны сатаан сиэбэт, ыаммыт үүтү суосканан иһэр.

Туруйалаах.

Отчуттар киэӊ ходуһа отун оҕустара сылдьыбыттар. Биир кыра бөлкөйтөн туруйа көтөн тахсыбыт. Көрбүттэрэ уйа иһигэр бөдөӊ сымыыттар сыталлар. Отчуттар ол сири тумнан ааспыттар. Уйа таһынааҕы үрдүк от туруйа оҕолорун саһыарбыт. Күһүн оҕолор окко эдэр туруйалары көрбүттэр. Онтон ыла бу сиргэ Туруйалаах диэн аат иӊмит.

Оҕуруот үлэтэ.

Оскуола оҕолоро сайын оҕуруокка үлэлэстилэр. Биһиги кылаастан Коля, Юля уонна Сеня сырыттылар. Коля моркуоп сыыс отун үргээбитэ. Юля оҕуруот сирин ыраастаабыта. Сеня улахан оҕолору кытта күн ахсын эбиэккэ диэри оҕурсуга уу кутуһара. Оҕолор сайыны туһалаахтык атаардылар.

Туруйа.

Сарсыарда турбутум, күн ырааппыт. Ийэм хайыы-үйэҕэ ынаҕын ыы тахсыбыт. Мин атах сыгынньаҕын күөлбэр сүүрдүм. Күөлүм күн уотунан дьирибинии долгуннурар. Эмискэ биир туруйа, хапкааны соспутунан, от быыһыттан көтөн таҕыста. Сүрэҕим айахпар таҕыста. Туруйа миигиттэн сүүрбэччэ хаамыы сиргэ баран түстэ.

Төрөөбүт дойдум айылҕата.

Хас биирдии киһиэхэ төрөөбүт дойдута туохтааҕар да күндү, ол иһин биһиги бары дойдубутун күүскэ таптыыбыт.

Кырдьыга даҕаны, көтөрү – сүүрэри, оту – маһы таптыыр, айылҕа барахсан айбыт кэрэтинэн дуоһуйар киһи, ама, куһаҕаны оӊоруо дуо? Суох. Оӊоруо суоҕа. Ону эрэллээхтик этиэххэ сөп.

4 кылаас

Балыксыттар.

Хобордоох курдук кыракый чоӊкучах алаас хоту өртүгэр алаадьы курдук төгүрүк күөллээх. Биһиги онно муӊхалаан тахсан, уу кытыытыгар чэйдии олордубут. Чуумпу күөл уута мэндээрэр. Арай күөл диэки көрбүппүт – собо ытырыылаах икки андаатар уу анныттан күөрэс гына түстүлэр. Тахсаат, ууну киэӊник силэйэн, кытыы диэки былдьастылар. Кэннилэриттэн оҕолоро тахсан кэллилэр.

Алаас.

Саха дьоно урут алааһынан тус-туспа тарҕанан олорор этэ. Алаас диэн киэӊ көнө сиир аата. Онно сайын күөх от, араас сибэкки үүнэр. Сылгы-ынах мэччийэр. Оттон ходуһатын оттууллар.

Алаас бэйэтэ күөллээх, үрэхтээх. Онно сөтүөлүүллэр, балыктыыллар. Чугас ойуурдаах буолар. Оҕолор онно отоннууллар, улахан дьон бултууллар.

Алааска сайын аҕыйах ыал олорор, бу биһиги дэриэбинэбит курдук буолбатах. Онон оҕо эмиэ аҕыйах. Ол оннугар бары доҕордоһон бииргэ сылдьаллар, бииргэ оонньууллар.

Ыһыах.

Ыһыах биһиги норуоппут олоҕор улаханнык биһирэммит баар-суох национальнай бырааһынньыкпыт буолар. Ол иһин ыһыаҕы бэрт сиэрдээхтик, сиэдэрэйдик тэрийэллэр. Кэнчээри ыччаппытыгар, кэлэр кэскилбитигэр кэскиллээх буоллун, төрүүр сүөһүбүтүгэр төлкөлөөх буоллун диэн аал уот иччитигэр айах туталлар, бэлэх биэрэллэр эбит. Мунньустубут дьоӊӊо сиэллээх хамыйаҕынан кымыһы ыһаллар. Ол иһин «ыһыах» диэн ааттаммыт.

Мин эһэм.

Мин эһэм кадровай булчут. Кини сыл аайы элбэх күндү түүлээҕи бултуур. Күһүн, кыһын, саас диэн сынньаммат. Быйыл элбэх тииӊи, кыһыл саһылы, маӊан кырынааһы, күндү кииһи өлөрдө. Эһэм эрэйдээх кыраҕы харахтаах, чуор кулгаахтаах, сыыдам сырыылаах. Биһиги дьиэ кэргэн кинини таптыыбыт, ытыктыыбыт. Куруук киэӊ туттабыт.

Ийэ куурусса.

Зоялаах быйыл элбэх кууруссаны ииттилэр. Биир куурусса сымыыт баттаан, тоҕус чоппуусканы таһаарда.

Ийэ куурусса күнү быһа тиэргэӊӊэ оҕолорун батыһыннара сылдьар. Кинилэр наар буору-сыыһы хаһыйаллар, сири тоӊсуйаллар. Тугу эрэ булан сииллэр быһылаах.

Туох эрэ кутал буоллаҕына, ийэ куурусса төбөтүн хонточчу туттан баран, кэһиэхтээх куолаһынан айманар. Оччоҕо чоппуускалар түү мээчик курдук төкүнүһэн кэлэн, түргэн үлүгэрдик ийэлэрин анныгар саһаллар.

Бөтөс.

Бөтөс – ыт. Кини оччоҕо үс ыйдаах этэ. Арай биирдэ оҕолор тыаҕа моҕотойдуу бардылар. Ыттара Бөтөс кэннилэриттэн батыста. Ойуурга киирэллэрин кытта, биир моҕотой чыбыгыраабытынан титириккэ ойон таҕыста. Бөтөс кэлэн титирик төрдүгэр, моҕотой диэки кылап-илэп көрө олордо.

Оҕолор Бөтөскө моҕотойу көрдөрдүлэр. Үөһэ ыйа-ыйа:

Бөтөс! Ам! Ам!... – диэн хаһыытастылар.

Балыксыттар.

Хобордоох курдук кыракый чоӊкучах алаас хоту өртүгэр алаадьы курдук төгүрүк күөллээх. Биһиги онно муӊхалаан тахсан, уу кытыытыгар чэйдии олордубут. Чуумпу күөл уута мэндээрэр. Арай күөл диэки көрбүппүт собо ытырыылаах икки андаатар уу анныттан күөрэс гына түстүлэр. Тахсаат, ууну киэӊник силэйэн, кытыы диэки былдьастылар. Кэннилэриттэн оҕолоро тахсан кэллилэр.

Сайын ходуһаҕа.

Сайын ходуһаҕа сылдьар олус да үчүгэй буоллаҕа. Ходуһаны биир гына араас бэйэлээх сибэккилэр үүнэн тураллара көрүөхтэн кэрэ. Ходуһаттан тахсыаххын баҕарбаккын. Ходуһа барахсан киэӊэ-куоӊа, салгына чэбдигэ киһи сүргэтин көтөҕөр. Ходуһатааҕар үрэх сүнньүн үүнүүтэ хойуу. Бүгүн тыанан, үрэҕинэн, ходуһанан атынан айаннаан сайылыкка кэллибит. Быйыл ходуһалыын, алаастыын бэркэ үүммүт. «Биһиэхэ оттуурбутугар ходуһата анааӊ» - диэн көрдөһүү суруйдубут.

Бойбоончо.

Бойбоончо – мин атым. Суон модьу атахтардаах, намыһах уӊуохтаах, халыӊ эттээх-сииннээх, хойуу сиэллээх-кутуруктаах сиэр ат. Мин далын ыраастыыбын, кыбыыттан от таһааран биэрэбин. Туос чабычахха кутан күӊӊэ биирдэ эбиэс, сороҕор дьэһимиэн илдьэн сиэтэбин. Ону олус кэтэһэр-манаһар, чабычах кыбынан иһэрбин көрдөр эрэ, кисти түһэр, бокуойа суох утары тиэтэйэ-саарайа кэлэр, модьу атахтарынан сири табыйбахтыыр. Мин кини иннигэр чабычахпын олордон биэрэбин, ону «анны былдьаан ылыахтара» диэбиттии сиэн обугуратар.

Отут куул собо.

Ыкса күһүн этэ. Сиппиир ыарҕата тоһутаары үрэх элгээннэрин кэрийэ баран истим. Арай өйдөөн көрбүтүм, биир элгээн ортото тоӊмотох. Сотору-сотору соболор кыһыл өрөҕөлөрө көстөр.

Мин дьиэбэр тииийээт, бултуур тэрилбин хомуйан, эмээхсиммин илдьэ күөлбэр кэллим. Эмээхсиним биһикки куйуурбутунан балыгы бас да бас буоллубут. Кэлин хараӊаран, онуоха эбии сылайан, бэйэбит тохтоотубут.

Сарсыныгар соболорбутун куулларга куппуппут – отут куул буолла. Ол кыһын  чугастааҕы ыалларбытын кытары олус эмис собону сиэн абыраммыппыт.

Методические указания

Диктанты вырабатывают навык воспринимать чужую речь на слух и передавать её в письменной форме. Большинство диктантов в начальных классах национальной школы, безусловно, должно носить обучающий характер: это позволяет предупредить появление ошибок.

Для их предупреждения используются слого-звуковой анализ слова, комментирование написания слова с повторением изученных правил, подбор однокоренных слов и др. на наш взгляд, диктантами называются такие виды работ, в которых существует элемент диктовки. Поэтому мы не относим к диктантам составление предложений, ответы на вопросы, переводы.

Слуховыми является все виды диктантов: словарные, предупредительные, выборочные, творческие и другие. Кроме слуховых, проводятся зрительные диктанты, которые позволяют развивать память учащихся, повышать их орфографическую грамотность.

Виды диктантов

Обучающие диктанты:

1. Словарный диктант. Диктуется отдельные слова. В начальных классах якутской школы полезно проводить предварительную подготовительную работу: учитель за 1-2 урока до диктанта вывешивает таблицу со словами или текстом диктанта. Эта таблица всегда перед глазами учеников. На определённом этапе подготовительных уроков эти слова повторяются, проговариваются; анализируется их слого-звуковой состав, с ними устно составляются словосочетания и предложения. Словарный диктант проводится как этап урока. Учитель диктует слово и может пояснить его написание. Учащиеся находят ударный слог, делают звуковой анализ слов, поделив слова на слоги. В сельской школе после диктовки предлагается одному из учеников чётко, ясно, громко проговорить слово по слогам орфографически, т.е. так, как оно должно быть написано.
2. Предупредительный диктант. Трудные слова записываются. Их правописание объясняется. Составляются предложения. Некоторые слова могут быть объяснены за 1-2 урока до написания диктанта, некоторые лёгкие в орфографическом отношении лексические единицы могут быть разобраны в день оформления письменной работы.
3. Зрительный диктант. Текст зрительного диктанта может быть записан на таблице, в которой орфограммы выделяются графически. Рассредоточенная подготовка проводится в течение 1-2 уроков. Количество объясняемых слов распределяется равномерно.
4. Диктант «Проверяю себя». Этот вид диктанта развивает у учащихся навыки самоконтроля. Они записывают текст под диктовку, подчёркивая буквы, в правописании которых они сомневаются. После диктовки учащиеся выясняют у учителя написание тех или иных орфограмм.
5. Выборочный диктант. Учитель читает весь текст, а учащиеся записывают только нужные слова и словосочетания. Так, при изучении существительных учащиеся записывают как отдельные слова, так и их сочетания – управляемое слово – существительное – с управляющим – глаголом. При изучении прилагательных выписываются сочетания существительных с согласующимися с ними прилагательными.
6. Объяснительный диктант. Объяснительный диктант способствует осознанному усвоению русского языка. Анализ текста может проводиться после написания всего текста или после каждого предложения. Ученик объясняет, как и почему он написал то или иное слово. Если правописание подчиняется какому-нибудь правилу, которое изучено учащимися, оно формулируется. Объяснительные диктанты пишутся после изучения определённой темы или раздела или при повторении пройденного материала.
7.  Письмо по памяти. Письмо по памяти или, как некоторые называют, самодиктант, является разновидностью зрительного диктанта. Учащиеся запоминают текст, учатся правильно писать слова и словосочетания, а на следующем уроке или через урок пишут по памяти после диктовки учителя. Для самодиктанта обычно предлагаются стихотворные произведения.
8. Творческий диктант. В творческом диктанте школьники должны изменить форму слов, дописать окончания, вставить нужные слова. Текст диктанта читается учителем в такой форме, какая должна получиться в результате выполнения задания. Все слова, которые даются в начальной форме, записываются на доске. В период подготовки ученики тренируются в изменении форм слов.
9. Свободный диктант. С текстом свободного диктанта учащиеся знакомятся за 1-2 урока до его написания. Учитель читает текст, проводит беседу по его содержанию. Ученики коллективно разбирают трудные слова, выражения, переводят их на родной язык, составляют предложения, учатся последовательно пересказывать содержание текста. Свободный диктант рассчитан на целый урок. Учитель читает текст, задает вопросы по его содержанию, отдельные слова записывает на доске и читает текст по частям.

Контрольный диктант. Контрольный диктант проводится без предварительной подготовки. Текст читается целиком. На доске можно написать 1-2 трудных слова. Затем текст читается по предложениям. Попутно сообщаются неизученные знаки препинания.

Классификация ошибок и недочётов, влияющих на снижение оценки

Ошибки:

– нарушение правил написания слов, включая грубые случаи пропуска, перестановки, замены и вставки лишних букв в словах;

– неправильное написание слов, не регулируемых правилами, круг которых очерчен программой второго класса (слова с непроверяемыми написаниями);

– отсутствие изученных знаков препинания в тексте (в конце предложения и заглавной буквы в начале предложения);

– существенные отступления от авторского текста при написании изложения, искажающие смысл произведения;

 – отсутствие главной части изложения, пропуск важных событий, отражённых в авторском тексте;

– употребление слов в несвойственном им значении (в изложении).

Недочёты:

– отсутствие знаков препинания в конце предложения, если следующее предложение написано с большой буквы;

– отсутствие «красной строки»;

– неправильное написание одного слова (при наличии в работе нескольких таких слов) на одно и то же правило;

– незначительные нарушения логики событий авторского текста при написании изложения.

Характеристика цифровой оценки (отметки)

Отметка «5» («отлично») ставится, если уровень выполнения требований значительно выше удовлетворительного: отсутствие ошибок как по текущему, так и по предыдущему учебному материалу; не более одного недочёта (два недочёта приравниваются к одной ошибке); логичность и полнота изложения.

Отметка «4» («хорошо») ставится, если уровень выполнения требований выше удовлетворительного: использование дополнительного материала, полнота и логичность раскрытия вопроса; самостоятельность суждений, отражение своего отношения к предмету обсуждения. Наличие

1-2 ошибок или 4-5 недочётов по текущему, так и по предыдущему учебному материалу; незначительные нарушения логики изложения материала; использование нерациональных приёмов решения учебной задачи; отдельные неточности в изложении материала.

Отметка «3» («удовлетворительно») – достаточный минимальный уровень выполнения требований, предъявляемый к конкретной работе;

не более 3-5 ошибок или 10 недочётов по текущему, так и по предыдущему учебному материалу; отдельные нарушения логики изложения материала; неполнота раскрытия вопроса.

Отметка «2» («плохо») – уровень выполнения требований ниже удовлетворительного: наличие 6 ошибок и более или 10 недочётов по текущему, так и по предыдущему учебному материалу; нарушение логики, неполнота, нераскрытость обсуждаемого вопроса, отсутствие аргументации либо ошибочность её основных положений.

Вводится отметка «за общее впечатление от письменной работы». Сущность её состоит в определении отношения учителя к внешнему виду работы (аккуратность, эстетическая привлекательность, чистота, оформление и др.). Эта отметка ставится как дополнительная, в журнал не вносится.

1 класс

Наш двор.

Вот наш двор. По двору бегали куры. На крыльце лежал кот Пушок.

Собака.

Собака жила в лесу. Она пошла искать товарища. Собака встретила человека. Она осталась жить у него.

Утро в деревне.

Утро. Весело кричал петух. У крыльца сидела собака Жучка. Кот Пушок пил молоко. Девочка дала козе хлеб.

Щенок Пулька.

Щенка Илюша назвал Пулька. У него пушистая шерсть. Маленькие ушки торчат. Щуплый хвостик прыгает в разные стороны. Илья любит щенка.

Милка.

У нас живёт коза. Козу зовут Милка. У Милки большие рога. Мы кормим нашу козу травой. Милка даёт нам молоко.

Ферма.

В колхозе большая ферма. В пруду плавают утки и гуси. Вот курятник. Тётя Люся кормит кур. Птицы клюют зёрна.

Кто где живёт.

Сова живёт в дупле. Лисица живёт в норе. Медведь спит в берлоге. Дом грача – гнездо. А рыбы живут в воде.

Доярка Маня.

Работает в колхозе доярка Маня. Она хорошо ухаживает за коровами. Маня кормит и поит своих коров. Коровы любят свою хозяйку.

Осенью.

Стоит октябрь. На дворе ненастье. Льют частые дожди. Листья с деревьев опали. Пусты поля. Убрали картофель, капусту, морковь.

Кот.

У нас есть  кот  Вася. У Васьки мягкая шерсть. Он любит спать и мурлыкать.

2 класс

За грибами.

Мы живём в селе. Шура с  Надей пошли в лес. Девочки пошли за грибами. Они долго шли по дороге. Кругом зеленела трава. Надя под берёзой нашла много грибов.

Летом.

Летом дети ездили в деревню. Они купались в Лене, играли, ловили рыбу. Девочки собирали грибы. Ребята помогали дедушке и бабушке. Девочки поливали овощи. На грядках выросли морковь и редиска. Мальчики помогали убирать сено.

На ферме.

В нашем совхозе есть большая ферма. Здесь много коров. Анна Васильевна Стручкова лучшая доярка. Она кормит и доит коров. Ваня и Вася часто помогают ей. Они хорошие пионеры.

Как пионеры спасли колхозных лошадей.

Афоня и Сеня шли домой. Вдруг Афоня увидел дым. Горела конюшня. Там были лошади и жеребята.

Ребята прибежали к конюшне. Они быстро открыли двери и стали выгонять животных.

Так пионеры спасли лошадей и жеребят.

На лугу.

На лугу паслись коровы. Там наша Зорька. Корова жуёт сочную траву. Шерсть у Зорьки белая. Рога у неё большие. В шесть часов мама идёт доить Зорьку.

В колхозе.

Мы живём в колхозе. Мой папа водит грузовую машину. Мама ухаживает за животными. Я тоже буду работать в колхозе. Я тоже буду работать в колхозе. Я буду строить большие дома для колхозников.

В деревне.

Галя и Володя уехали летом в деревню. Ребята помогали колхозникам. С дядей Мишей сушили сено. С тётей Настей доили коров. У дедушки Матвея ели мёд. Хорошо отдыхали ребята!

Наш конь.

В нашем колхозе много коней. Но у нас есть любимец. Это красивый и стройный конь. Кличка коня – Гнедой. Он ещё мал. Ребята носят Гнедому корм.

Петушок.

Ходит по двору петушок. На голове красный гребешок. Под носом красная бородка. Нос у Пети долотом. Хвост у Пети колесом. На хвосте узоры, на ногах шпоры. Лапами Петя кучу разгребает, курочек с цыплятами созывает.

Наша кошка.

Нашу кошку кличут Муркой. Она очень красивая. У Мурки пушистый рыжий хвост. Глаза зелёные. Наша Мурка ходит тихо. У кошки ушки на макушке. Любит Мурка лакать язычком молоко.

3 класс

Летом.

Летом дети ездили в деревню. Они купались в Лене, играли, ловили рыбу. Девочки собирали ягоды и грибы. Ребята помогали дедушке и бабушке. Девочки поливали овощи. На грядках выросли морковь и редиска. Мальчики помогали убирать сено.

Рыбная ловля.

Костя Чайкин летом жил в деревне Дубровка. Старший брат Юра брал его на рыбалку. Они любили удить рыбу. Утром на реке тихо. Шумят камыши. Мальчики закинули удочки. Вот клюёт рыба. У Юры щука. У Кости маленький ёршик. Хорош улов! Будет рыбка и коту Барсику.

Наше село.

Село Жилёво стоит на реке Оке. Кругом густые леса и широкие луга. На колхозных полях зреет большой урожай.

Красивое наше село. Жители украсили его садами. Хорошо цветут сады весной. А к осени они дарят людям спелые плоды.

Курочка.

Ходила курочка с цыплятами по двору. Вдруг пошёл дождь. Курочка на землю присела, пёрышки распустила. Цыплята залезли к ней под крылышками. Кто совсем спрятался. У кого головка торчит. У кого глаз выглядывает.

Два цыплёнка стоят, пищат. Что это такое им на головку капает?

Теплицы.

Построили около нашей деревни дома из стекла. И крыша у них стеклянная, и стены стеклянные. Что это за чудесные дома? Они называются теплицами. Круглый год в этих домах тепло. На улице лежит снег. А под стеклянной крышей огурцы поспевают, цветы цветут, пчёлы вылетают из улья.

Курица и утята.

Одна хозяйка захотела развести уток. Положила она под курицу утиные яйца. И вывела курица утят.

Однажды дошла курица с утятами до пруда. Увидели утята воду, все к ней побежали и поплыли. Курица по берегу бегает, кричит, утят к себе зовёт. А утята радуются, плавают, ныряют и не думают выходить из воды.

Котёнок.

У Маши жил рыжий котёнок. Он был очень весёлый и пушистый. Звали котёнка Мурзик. Любил спать под кроватью.

Один раз залез он в корзину и заснул. Маша взяла корзину и унесла её в чулан. Долго искала Маша любимца. Только к вечеру вспомнила про корзину. Мурзик был найден.

Домашние животные.

Все животные раньше были дикими. Человек приручил многих. Он заботился о них, разводил для себя. Такие животные стали домашними. Рядом с человеком живут лошади, коровы, собаки, гуси, утки, рыбы, пчёлы. Лошадь перевозит грузы. От коровы получают молоко и масло. Собаки сторожат колхозные добро. Птицы дают яйца, перья, пух. От пчёл человек получает мёд.

Зелёная аптека.

В лесу, в поле вы попадёте в зелёную аптеку. Вот стебелёк сорняка. Это пастушья сумка. Семена этого растения созревают в коробочках. В них – ценное лекарство. Оно останавливает кровь.

На пустырях растёт ядовитая белена. Из листьев её делают лекарство от боли.

На лугах много валерьяны. Из корней её готовят капли. Из цветов ландыша тоже делают капли. Они помогают при болезнях сердца.

Карась.

Была холодная осень. Маленький карась копался на дне пруда. Он искал червячков. Это любимая его еда.

Нашёл карась мотыля. Тут на него набросился другой карасище. Он стал тянуть червяка к себе. Маленький карасик выхватил мотыля у большого карася. Спрятался карасик между стебельками растений в воде. В укромном месте он спокойно доел свой завтрак.

4 класс

Сладкий мёд.

Летом ребята жили на пасеке. Хорошо здесь! Ульи стоят на лесной поляне. Воздух прогрет солнцем, пропитан запахом трав, цветов.

Всё успевали мальчики. Лесной красотой любовались, в ручье плескались, пчелиную жизнь изучали. Ребята воду таскали из ручья, печь топили. А главное – мёд собирали.

Вечерами вели разговоры и лесных загадках, пчелиных повадках.

Пасека выполнила план по сдаче мёда. Осенью ребята помогут готовить пчёл к зимовке.

Сосна.

С давних пор люди оценили свойства сосны. Одно из них – стойкость. Сосне не страшны морозы, жара, засуха. Сосна боится только темноты. Ей нужно много света и солнца. Человек стал сажать её там, где не могут вырасти другие деревья. А сосне на пользу – никто не затеняет молодое деревце.

Ещё одно ценное свойство сосны – она очищает воздух. Это дерево здоровья. Здравницы, дома отдыха и лесные школы строят там, где много сосен.

Деревня Берёзовка.

Мы с сестрой Оленькой живём в деревне Берёзовке. Она стоит на берегу Клязьмы. С одной стороны деревни сосновая роща, с другой – колхозные пашни. В деревне большие дома, есть колхозный клуб. Из города в деревню ведёт новая дорога. По дороге едут машины.

Ребята из нашей школы посадили по краям дороги молодые деревья. Каждый пионерский отряд ухаживает за молодыми посадками. Пионерам помогают октябрята.

Тимуровцы.

В нашей деревне живёт одинокий дедушка. Однажды ребята шли из школы. Дедушка сидел на скамейке. Он отдыхал после работы на ферме. Ему нужно было ещё много сделать по дому. В бочке не было воды, на грядке выросли сорняки. Около калитки лежали дрова.

Ребята быстро взялись за дело. Мальчики наносили с речки воды, накололи дров. Девочки подмели пол в комнате, поработали на грядке.

Верный пёс.

Мы ушли на Глухое озеро. Мурзика не взяли.

Там мы пробыли четыре дня. На третий день я увидел при свете костра мохнатую морду Мурзика. Он визжал от радости. На шее его болтался обрывок верёвки. Щенок дрожал. В шерсть набился мусор. Глаза покраснели от усталости и слёз.

Мы накормили мясом. Он наелся и лёг возле костра. Во сне собакам тяжело вздыхала.

Страшно было маленькому щенку бежать ночью через лес. Мчался он на большой скорости, когда слышал вой волков.

За грибами.

Любит Шура ходить с отцом за грибами.

Хорошо в лесу в ранний час. Тихо шелестит листва деревьев. Мокрая кора берёз розовеет на солнце. На траве крупные капли росы. Пахнет сырой землёй и прелыми листьями.

Шура подрезает мохнатые волнушки. Прямо у дорожки стоят молодые подберёзовики. В осиннике – подосиновики с круглой плотной шляпкой. На поляне в траве Шура нашла гриб с золотой головкой. Это был белый гриб.

Картофель.

Картофель – очень полезное растение. Клубни его идут в пищу. Из него делают картофельный крахмал.

Над землёй у картофеля зелёные сочные стебли и большие листья. На стеблях – белые и розовые цветки. В земле тоже стебли – белые и тонкие. На концах их образуются картофелины.

Картофель окучивают. Его зелёные надземные стебли присыпают землёй. На них растут новые стебельки, а на стебельках – новые клубни.

На клубнях картофеля есть глазки. Перед посадкой клубни надо держать на свету. Из глазков появляются молодые побеги.

Агроном.

Агроном – самая главная профессия в сельском хозяйстве. При опытном агрономе земля даёт богатый урожай.

Алексей Алексеевич Логвиненко работал в небольшом посёлке за Полярным кругом. В этом северном крае он выращивал помидоры, огурцы, капусту и картофель. Здесь очень мало тёплого солнца. Агроном удачно подобрал самые выносливые сорта овощей. Они давали высокие урожаи. Помидоры он высаживал в грунт вместе с землёй. В собственной «квартире» они лучше росли.

Жители далёкого Заполярья благодарили агронома за свежие овощи на столах.

В поле.

Хороши летом колхозные поля! Высоко стоит густая рожь. Волнуются золотистые колосья пшеницы. Наступила пора уборки урожая. С раннего утра до позднего вечера работают в поле колхозники. Богатый урожай нужно убрать быстро. Вот движется по полю комбайн. Эта чудесная машина жнёт и молотит пшеницу и рожь, чистит зерно. Машины отвозят чистое зерно. В уборке урожая колхозникам помогают школьники. Они носят снопы, работают у молотилки, наполняют мешки золотым зерном. Спасибо ребятам!

Добрый хлеб.

Выросла в поле густая пшеница с тяжёлым колосом. Добрый хлеб! Пора убрать урожай.

Вывел отец на пшеничное поле комбайн. Комбайн сам косит, сам молотит, а чистое зерно ссыпает в грузовик.

Весело в поле! Хороший урожай!

Всё лето хорошо помогало солнышко людям, хлеб растило. А теперь шофёры чистое зерно на мельницу повезут.

Шумят машины на дорогах, отвозят зерно на мельницу. Станет пшеница мукой! А из муки напекут белого хлеба.