Рабочая программа по родному языку (ужуглел) 1 класс
рабочая программа (1 класс) на тему

Салчак Шенне Буяновна

ужуглел программазы

Скачать:

ВложениеРазмер
Файл rp_po_tuvinskomu_yazyku_1_klass.docx118.57 КБ

Предварительный просмотр:

Тайылбыр бижик

Программаны А.К. Ойдан-оол, Э.Д. Ондар, Н.Ч. Дамбаныё тургусканы 1-4 класстарныё тыва дылга К\р\не стандарды болгаш ==редилге программаларынга база Тыва республиканыё ниити ==редилгезиниё к\р\не стандартыныё национал- девискээр кезээнге \ндезилеп тургускан.

Тыва дыл – Тыва Республиканыё \ндезин чурттакчылары болур тываларныё т=рээн дылы. Амгы \еде ол Тыва Республиканыё к\р\не дылдарыныё бирээзи болганы-биле ооё ажыглалы х=й талалыг. Ол дээрге ч\гле харылзажырыныё эвес, тыва культураныё – улустуё аас чогаалыныё, литератураныё, театр уран ч\\л\н\ё болгаш радио, теледамчыдылгаларныё, парлалганыё, эртемниё, албан-херек кылырыныё, ==редилгениё база кижизидилгениё дылы.

Школаныё ==редилге системазында эге школа онзагай черни ээлеп турар. +=реникчилерниё баштайгы эге чадада т=рээн дылынга алган быжыг билиглери, мергежилдери база чаёчылдары оларныё ниити сайзыралынга, кижизидилгезинге салдарны чедирер база кол ниити ==редилге чедип алырынга эргежок чугула баазаны тургузар.

Тыва Республиканыё ниити ==редилгезиниё национал - девискээр кезээ эге школаныё ==реникчилериниё ниити сайзыралынче, оларныё билииниё практиктиг болурунче угланган. Ооё кол сорулгалары мындыг:

  • ==реникчилерниё чогаадыкчы болгаш интеллектуалдыг шаан, бар курлавырын, сундузун, сонуургалын даштыкы х\рээлелге, улусчу культурага, т=рээн дылынга, улусчу педагогикага даянып тургаш сайзырадыр;
  • ал-бодунга, =г-б\лезинге, т=релдеринге, чонунга, социал х\рээлелге, кижи т=релгетенге, б\д\н делегейге х\нд\ткел болгаш олар дээш харыысалга ==реникчиниё сагыш-сеткилин =м\нээзинден, ооё мээ-медерелинден, сагылга-чурумундан илерээр кылдыр кижизидер;
  • билигниё, шиёгээлдиё болгаш дуржулганыё, ол ышкаш ==редилгениё янзы-б\р\ хевирлериниё системазын уругларныё энтопсихологтуг онзагайларын болгаш назы-харын барымдаалап чедирер;
  • уругларныё айыыл чок чоруун хандырар, мага-бодунуё болгаш психиктиг кадыкшылын улусчу дидактика аргалары-биле камгалаар, быжыктырар;
  • уругнуё бот-тускайлаё онзагайларын кадагалаар болгаш аёаа деткимчени к=рг\зер;

Эге класстарга тыва дылды ==редириниё кол сорулгалары:

  1. уругларны шын бижиир болгаш чугаалаарынга ==редир;
  2. т=рээн дыл дугайында эге билиглерни бээри;
  3. уругларны ном ажыглаарынга чаёчыктырар болгаш оларныё дылга сонуургалын, номчулга болгаш билиглерже ч\тк\л\н хайныктырар;
  4. уругларны мораль болгаш эстетика талазы-биле кижизидер;
  5. ==ренип турар ч\\лдерни сайгарып, б=л\ктеп, деёнеп, т\ёнеп билиринге, оларныё иштинден кол болгаш чугула ч\\лдерни тып, тайылбырлаарынга ==реникчилерни чаёчыктырар;
  6. орус дылды ==редиринге чугула баазаны тургузар.

Тыва дыл программазы дараазында б=л\ктерден тургустунган:

  1. «/ннер болгаш \ж\ктер».
  2. «С=с».
  3. «Домак».
  4. «Харылзаалыг чугаа».
  5. «Чараштыр бижилге».

1 класска кол б=л\к «/ннер болгаш \ж\ктер.  «Харылзаалыг чугаа» деп б=л\к база кол черни ээлеп турар. Харылзаалыг чугаа талазы-биле аас, бижимел ажылдарны грамматика-даа, номчулга-даа кичээлдеринге чорудар.

1-ги класска «Бижикке ==редири болгаш чугаа сайзырадылгазы» деп б=л\кт\н тайылбыр бижии

Белеткел \ези  (\ж\глел мурнунуё)

Амгы тыва эге школада бижик ==редилгези (номчулга болгаш бижилге) тыва дыл болгаш т=рээн чугааныё эге чадазын тургуспушаан, оларныё чардынмас кезээ бооп турар.

1-ги класска белеткел \езинден эгелээш-ле, ==редилге-кижизидилгелиг ажылдарга хамаарыштыр башкыныё мурнунга дараазында кол сорулгалар салдынып кээр:

а) уругларны школаныё чурум сагылгазы-биле таныштырып, оларны аёаа чаёчыктырары;

б) уруглар коллективин тургузуп, организастаары;

в) бижикке ==редиринге белеткел.

 Сорулгаларга д\\шт\р ол ажылдарныё кол угланыышкыны (утказы) – уругларныё чугаазын сайзырадыры, ниити билиин бедидери, ==редилгеге белеткээри болгаш бижикке ==редири.

Бирги классчылар назы харыныё хире шаа-биле эвээш эвес ч\\лдерни билир. Оларныё ол практиктиг билиглеринге башкы даянып тургаш, долгандыр турар х\рээлер болгаш амыдыралдыё дугайында бодалдарын, билиглерин, мергежилдерин улам делгемчидер ужурлуг. Бойдуста ч\велерниё болгаш  амыдыралда болуушкуннарныё ужур-утказын билиндирерде, оларныё ниити болгаш тускай кезектерин деёнеп, шын кичээнгейлиг сайгарарын чедип алыр. Оон чогуур т\ёнел \нд\рерде, анализ болгаш синтез аргаларын ажыглап билиринге чаёчыктырар.

Уругларны доктаамал кичээнгейлиг, хайгаараачал болгаш сонуургаачал, ==редилгеге сундулуг болурунга белеткээр. Дузааргак болгаш ==р\п четтиргенин илередиринге, улуг кижилерни х\нд\лээр чорукка ==редип, кижилерниё б\д\рген к\ш-ажылын \нелеп билиринге кижизидер.

К=дээде-даа, хоорайда-даа чурттап турар 6-7 харлыг уругларныё ниити сайзыралы, составы болгаш психологтуг онзагай байдалдары бот-боттарындан ылгалып турарын башкы эскерер ужурлуг. Оларныё-биле ниити организастыг болгаш хуузунда ажылдарны чорудуп тура, школаныё корум-чурумун сагыыр чорукка чаёчыктырып, бижик ==редилгезин шын шиёгээдип алырынче угланган ажылдарны к\штелдирери.

1-ги класска келген уругларга чаа амыдырал эгелээр. Улуг-даа, бичии-даа кижилер-биле олраныё харылзаазы улам к=в\дээр. Дыка х=й чаа-чаа кижилер-биле ужуражыр, чугаалажыр апаар. Ынчангаш уругларныё чугаа этикедин сагып билиринге ==редип, эге билиглерни бээр. Уругларныё боттарындан улуг болгаш бичии кижилер-биле чугаалажырыныё этикединге база ==редир. Чижээ, «экии» деп мендилежиринге, х\нд\ткелдиё «силер», «ч=шпээреп к=р\ёер», «болур бе», «кирерин ч=шпээреёер», «Буруулуг болдум», «олурарын чопшээреёер» деп с=стерни \езинде ажыглап билиринге чаёчыктырар.

Башкыныё, эш-==р\н\ё болгаш =ске-даа кижилерниё чедирген дузазы, сагыш човаашкынын ==р\п четтиргенин: «улуу-биле четтирдивис», «биске  солун болду», «эки чедип алырыёарны к\зедивис» (к\зедим), «эки чедип келдиёер бе» дээн чижектиг с=стер-биле сагыш-сеткилдиё ханызындан илередип билиринге ==редир.

Улуг кижилер эпчок азы берге берге байдалга таварышкан болза, оларга боттарыныё шыдаар шаа-биле дуза чедирип, эки сеткиишкин илередиринге чаёчыктырар.

Улуг кижилерниё кылып б\д\рген ч\\лдерин, эдилелдерин камнаары чугула дээрзин сагындырып, б\г\-ле эт-сепке хумагалыг болурун чагып сургаар.

Башкыныё бир кол сорулгазы уруглар коллективин тургузары болганда, уругларныё аразында найыралдыг, эш-==рз\рек, т=лептиг хамаарылгазын улам сайзырадыры чугула. Боттарыныё аразында х\нд\ткелдиг, чазык-чаагай чугаалажыр, эжиниё саналын деткиир азы аёаа бодунуё бодалын немээр; эш-==р\н\ё с=з\н дыёнаар, оларга дузалажыр ийикпе кошкактарны камгалаар м=з\-шынарга кижизидер.

Бодунуё азы эштериниё кылган частырыгларын ш\г\мч\лелдиг ёзу-биле эскерип билир, ол частырыглардан чайлап ==ренир чорукка уругларны белеткээр.

Уругларныё школага келген баштайгы х\ннеринден эгелээш-ле, улусчу педагогиканыё кижизидилгеге салдар чедирер ч\\лдерин дамчыштыр кижиниё аажы-чаёын, м=з\-б\д\ж\н хевирлээринге ажыктыг, \немчелиг онзагай шынарларны сиёниктирерин база с\мелеп турар.

Ниитилел амыдыралыныё боттуг чижектеринге башкы даянып тургаш, бижик ==редилгезиниё б\г\ \езинде болгаш \ж\глел соонда \еде-даа уругларны т=рээн чуртунга, =скен булуёнарынга, ооё чонунга болгаш бойдузунга ынак болурунга, чылдыё \елериниё аайы-биле бойдуста =скерлиишкиннерни, кижилерниё к\ш-ажылын эскерип билиринге ==редир.

Ооё-биле чергелештир башкы долгандыр турар х\рээлелге болгаш бойдуска хамаарышкан тускай темаларлыг беседаларны, экскурсияларны, хайгааралдарны чорудар болгаш класска-даа, класстан дашкаар-даа номчулгага янзы-б\р\ темалыг чечен-чогаалдарны, улустуё аас чогаалдарын номчуп таныштырар.

Номчаан чогаалдарыныё утказынга д\\шт\р ында киржип турар маадырларныё болгаш долгандыр турар кижилерниё чаагай ажыл-херээниё боттуг \легеринге даянмышаан, уругларны экииргек, эскериичел чорукка, ак сеткилдиг, найыралчы, шынчы болурунга кижизидип, эки м=з\-шынарныё эге билиглерин бээр. Мегечи, каржы, бодун тогдунар, кортук, чалгаа дээн чижектиг багай чаёчылдар чок турарынга кижизидер.

Бирги класска келген уругларныё сайзыралы, =з\лдези, шиёгээдип алыр аргалары шуут дески, деё эвес деп ч\ве билдингир. Белеткел \езинден эгелээш, уругларны школа (==редилге) байдалынга бодун ап билир кылдыр чаёчыктырар, башкыныё с=з\н дыёнап, кичээнгейлиг болурунга кижизидер, оларныё эки ==рениксээр чоруун деткиир.

/ж\глел мурнунуё \езинде бижилге талазы-биле белеткел ажылдары

Бижилгеге белеткел ажылдарыныё кол сорулгазы болза бижиктиё гигиеназыныё болгаш педагогиктиг негелделериниё эё б=д\\н, баштайгы чаёчылдарын уругларга сиёниктирип \ж\ктер бижииринге белеткээр. Салдынган сорулгаларны боттандырары-биле башкы дараазында ажылдарны чорудуп тургаш, оларга хамаарышкан чогуур чаёчылдарны чедип алыр.

  1. Парта азы стол артынга шын олурары. Чырык партаныё солагай  талазындан келир болгаш бижип орган хол кыдырааш арнын х=легелевес ужурлуг. Бижилге \езинде уругларныё сыны дорт, бажы бичии доёгагар, кыдырааш биле карактыё аразы 25-30 см хире хос турар. Бижип турар \еде солагай хол кыдыраашты быжыглай тутпушаан, ону эптиг кылдыр чылдырып орар (оон-даа =ске).

Бижилгениё негелделерин хажытканыныё т\ёнелинде уруглар шын эвэс олуруп чаёчыга бээр болза, оларныё кадыынга ол хоралыг.

  1. Бижик херекселдери-биле таныжылга:

а) кыдырааш болгаш ооё шугумнары-биле таныжылга беседа, ооё т\ёнелинде уруглар оё болгаш солагай тала, дорт шугум, ийленчек шугум, узун дургаар чоруткан шугум; \ст\к\ болгаш адаккы шугум дээн чижектиг с=стерниё (терминнерниё) утказын билип ап, оларны херек кырында чугаазынга ажыглап эгелээр;

б) карандаштар (б=д\\н болгаш =ён\г), фломастер-биле таныжылга; б=д\\н болгаш =ён\г карандаштар-биле тус-тузунда таныштырып, оларныё кайызын кажан, канчаар ажыглаарын к=рг\з\п тайылбырлаар;

в) демир-\ж\к-биле таныжылга; демир-\ж\к-биле таныштырып тура, бир-ле дугаарында ону шын тударынче кол кичээнгейни угландырар. Демир-\ж\кт\ шын тудуп, ажыглап билиринден уругларныё холунуё \ж\\, \ж\ктерни болгаш ооё элементилерин шын, тода бижип ==ренири дыка хамаарылгалыг. Чамдык ч\ве бижип албас уругларныё чылдагааны оларныё демир-\ж\кт\ шын эвес тудар ужурундан база болур.

С==лг\ \еде бижилге талазы-биле уругларга негелделерниё к\штелгенин барымдаалааш, «/ж\глел», «Азбука» номнарыныё арыннарынга бижимел \ж\ктер, с=стерни киирерин база с\мелеп турар апарган.

Белеткел \ези уругларны бижик ==редиринге (\ннер болгаш \ж\ктер-биле таныштырып, номчуп ==рениринге) белеткээр база сорулгалыг. Ынчангыш белеткел \езинде маёаа хамаарыштыр дараазында ажылдарны чорудар: «/ж\глел» ному-биле таныжылга; «/ж\глелдиё» чуруктарын болгаш =ске-даа к=рг\з\г материалдарын, «Долгандыр турар х\рээлел болгаш бойдус-биле таныжылга» деп эгеге тематикаларны ажыглап тургаш, беседалар чорудар; чугаа сайзырадылгазыныё талазы-биле чамдык ажылдар, \нн\ё анализ-синтезтиг методун ажыглавышаан, бижикке ==редиринге белеткел ажылдары; «домак», «с=с», «слог», «\н» деп терминнер-биле таныжылга; \нн\ё анализ-синтезтиг аргазын ажыглап тура, «/ж\глелде» бердинген дузалал схема-шыйыгларны шын ажыглаарынга чаёчыктырары; с=ст\ дыёнап болгаш адап тургаш, ында кирген ажык болгаш ажык эвес \ннерни ылгап билири; «ажык \н», «ажык эвес \н» деп терминнер-биле практиктиг таныжылга дээш оон-даа ыёай.

Долгандыр турар х\рээлел болгаш бойдус-биле таныжылга, чугаа сайзырадылгазы

1 класска бо темага хамаарышкан ажылдар белеткел \езинден эгелээш, ==редилге чылы т=нг\жеге чедир уламчылаар.

Теманы билиндирериниё кол сорулгалары:

1) школага бир дугаар кээп турар уругларныё кичээнгейин болгаш угаап, билириниё аргаларын сайзырадыры;

2) долгандыр турар х\рээлелде болгаш бойдуста болуушкуннарныё дугайында уругларныё билиглерин м==ёнээр, системажыдар;

3) оларныё аажы-чаёыныё эки талаларын байлакшыдар;

4) =г-б\леге, школага, кудумчуга, х=й-ниити черинге, бойдуска боттарын шын ап чоруурунуё чаёчылдарын хевирлээр;

5) =г-б\лезиниё кежиг\ннеринге х\нд\ткелдиг болгаш ынак, кижилерниё к\ш-ажылы-биле б\д\рген ч\\лдерге камныг, эш-==р\нге, уругларга болгаш бичиилерге кичээнгейлиг болгаш х\нд\лээчел болурунга кижизидер;

6) к\ш-ажылды х\нд\лээринге, бойдусту камгалап, аёаа харысаалгалыг болурунга, т=рээн черинге, т=рээн чуртунга ынак болурунга кижизидер.

/ст\нде адаан сорулгаларны чедип алырда, ниитилел амыдыралыныё  дугайында беседалар чорудуп, ону «/ж\глелде» кирген с=з\глелдер-биле холбаар болгаш харылзаштырар; бойдуста болуушкуннар-биле таныжылганы колдуунда экскурсиялар, селг\\стээшкиннер \езинде уругларныё хайгааралдарынга \ндезилеп чорудар. Чорудар экскурсияны башкы тус черниё байдалынга таарыштыр баш удур планнап алыр болгаш сорулгазын тода айтыр. Ынчангаш экскурсия, хайгаарал чорударынга ханы белеткел херек.

Экскурсия \езинде башкыныё база бир сорулгазы – уругларныё кичээнгейин бедидери. Ч\вени эреёгей, ч\г\рт\ эвес, а ханызы-биле топтап к==р\нге, деёнештиреринге, ылгалдыг шинчилелин тыварынга, башкыныё чугаазынга оваарымчалыг дыёнап чаёчыгарынга ==редир.

Уруглар 1 класска келген х\н\нден эгелеп кичээнгей чок, башкыны дыёнап билбес кылдыр чаёчыга бээр болза, оларныё ==редилгези кошкак, шаптараазынга таваржып болур.

Чылдыё чылыг \елеринде чорудар экскурсияларны школадан арай ырадыр барып, бойдус хайгаараары-биле арга-арыг ишти азы алаак кирип, хем азы х=л чоогу, тарылга ш=л\, ферма, б\д\р\лге черлери к==р кылдыр организастаар.  Шала соок \елерде школа херимнериниё ишти, школа мастерскаязы, столовая, клуб, театр, музей, к\ш-культура черлери, уруглар сады, садыг, рынок чижектиг черлерже экскурсия баар. Ынчалза-даа экскурсия чорударыныё кол чери – бойдус деп ч\вени билзе чогуур. Бойдустуё болуушкуннарын, ооё б\д\мелдерин хайгаарап ==ренири уругларныё билиг-медерелиниё =зеринге, дыл-домактыё сайзыраарынга идигни бээр.

Чаёгыс катап арыг ишти кирип, методика талазы-биле шын организаастаан экскурсиядан безин уруглар дыка х=й чаа болгаш чедир билбес чорааны ч\\лдерни, с=стерни билип алыр. Ол с=стерни дараазында кичээлдеринге ажыглап, идекпейлиг словарь курлавырынче киирери чугула.

«Долгандыр турар х\рээлел болгаш бойдус-биле таныжылга» деп тема дараазында б=л\ктерге чарлыр:

1.  Т=рээн бойдус.

  •   Чылдыё \елериниё аайы-биле бойдуста болгаш кижилерниё ажыл-ижинде =скерилгелер.
  •    /н\штер.
  •    Дириг амытаннар.

2. Долгандыр турар х\лээлел-биле таныжылга.

  • Т=рээн чурт.

Бистиё хоорайывыс, суурувус, кудумчуларывыс.

  • +г-б\ле болгаш сагылга-чурум.
  • Бистиё школавыс болгаш клазывыс.

Белеткел \езинде болгаш \ж\глел \езиниё бирги чадазында чорудар беседаларныё тематиказы

+г-б\ле болгаш сагылга-чурум. Бистиё школавыс болгаш клазывыс

Бо б=л\ктерге  хамаарышкан беседаларны болгаш ажылдыё =ске-даа хевирлерин колдуунда белеткел \езинде болгаш \ж\глел \езиниё бирги чадазында чорудар.

Уругларныё ады болгаш фамилиязы, хар-назыны, т=р\тт\нген чылы, тыва календарь ёзугаар т=р\тт\нген чылыныё ады, бажыёыныё адрези.

+г-б\лезиниё кежиг\ннери. Авазыныё, ачазыныё болгаш чоок кижилериниё аттары. +г-б\лезиниё кежиг\ннеринге сагыш човаашкыны. Оларныё к\ш-ажылы. +г иштиниё ажылынга уругнуё шыдаптар шаа-биле дуза к=рг\зери.

+г-б\леге байырлалдар (Шагаа, уруг т=р\тт\нгениниё болгаш баш д\г\н хылбыктаарыныё дою).

Х\н чуруму. Бот-гигиена. Эртенги гимнастика. Арыг-шевер кижизидилгези: эртен ыяап-ла чунары болгаш дижин чууру, далаш чок чемненири, идик-хевин  аштаары, хевин ==ктээри, бажын дыраары, орун-д=жээн эдери; чемненир столга шын олурары, чем тудуп чиир херекселдерни шын тудары; аъш-чем аймаанга, ылаёгыя хлебке хумагалыг болуру.

Янзы_б\р\ айыыл_халап болгаш =рт болдурбазыныё чурумун сагыыры.

Школаныё ажылдакчылары: директор, башкылар, кижизидикчилер, эмчи, медсестра (эмчи сестразы), аштакчы, таёныыл дээш оон-даа =ске.

Башкыларныё ады болгаш адазыныё ады.

М=з\-шынар кижизидилгези: школага чурум сагыыры. Улуг кижилерни х\нд\лээри. Бодун ап билири.

Кичээл \езинде бодун шын ап, башкыныё тайылбырын болгаш эш-==р\н\ё харыызын кичээнгейлиг дыёнаары, ==редилгеге харыысалгалыг болуру.

Математика, номчулга, бижилге, чурулга, к\ш-ажыл кичээлдеринге  хереглээр ==редилге херекселдери болгаш к\ш-культура кичээлдеринге ажыглаар херекселдер база тускай идик-хеп аймаа. Оларныё аттарын болгаш ч\\ ч\веге, канчаар ажыглаарын шиёгээттирери.

Класс чечектерин шын ажаары.

/ж\глел \езиниё ийиги, \шк\, д=ртк\ чадаларында болгаш \ж\глел соонда чорудар беседаларныё тематиказы

Белеткел \езинде болгаш бижик ==редилгезиниё бирги чадазында с\мелээн беседалар темазын шуут уттуп кааптып болбас.  Хайгааралдарны улам ханыладып, уругларныё алган билиин быжыглаарынче угланган ажылдарныё хевирлерин тывар.

Т=рээн бойдус

Чылдыё \елериниё аайы-биле бойдуста болгаш ажыл-ижинде =скерилгелер.

Агаар, Дээр (аяс, б\ргег, булуттуг). Хат (кошкак, к\шт\г, чылыг, соок). Х=рз\н (кадыг, чымчак, чышпынчак).

Чылдыё \елери: к\с, кыш, час, чай.

К\с. К\ск\ айларныё аттары (сентябрь, октябрь, ноябрь). К\ст\ё чайдан ылгалы болгаш онзагай демдектери: сериидеп кээр, \з\ктелиишкин чок чаашкыннар, баштайгы доёат, б\р\лер болгаш оът-сиген =ё\н\ё =скерлири, куштар чылыг чурттарже ужуп чоруп эгелээр, курт-кымыскаяк ижээп чиде бээр.

Чоннуё к\ск\ ажыл-ижи.

Кыш. Кышкы айларныё аттары: (декабрь, янарь, февраль). Кыштыё онзагай демдектери: соок д\жери, хар чаары болгаш д\в\л\г хат, х==лбектер, дамырактар суунуё доёуп эгелээри, арга-арыгда ыяштарныё даштыкы хевири дээш о.=.

Час. Часкы айларныё аттары (март, апрель, май). Частыё онзагай демдектери: чылый бээри, харныё эриири, хемде дош бадары болгаш хемниё \ерлээри; ыяштарныё болгаш чадаё \н\штерниё б\р\лериниё частыры; баштайгы чечектерниё болгаш ногаан оът-сигенниё, курт кымыскаяктарныё к=ст\п кээри; куштарныё ужуп кээп эгелээри дээш о.=.

Чай. Чайныё айлары (июнь, июль, август). Чайныё онзагай демдектери.

Чылдыё аёгы-аёгы \елеринде кижилерниё ажыл-ижи. К=дээде болгаш хоорайда чурттап турар кижилерниё ажыл-ижин тодарадыры. +=реникчилерниё аёаа киржилгези.

Школа чоок кавызында турар арга-арыгже экскурсия \езинде ында ыяштарныё, каттарныё аттарын таныштырар. Кандыг-бир ыяшты шилип алгаш, ооё тургузуу-биле практиктиг б=д\\н таныжылганы чорудар: дазылы, уну, будуктары, б\р\лери, чочагайлары. Ыяштарныё даштыкы хевирин барымдаалап б=л\ктээри. Калбак б\р\л\г ыяштар: терек, чодураа, хадыё, шарлан. Чиёге (ине) б\р\л\г ыяштар: дыт, шиви, п=ш, хады. Оонак (чадаё) ыяштар: тал, хараган, янзы-б\р\ каттар сывы дээш о.=.

Дириг амыттаннарга (ооё иштинде курт-кымыскаяк) хамаарыштыр оларныё аттарын, шимчээшкинин (кылаштаар, маёнаар, халыыр, соястаар, ужар, эштир), кылдыныын, =ё-ч\з\н\н тайылбырлап, практика кырында таныштырары.

Т=рээн чурт. Бистиё хоорайывыс, суурувус, кудумчуларывыс

Тыва Республика. Кызыл – Тыва Республиканыё найысылалы. Найысылалдыё т=п кудумчулары.

Чурттап турар хоорайыныё (суурунуё) ады, ооё кудумчулары. Ында турар садыг, почта, аптека, школа, библиотека, кинотеатр, клуб, оларныё аттары.

Х=й-ниити черлеринге, транспортка корум-чурум д\р\м\н сагыыры.

Кудумчу чурумун сагыыры. Орукту (кудумчуну) шын кежери. Светофорнуё =ёнерин ылгап билири. Хоорайны, суурну ногаанчыдары. Олурткан ыяштарныё ужур-дузазы.

Долгандыр турар х\рлээлел болгаш бойдус-биле таныжылганыё т\ёнелинде уруглар дараазында кол-кол билиглерни болгаш чаёчылдарны чедип алыр: бажыёыныё адрезин билир; арыг-шевер болурунуё б=д\\н д\р\мнерин сагыыр; бодундан улуг улусту х\нд\леп билир; экиилежип, дилег кылып, байырлажып, четтиргенин илередип, буруузун миннип билир; кичээлге чурум сагыырыныё д\р\мнерин билир болгаш херек кырында оларны к\\седип шыдаар; кудумчу чурумнарыныё б=д\\н негелделерин билир; чылдыё \елериниё онзагай демдектерин, чоок кавында элээн каш ыяштарныё, чадаё ыяштарныё, оът-сигенниё, дириг амытаннарныё аттарын билир болгаш оларны танып шыдаар; бойдус камгалалыныё б=д\\н д\р\мнерин сагып билир.

Чурттап турар республиказыныё кожууннарыныё болгаш оларныё т=птериниё аттарын билир; кудумчу кежериниё, транспортту оюп эртериниё, кудумчуга чадаг кижилерниё чоруур чурумнарын, =рт болдурбазыныё чамдык д\р\мнерин сагып билир; чылдыё янзы-б\р\ \елеринде агаар-бойдустуё онзагай демдектерин эскерип билир; чурттап турар черинде чанар болгаш кыштаар элээн каш куштарныё аттарын билир, оларны ылгап шыдаар.

/ж\глел \ези

Номчулга. Уругларны номчуп ==редири, шын номчулгага чаёчыктырары башкыга эё харыысалгалыг ажыл.

1-ги класска бижик ==редилгезиниё кол \ези - \ж\глел \езинден эгелеп-ле, \нн\г анализ-синтезтиг методу ажыглап тургаш, номчуурунга ==редир. /нн\ё анализин кылырда чугаадан домакты, домактан с=ст\, с=стен слогтарны, слогтардан \ннерни, \ннерден чаёгыс \нн\ (херек \нн\) адап, дыёнап тургаш, ылгадып \нд\рер.

Домактарны с=стерге, с=стерни слогтарга, слогтарны \ннерге чарар талазы-биле алган билиглеринге \ндезилээш, чугааныё кол \ннерин ылгап билири болгаш оларныё \ж\ктери-биле таныжылга. Аай (ма) болгаш дедир (ам), кыска (чал) болгаш узун (чаан), хагдынчак, с==л\нде ийи ажык эвес \нн\г (чурт), =к-биле адаар дедир (аът) болгаш хагдынчак (каът) слогтардан тургустунган с=стерни шын номчууру. /ннерден болгаш \ж\ктерден слогтарны, с=стерни тургузары.

/нн\ё синтезин кылырда, чаёгыс \нн\ =ске \ннерге кожуглаар, \ннерден слог, слогтардан с=с, с=стерден домак тургузуп, ону адап, дыёнап ==рненир. /нн\г анализ-синтезтиг методтуё \нелиг талазы болза, с=стерни шын слогтаарынынга болгаш слогтарны с=с кылдыр кожуглай (тудуштур) номчуурунга чоорту белеткеп келири.

/нн\ё анализин-даа, синтезин-даа чорудуп тура, кол-ла ч\ве – уругларны шын дыёнап билиринге чаёчыктырары. Чугааныё чорудулгазыныё бир кол хевири – дыёнаары. Ооё =ске хевирлери (чугаалаары, бижилге, номчулга) дыёнап билиринден дыка хамаарылгалыг. Ынчангаш бижик ==редилгезиниё \езинде уругларны б\д\н чугаада аёгы-аёгы \ннерни эскерип, с=стерден болгаш слогтардан \ннерни тодарадып шыдаптарынче угланган ажылдарны болгаш дыёнап билирин сайзырадыр тускай мергежилдерни чорудар.

Бижик ==редилгезиниё \езинде номчуп ==редиринге чаёчыктырып, номчулганыё аргаларын чедип алырда, методиканыё дараазында кол айтырыгларын билири чугула:

анализ-синтезтиг методту тыва дылдыё онзагай байдалынга таарыштыр ажыглап билири;

\ннер болгаш \ж\ктер ==редириниё чурумун шын сагыыры, \ж\глел \езиниё чадалары болгаш оларныё кол принциптеринге даяныры;

тыва дылдыё кол \ннериниё бижик ==редилгезинге хамаарыштыр педагогиктиг характеристиказын башкыныё шын тодарадып билири;

          бижик ==редилгезиниё \езинде номчуп ==редирде слогтар болгаш с=стер шилип алырыныё принциптерин сагыыры дээш оон-даа =ске.

Уругларны номчулгага ==редириниё чамдык чугула негелделери:

 а) \ннерни тодаргай дыёнап, шын адап билири;

б) парламал болгаш бижимел \ж\ктерниё хевирин эки таныыры;

в) \ж\кт\ к=ргеш, ооё \н\н чазыг чокка адап шыдаары;

г) \ннер болгаш \ж\ктер-биле слогтар тургузуп, оларны кожуглап номчууру;

д) слогтарны с=стер кылдыр тудуштур номчууру.

Бо негелделерниё иштинде эё-не колу – слогтар номчуп ==редири. Слогтарныё дузазы-биле с=стер тургузуп, белен болгу дег, 1-2 слогтарлыг с=стерни б\д\н\-биле адап номчуурунга чаёчыктырары.

Номчаан домактарынга, с=з\глелдеринге, к=рген чуруктарынга хамаарыштыр башкыныё салган айтырыгларын боттарыныё хире-шаа-биле харыылап шыдаары. Номчаан ч\\л\н башкыныё дузазы-биле-даа, дузазы чокка-даа бодунуё с=стерин, бодалдарын киириштирип тургаш, каттаптап чугаалаарынга чаёчыктырары.

Уруглар с=стерни шын адап, слогтавайн номчупса-даа, ооё утказын азы номчаан домааныё утказын билбейн баары башкыга эвээш эвес таваржыр. Ынчангыш башкыныё кол кичээнгейи номчаан ч\\л\н ==реникчилерниё медерелдиг билип алырынче угланган турар ужурлуг. Ч\гле медерелдиг билип алырынга \ндезилеттингеш, шын, аянныг болгаш ч\г\рт\ номчууру чедип алдынар.

Утказы билдинмес ч\\лд\ аянныг номчууру канчап-даа болдунмас. Номчаан ч\\л\н\ё утказын шын дамчыдарынга аянныг номчулга база негеттинер. Ооё уламындан башкы медерелдиг болгаш аянныг номчулганыё аргаларын хары угда деёге чорудуп, чоорту ооё чаёчылдарын чедип алыр ужурлуг. Бижик ==редилгезиниё чадалар аайы-биле бердинген сорулгаларынга д\\шкен негелделерниё к\\селдезин чедип алыр болгаш чогуур билиглерни, чаёчылдарны уругларга шиёгээттирер.

Бо \ениё иштинде уруглар чугааныё кол \ннери-биле болгаш оларны демдеглээр \ж\ктер-биле херек кырында таныжып, тыва алфавиттиё  б\г\ \ж\ктерин билир апаар.

/нн\ё \ж\\н, \ж\кт\ё \н\н чазыг чокка тып, с=сте \нн\ё туружун шын илередип, ==ренген \ннер, \ж\ктери-биле слогтар кожуп, слогтардан  с=стер тургузуп база чамдык белен с=стерни слогтавайн шуут номчуурунче шилчиир. «/ж\глелде» бердинген с=стерни, домактарны, кыска с=з\глелдерни медерелдиг болгаш аянныг номчуурунга чаёчыктырар.

Бижик ==редилгезиниё с==лг\ чадаларында \ннерни ==редип турар \еде башкыныё кол сорулгазы- класста б\г\ уругларныё бир дески слогтап номчуурун чедип алыры. +=реникчилерге билдингир, амыдыралда \рг\лч\ таваржыр с=стерни чоорту слогтаашкын чокка номчуурунга чаёчыктырбышаан, ч\г\рт\ номчуурунуё аргаларын чедип алыр.

Уругларныё кичээлдерге идепкей-сонуургалын бедидер, к==р болгаш дыёнаар медерелин к\штелдирер база д\рген, шын номчуп ==редир сорулга-биле класс кассазын, кескинди \ж\ктерни, дидактиктиг =ске-даа материалдарны ажыглаар.

Янзы-б\р\ хевирниё слогтарын кожар \ж\ктерден тургузуп, оларныё-биле с=стер номчууру.

С=стерде \ннерниё канчаар дараалаштыр киргенин тодарадып, эскерип билиринге \ннерден слогтар, слогтардан с=стер тургузар аас болгаш бижимел мергежилгелер чоргудар.  Кыска домактарны болгаш б=д\\н домактардан тургустунган с=з\глелди дыёналдыр болгаш иштинде номчудар.

Шээжилеп алган ш\л\ктерин аянныг чугаалаар. Номчаан ч\\л\н\ё дугайында башкыныё айтырыынга кыска домактар-биле шын харыылап шыдаар.

/ж\глел \ези (бижилге). Уругларныё белеткел \езинде бижилгеге алган чаёчылдарын быжыглап, оларны чогуур негелделеринге д\\шт\р улам ханыладыр билиндирер. /ж\ктер бижий берген \езинде уруглар-биле бижилгениё белеткелин шын чорудары эргежок чугула. Бижип ==ренир ужурлуг \ж\ктери тускай элементилерден (кезектерден) тургустунар болганда, баштай ол элементилерни бижип ==редир болгаш оларныё аттарын сактып алыры чугула. Уруглар дараазында кол-кол элементилерни бижиир ==ренир ужурлуг: дорт шыйыг; ужу илбектели берген шыйыг; ужу, бажы илбектели берген дорт шыйыг; узун дорт шыйыг; чалгыгланчак болгаш чалбыышталчак шыйыглар, чартык т=герик шыйыг, б\д\н т=герик (тырыкы) шыйыг.

Бижилгениё баштайгы кичээлинден эгелээш-ле, \ж\ктерни шын, элементилер аайы-биле бижидип ==редири чугула. Шын бижилгениё кол шынары - \ж\ктерни тода болгаш номчуттунгур кылдыр бижип ==редири.

Аёгы-аёгы \ж\ктерни слог азы с=с болу бээр кылдыр тудуштурарыныё кол аргаларын болгаш янзыларын ажыглап тургаш, ==реникчилерни шын, чараштыр, д\рген бижип ==рениринге чаёчыктырар.

С=ст\ бижиир мурнунда ооё утказын тодарадып, ында каш \н, \ж\к барын сайгарып тургаш, орфографияныё (шын бижилгениё) б=д\\н чаёчылдары-биле харылзаштырар.

Парламал болгаш бижимел с=стерни, домактарны д\ж\р\п бижидип, бижиириниё темпизин чоорту д\ргедедип, кыдырашты арыг-силиг эдилеп, кызыл шыйыг-биле аёгылаан ш=лд\ сагыырынга ==редир. Кыдырааштыё арнын долдур бижидер.

Домак эгезин улуг \ж\к-биле бижииринге, домак с==л\нге улуг секти салырынга, кижилерниё ат, фамилиязын болгаш дириг амытаннырныё хуу аттарын улуг \ж\к-биле эгелеп бижииринге практика кырынга таныштырар.

Бижилге гигиеназыныё д\р\мнерин сагыырынга чаёчыктырар.

Бижик ==редилгезиниё \езинде класстан дашкаар номчулганы башкыныё удуртулгазы болгаш дорт киржилгези-биле организастап чорудар. Уругларныё ам-даа хуузунда эки номчуп билбес болганда, класстан дашкаар номчулгада кирип турар чогаалдарны кичээл \езинде башкы боду номчуп бээр.

Бижик ==редилгезиниё кол \езинде (\ж\глел \езинде) класстан дашкаар номчулгага уругларныё алган билиглерин быжыглаарда болгаш хынаарда т\ёнел кичээлдер эрттирери улуг ужур-дузалыг. Ынчангаш бижик ==редилгезиниё б\г\ \езинде т\ёнел кичээлдер чорударынга 7-8 хире кичээлдиё кезиин тускайлаар.

Класста б\г\ ==реникчилерниё номчуп билириниё деёнели бир д=мей эвес деп ч\ве билдингир.Ынчангаш тус-тус ==реникчилер-биле хуузунда беседа чорудуп, оларныё номчулгага ниити билииниё деёнелин болгаш библиотека-биле харылзаазын сонуургап, номчаан ч\\лдериниё дугайында демдеглелдерин хынап к==р\ чугула.

/ж\глел соондагы \е

Бижилге, шын бижилге болгаш чугаа сайзырадылгазы

Бижик ==редилгезиниё \езинде чедип алган билиглерин, мергежилдерин, чаёчылдарын системажыдып быжыглаары.

/ж\ктерни, слогтарны, с=стерни, улуг эвес домактарны харылзаалыг, дески бижииринге ==редир шенелде ажылдар чорудары.

С=с-биле ажыл. Уругларныё с=с курлавырын байыдары болгаш идепкейжидери. Ч\велер, ч\велерниё шынарын, кылдыныглар илередир с=стерни шын хереглеп билири, оларныё уткаларын тайылбырлаары. Ч\велерни чугула демдектери езугаар каттыштырары болгаш ылгаары. Бодалды ылап шын илередир с=ст\ д\рген тып билири. Синонимнер, антонимнер шилиири (терминнер ажыглавайн). Чечен чогаалдардан алган с=з\глелдерде дылдыё уран-чечен аргаларын ажыглаанын билилринге ==редири (терминнер ажыглавайн, деёнелгелер, эпитеттерни хереглээнин башкыныё тайылбырлаары). Диалектизмнер, б=д\\н чугаа с=стери ажыглавазынга чаёчыктырары.

Домактар болгаш харылзаалыг с=з\глел-биле ажыл

Башкыныё айтырыгларынга харыылаарын шын тургузуп билиринге ==редири, харыыларынга домактарныё аёгы-аёгы хевирлерин (медээ, кыйгырыг, айтырыг, алгы домактары) ажыглаары.

Чугааныё ужур-дузазыныё дугайында эге билиг.

Кандыг-бир тодаргай темага домактар тургузар (школа, уруглар, дириг амытанныр дугайында дээш о.=.), сюжеттиг чуруктар, хууда хйгааралдарын ёзугаар улуг эвес аас чугаа тургузары (башкыныё айтырыглары-биле).

Эвилеё-ээлдек болурунуё д\р\мнери.

Харылзажылганыё культуразы. Мендилежир болгаш чарлып байырлажырда хереглээр с=стер. +ске уругларныё харыыларын болгаш чугааларын \зе кирбейн, кичээнгейлиг болгаш эки сеткилдиг дыёнаарынга кижизидер.

Бижилге. /ж\лгел соондагы \еде бижилгеге чорудар ажылдар:

  1. Бижик ==редилгезиниё \ж\глел \езинде уругларныё бижилге талазы-биле шиёгээдип алган билиглерин, чаёчылдарын болгаш мергежилин т\ёнеп, быжыглаары болгаш системажыдары.
  2. /ннер болгаш \ж\ктерниё ылгалы. Ажык болгаш ажык эвес \ннер.
  3.    Тускай \нн\ илеретпес \ж\ктер, алфавит-биле практиктиг таныжылга.
  4. С=с, домак, чугааныё ч\ден тургустунары.
  5. Слогтарныё дузазы-биле с=ст\ к=ж\рериниё б=д\\н аргалары-биле практиктиг таныжылга.
  6. +=ренген \ж\ктерин болгаш оларныё с=стерде каттыжыышкыннарын шын болгаш арай д\рген тудуштур бижип билири. Улуг болгаш биче бижимел \ж\ктерниё кезектерин барымдаалап шын бижиири. Бижимел болгаш парламал с=стерни, домактарны, кыска с=з\глелди самбырадан, номдан, тускай карточкалардан д\ж\р\п бижиири. Бижиириниё темпизин чоорту д\ргедедиринге янзы-б\р\ мергежилгелер чорудары.
  7. Адаары болгаш бижиири карышкак эвес с=стерни болгаш домактарны башкы адап бээрге, бижиири. Домак эгезинге улуг \ж\к бижииринге, ооё с==л\нге улуг сек салырынга чаёчыктырары. Кижилерниё ат, фамилиязын, адазыныё адын улуг \ж\к-биле эгелеп бижиири.
  8. Бижилге гигиеназыныё д\р\мнерин сагып билири.

 Номчулга. /ж\глел соондагы \еде номчулга болгаш бижилгениё кайызы-даа кичээлге колдуунда хары угда чоруттунуп турар болгаш уругларныё чугаазын сайзырадыры-биле холбашкан.

Бижикке ==редириниё \езинде номчулга болгаш чугаа сайзырадылгазыныё талазы-биле алган билиглерин, мергежилдерин улам ханыладыр.

Номчулганыё чаёчылдарын ханыладыр болгаш быжыглаары-биле ийи, \ш болгаш оон-даа х=й слогтарны элээн нарын с=стерни слогтаашкынныё принциптерин барымдаалап шын номчуур. Кыска, =к-биле адаар ажык \ннерлиг болгаш узун хагдынчак (чар-ла, каът-та, ч==к-тээр), улашкан (дакпырлаан) ажык эвес \ннерлиг (саазын-на, пар-лал-га, дыт-тар, дээш-кин-нер) слогтарны шын адап, ындыг янзылыг слогтардан тургустунган с=стерни хажыдыышкын кылбайн, слогтап-даа, слогтаашкын чокка-даа номчуп билир.

Аёгы-аёгы домактарны болгаш с=з\глелдерни номчуур. Харылзаалыг с=з\глелдер номчуур. Харылзаалыг с=з\глелдер номчуп тура, ында абзацтарны эскерип билиринге ==редир болгаш абзац б\р\з\н\ё утказын чугаалап шыдаптар кылдыр чаёчыктырар. Номчаан ч\\л\н\ё утказынга д\\шт\р айтырыгларга аас-биле харыылап билир. Чамдык айтырыгларныё харыызын с=з\глел иштинден тыпкаш, дыёналдыр номчуур.

Диалогтар номчуп, рольдап номчуурунуё эге базымнарынга ==редир.

Башкыныё айтырыгларын ёзугаар сюжеттиг чуруктарныё утказын аас-биле дамчыдып билир. 2-3 хире харылзаалыг домактардан тургустунган с=з\глелди башкыныё дузазы-биле тургузуп шыдаар.

Номчулганыё темпизин чоорту д\ргедедириниё аргаларын башкы ажыглаар. Чыл т=нч\з\нде бирги классчыларныё номчуурунуё д\ргени 1 минутада 25-35 хире с=с болур.

Кыска с=з\глелдерни иштинде медерелдиг номчааш, с=з\глелдиё с=стерин ажыглап тургаш, башкыныё дузазы чокка, ооё утказын хире-шаа-биле дамчыдып шыдаар.

С=з\глелде болгаш ооё аёгы-аёгы кезектеринде кымныё азы ч\н\ё дугайын чугаалап турарын тодарадып билир.

Номчулга \езинде (башкыныё удуртулгазы-биле) бижик демдектерин барымдаалап, интонацияны, паузаны сагыыр.

Хемчээли улуг эвес домактарны, утказы нарын эвес болгу дег с=стерни, медерелдиг, шын, илдик чокка слогтап, дыёналдыр номчуур. Бижимел с=з\глелдерни самбырдан болгаш тускай карточкалардан номчудар.

Номчаан домактарынга, с=з\глелдеринге, к=рген чуруктарынга хамаарыштыр башкыныё салган айтырыгларынга боттарыныё хире-шаа-биле харыылап шыдаар. Номчаан ч\\л\н башкыныё дузазы-биле-даа, дузазы-чокка-даа бодунуё с=стерин, бодалдарын киириштирип тургаш, катаптап чугаалаарынга чаёчыктырар.

Тоолдарны номчууру болгаш тоолдаары. Ш\л\ктерни аянныг номууру болгаш шээжилеп алыры. Класс мурнунга тура дыёналдыр тода чугаалап билир.

Экскурсия чорааш ч\н\ к=ргенин, ч\н\ билип алганыныё дугайында чугаа кылыр.

Дыка нарын эвес болгаш 2-3 слогтардан тургустунган с=стерни слогтарга чарбайн, чоорту б\д\н\-биле адап домактар номчууру. Номчулганыё темпизин чоорту д\ргедедири. Кыска с=з\глелдерни иштинде номчуп, утказын сактып алыры. С=з\глелде болгаш ооё аёгы-аёгы кезектеринде (абзацтарда) кымныё азы ч\н\ё дугайында чугаалап турарынга харыылап шыдаар.

Бижик демдектерин барымдаалап шын номчуурунга болгаш рольдап номчуурунга эге чаёчылдар. Номчаан ч\\л\нге болгаш сайгарган чуруктарынга хамаарыштыр словарь ажылы.

1-ги класска тускай номчулга кичээлдерни \ж\глел соонда \еде чорудуп эгелээр. «/ж\глел» номунда номчуур чогаалдарныё хемчээли улуг эвес, утказы база нарын эвес, колдуунда аёгы-аёгы жанрныё тыва болгаш очулдурган чогаалдарындан шилип киирерин с\мелеп турар.

/ж\глел \езинде болгаш колдуунда \ж\глел соонда \еде номчуур кылдыр бердинген чогаалдарныё тематиказы

+г-б\ле, школа, эш-==р

Ада-иези, оларны х\нд\лээри. Кижизидилгеге ада-иениё салдары. Уругларныё =г-б\лезиниё кежиг\ннеринге сагыш човаашкыны, улуг кижилер болгаш эш-==р\-биле чугаалажып билири. Ада-иезиниё ажыл-ижинге дуза кадары. Уругларныё найыралдыг, эш-==рз\рек, т=лептиг болурун кижизидери. Эш-==р\-биле эп-найыралдыг болгаш шынчы туруштуг, ак сеткилдиг, дузааргак, эвилеё-ээлдек болуру. Х=й-ниитиниё =нч\з\нге болгаш бодунуё эт-севинге, идик-хевинге хумагалыг болуру.

Кадыкшыл дугайында сагыш човаашкын

Х\н чуруму. Бот-гигиена. Кижиниё мага-боду-биле (эът-боду) ниити таныжылга, ону шын ажаары.

Бажыёга, школага, х=й-ниити черлеринге арыг шеверни сагыыры.

+рт болдурбазыныё чурумун сагыыры болгаш онза айыылдыг таварылгада бодун шын ап билири.

Бойдус болгаш кижилерниё к\ш-ажылы

Чылдыё \елериниё аайы-биле бойдуста болуушкуннар болгаш =скерлиишкиннер.

Час. Часкы бойдус. Бойдуста частыё одунганы. Частыё онзагай демдектери.

Кижилерниё сезоннуг ажыл-ижи. Оларныё часкы бойдуска хамаарылгазы болгаш часкы ажыл-ижи. К=дээде болгаш хоорайда часкы ажыл-иш.

Часкы бойдус.

Дириг амытаннар болгаш \н\штер

Азырал амытаннар. Оларны кижилерниё адаары, кижиге ажык-дузазы. Дириг амытанныр дугайында уругларныё сагыш човаашкыны.

Черлик амытанныр. Черлик амытаннарга кижилерниё хамаарылгазы. Оларныё кижиге ажыы болгаш хоразы. Черлик амытаннарныё амыдыралы.

Куштар, оларныё амыдыралы. Чанар болгаш кыштаар куштар.

/н\штер. Бажыё \н\штери. Оларны тарып =ст\рери болгаш ажаары.

Бистиё Т=рээн чуртувус

Тыва Республика. Кызыл – Тыва Республиканыё найысылалы.

Кижилерниё амыдыралы, к\ш-ажылы болгаш =ске-даа маадырлыг ажыл-херектери.

Тыва чоннуё чаагай чаёчылдары

Тыва чоннуё амыдыралчы сагылгалары, ёзулалдары, ужурлары, байырлалдары, оюн-тоглаазы.

Улустуё аас чогаалы

Тыва улустуё аас чогаалы: тоолдар, тывызыктар, \легер домактар, д\рген-чугаалар, кожамыктар.

+ске национал улустарныё аас чогаалы.

Байырлалдар болгаш тураскаалдыг х\ннер

Апрель 12 – Космонавтика х\н\.

Май 1 – Частыё болгаш к\ш-ажылдыё байырлалы.

Май 9 – Тиилелге х\н\.

Бижик ==редилгези доозулганда, ==реникчилерниё номчулга талазы-биле алган билиглеринге, мергежилдеринге, чаёчылдарынга кол негелделер

1-ги классты доозуп турар уруглар т=рээн дылыныё б\г\ \ннерин болгаш \ж\ктерин, оларныё кол ылгалын билген турар.

+=реникчилерниё кол мергежилдери болгаш чаёчылдары: с=стерде \ннерни ылгап, оларныё туружун тодарадып билир; ажык, ажык эвес \ннерни болгаш \ж\ктерни, кыска, узун ажык \ннерни болгаш \ж\ктерни бот-боттарындан ылгап шыдаар; домактарныё болгаш с=стерниё анализ-синтезтиг сайгарылгазын кылып, домактардан с=стерни ылгап тывар, улуг болгаш биче \ж\ктерни шын, чараш, тода бижип билир; бижимел болгаш парламал шрифт-биле бижиттинген с=стерни, домактарны иштинде слогтап адап ора, шын д\ж\р\п бижип, адаары болгаш бижиири д\\шкек 3-4 берге эвес с=стен тургустунган домактарны адап бээрге, \ж\ктер кагбайн шын бижиир; домак эгезинге улуг \ж\кт\ бижиир; с==л\нге улуг секти салыр.

Нарын эвес с=стерни слогтавайн ч\г\рт\ номчуп, оларныё шын, медерелдиг, аянныг болурун сагыыр; с=стерни тода адавышаан, домак с==л\нге интонацияны, домактар аразынга паузаны кылыр; башкыныё намчаан азы чугаалаан ч\\л\н кичээнгейлиг дыёнаар болгаш утказын сактып алыр; номчан ч\\л\нге хамаарышкан айтырыгларны харыылаары болгаш башкыныё дузазы-биле ооё кол утказын илередип, кезектерге чарар; с=зуглелди иштинде номчааш, утказын билип алган шаа-биле чугаалап шыдаар; номчаан номнарынаё адын, авторун шын адап билир; доктаадып алган ш\л\ктерин аянныг чугаалап билир; номчулганыё негелделерин болгаш шыннарларын шын сагывышаан, номчуурунуё темпизин д\ргедедип шыдаар; чыл т=нч\з\нде 1 минутада д\ргени 25-35 с=с чедир номчуур; сюжеттиг чуруктар-биле харылзаалыг чугаа тургузуп билир; номчаан номнарыныё ш\л\ктериниё авторун, адын шын сактып ап, 5-8 хире биче хемчээлдиг ш\л\ктерни шээжи-биле аянныг номчуп билир; ==ренген бижик демдектерин (.!?) барымдаалап, домактарны шын номчуур; оларныё аразынга \н доктаашкыны кылып билир.

Сюжеттиг болгаш темалыг чуруктарны к=р\п тургаш, 3-4 домактан тургустунган харылзаалыг аас-даа, бижимел-даа чугааны тургузуп шыдаар.

Долгандыр турар хурээлел болгаш бойдус-биле таныжылганыё т\ёнелинде ==реникчилер дараазында кол-кол билиглер болгаш чаёчылдарны чедип алыр: чурттап турар республиказыныё болгаш ооё найысылалыныё адын билир; кудумчу кежерин, транспортту оюп эртериниё, кудумчуга чадаг кижилерниё, чоруур чурумнарын, =рт  болдурбазыныё чамдык д\р\мнерин сагып билир; чылдыё янзы-б\р\ \елеринде агаар-бойдустуё онзагай демдектерин эскерип билир ; чурттап турар черинде чанар болгаш кыштаар элээн каш куштарныё аттарын билир; оларны ылгап шыдаар.

                                       

Чараштыр бижилге

Улуг болгаш бичии \ж\ктерниё кезектериниё аттарын болгаш бижиириниё д=мейлешкээн барымдаалап, дараазында чурум ёзугаар б=л\ктерге чарар.

                                           

Бичии \ж\ктер

1. Дорт шугумдан база \ст\нде ээтпектиг, адаанда ээтпектиг шугумнардан тургустунган \ж\ктер:

И, ш, г, п, р, у, \ - 7

2. /ст\нде айыткан шугумнарга точкалар болгаш д\\шк\ннер немешкенинден тургустунган \ж\ктер:

й, л, м, ц, щ, н, ё, ь, ы, - 9

3. Т=гериктерден тургустунган \ж\ктер:

о, =, а, ю, , ф, б, д, я – 8

4.Солагай талакы чартык т=гериктерден тургустунган \ж\ктер:

с, е, ё, ч, ь, ъ, в – 7

5. Оё талакы чартык т=гериктерниё каттышканындан тургустунган \ж\ктер:

э, х, ж, з, к – 5

Улуг \ж\ктер

1. Кол элементизи \ст\к\ азы адакы кезектеринде ээтпек шыйыглыг \ж\ктер:

И, Ш, Ч, Ц, Щ, Л, М, А – 8

2. Кол элементизи чартык болгаш б\д\н т=гериктерлиг \ж\ктер:

О, +, С, Э, Х, З, Я, Е, Ё, Ж – 10

3. Кол элементизи чалбыыш хевирлиг шугумдан тургустунган \ж\ктер:

У, /, Н, К, Ы, Ю, Р, В, Ф – 9

4. Кол элементизи чалбыыш хевирлиг шугумнуё чагыланчак шугум-биле каттышканындан тургустунган \ж\ктер:

Г, П, Т, Б, Д - 5

     Эге класс ==реникчилериниё угаан ажылын болгаш чугаазын сайзырадырыныё айтырыгларын \ре т\ёнелдиг шиитпирлээринден школага ==ренир б\г\ эртемни чидиишкинниг шиёгээдип алыры дорт хамаарылгалыг.  

    Чаарттынган  программада ==редилге материалын класстар аайы- биле хуваарда ч\н\ё- даа мурнунда эртемниё бодунуё логиказын (дылдыё кезектериниё аразында харылзааларын болгаш бот- боттарындан) барымдаалаан. Оон ыёай 7-10 харлыг уругларныё назы- хар талазы - биле онзагайларын, оларныё ч\вени билип алырынга боданыр аргаларыныё хире-шаан база ==ренип к=рген.

    Эге класстарга тыва дыл курузун система - концентрастыг (системаны  чаёгыс черге м==ёнээри) принципке \ндзилээш, тургусканы ==редилге материалын улуг- улуг кезектеп ( блоктап) шиёгээдип алыр арганы бээр.

    Уруглар эге класстарга фонетиканыё, лексиканыё, грамматиканыё  шын бижилгениё болгаш чугаа сайзырадылгазыныё эргежок чугула, эё кол эге билиглерин алыр. Олар \ст\к\ класстарга ==ренир ч\\лдер- биле тудуш харылзаалыг, тыва дыл эртеминиё амгы \еде чедиишкиннеринге \ндзилеттинген бооп турар.+=реникчилерниё таныжар эге билиглери: с=ст\ё фонетиктиг составы, с=ст\ слогтарга болгаш уткалыг кезектерге чарары, чугаа кезектериниё барык шупту (ч\ве ады, демдек ады, сан ады,ат орну, кылыг с=з\, наречие, чамдык эдеринчилер болгаш артын-чылар) болгаш оларныё эё кол хевирлери, б=л\ктери, домактаныё чамдык хевирлери, янзылары, домактыё чугула кежиг\ннери, ийиги чер- ге кежг\ннери, (ниити таныжылга), элээн каш шын бижилгениё д\р\м-нери. Ол ышкаш программада с=ст\ё лексиктиг утказы с=ст\ё х=й утказы, синонимнер, антонимнер _ биле практика  кырынга таныжары база к=рд\нген.

       Фонетика, лексика, грамматика, шын бижилге болгаш чугаа сайзырадылгазыныё талазы- биле б=д\\н билиглерни шиёгээтпишаан,  уруглар дыл материалын сайгарып, т\ёнеп, удур- дедир деёнеп, б=л\ктеп ==ренир, ооё-биле кады литературлуг чугааныё баштайгы мергежилдери болгаш чаёчылдары чоорту хевирлеттинер, дылдыё кол эге хемчеглери болур с=ст\, домакты бодамчалыг ажыглаарын чедип алыр.

        Класс б\р\з\н\ё программазы беш-беш б=л\ктерден тургустунган:      

1) «/ннер болгаш \ж\ктер»;

2) «С=с»;

3) «Домак»;

4) «Харылзаалыг чугаа»;

5) «Чараштыр бижилге».

    Класс б\р\з\нге фонетика,  лексика, с=с  тургузуу, морфология,  синтаксис  болгаш  харылзаалыг  чугаа  талазы-биле  кичээлдер  чоруттунар. Бо  чорук  дылдын  аёгы-аёгы болуушкуннарын  бот-боттарындан  адырбайн, оларныё  арзында тудуш  харылзаазын \ревейн,  ==ренири-биле  тайылбырлаттынар.  

«Харылзаалыг  чугаа» деп б=л\к  класс санында  кол  черни  ээлеп  турар. Харылзаалыг  чугаа  талазы-биле  аас,  бижимел ажылдарны  грамматика-даа, номчулга-даа  кичээлдеринге чорудар.

    «/ннер  болгаш  \ж\ктер» деп  б=л\кке  хамаарышкан  билиглер, мергежилдер болгаш  \ж\ктер, оларнын  аразында  хамааржылгазы,  ажык  болгаш  ажык  эвес  \ннер  к\шт\г  д\лей  ажык  эвес  \ннер  дээн  чергелиг  фонетиктиг  билиглер  хамааржыр. Ол  ышкаш эге  класстарга  уруглар  с=ст\ё  \н, \ж\к  талазы-биле  сайгарылгазын кылып  шыдаар  мергежилди чедип  алыр.  

 «/ннер болгаш \ж\ктер» деп б=л\кке 1ги класска чорудар ажылдыё онзагай ч\\л\ ч\л дээрге уруглар дыёнап  тургаш, с=стерде \ннерни ылгап, с=ст\ё  кайызында (эгезинде,ортузунда,  с==л\нде), кандыг  \ннер  чанында  чоруурун  тодарадып,  1-ги  класстын  т=нч\з\нде  2-ги  класстыё  эгезинде-ле  олар  чамдык  \ннерни  адаары  биле  бижиири  д\\шпейн  барып  болурун билип  алыр. Чижелээрге, д\н деп с=ст\ё эгезинде д\лей кошкак ажык эвес \н адаттынар-даа   болза,  ону  ыыткыр  ажык  эвес  \нн\ё  \ж\\ -биле  демдеглээр,  хамааты  деп  с=ст\ адап турда,  ийи  т  дыёналза-даа,  чангыс  \ж\к  бижиир  дээш  оон-даа  =ске.

С=с.  С=ст\ программада лексика болгаш грамматика талазы-биле  к==р\н  киирген.

    Эге  класс  башкызы  б\г\ д=рт  чыл  дургузунда  словарь  (лексиктиг)  ажылынче  улуг  кичээнгейни  салыр  ужурлуг.

  Лексика  талазы-биле  теоретиктиг  билиглерни  \ст\к\ класстарга  алыр  болганда, эге  класстарга  ч\гле  практиктиг  мергежилгелерни  грамматика, с=с  тургузуу  болгаш шын  бижилге  кичээлдеринге  чорудар.

   Уруглар грамматика, шын  бижилге  болгаш  чугаа  сайзырадылгазынын  кичээлдеринге  дыл  материалын  хайгаарап,  чечен  чогаалды  номчуп,  сайгарып  тургаш,  с=стерниё  кандыг  бир  ч\велерни  болгаш  болуушкуннарны  илередирин,  оларнын  тодаргай  уткалыг болурун,  чамдык с=стерниё  х=й  уткалыын, аёгы-аёгы  домактарга,  ылаёгыя харылзаалыг  чугаага, чоок  болгаш  удурланышкак  уткалыг  болурун  билип  алыр.

    Эге класска  чугаа  кезектеринден  ч\ве  адын,  демдек  адын,  кылыг  с=з\н,  сан  адын, ат  орнун,  элээн  хереглеттингир, наречиелерни,  эдеринчилерни,  артынчыларны  ==ренири  программада   к=рд\нген. +=реникчилер  чугаа  кезектерин  оларныё  ниити  лексиктиг  утказынга,  харыылаттыннар  айтырыгларынга, падеж,  арын,  сан,  \еге =скерлиринге  \ндезилеп  ылгап  ==ренир.

   Чугаа  кезектерин  ==редириниё  белеткели 1-ги класска  кым?   ч\\?  кандыг? деп айтырыгларга  харыылаттынар  с=стер-биле  таныжып,  оларны  б=л\ктээринден  (\н\штер,  дириг  амытаннар  аттары  дээш о.=)  эгелээр.

   Уругларныё  грамматика  болгаш  шын  бижилге  талазы-биле  билии  класс  =р\лээн  тудум-на,  улам  байып,  чаа-чаа  ч\\лдер  немежип  олурары  билдингир.

    1-ги  класска  ==реникчилер  чугаалап  домактарны  ылгап,  домактарны  номчуп  турар  \еде  бижик  демдектерин  езугаар  \н  аянын болгаш  \н  доктаашкыннарын  кылып,  баш  удур  оларны  сайгарып  соонда  бижээш,  с==л\нде улуг  сек  салып  билир  ужурлуг. Оон  ыёай  домак  эгезинге  улуг \ж\к  бижиириниё д\р\м\н  уруглар  шиёгээдип  алыр.

        +=реникчилернё ч\вени  боттары шиёгээдип  алырыныё  деёнели  класстан  классче  =скен тудум, домак-биле  ажыл  улам  нарыыдап  бар  чыдарын  башкы  билзе  чогуур.

     Грамматиктиг  билиглерни  болгаш  орфографтыг  д\р\мнерни  ==реникчилерниё  медерелдиг  шиёгээдип  алырын, оларныё  дыл  болуушкунарыныё  чедип  алыры – программаныё  эн  чугула  негелдезиниё  бирээзи.

     Харылзаалыг  чугаа.  Эге  класстарга  чорудар  ажылдарныё  база  бир  кол  угланыышкыны - ==реникчилерниё  харылзаалыг  чугаазын  сайзырадыры. Аас, бижимел чугааныё  болгаш  угаан  бодалыныё  сайзыралыныё  деёнелинден  бичии  школачыларны  моон  соёгаар-даа  ==редип кижизидериниё  шынары  дыка  улуг хамаарылгалыг.

    Харылзаалыг  чугаа  деп  б=л\кте  т=п  черни  с=з\глел-биле  ажыл, домак-биле  ажыл  ышкаш, ==редилге  чылыныё  тургузунда  чоруттуннар  болгаш  ооё  туёнелинде  дылга  ==редириниё кол  угланыышкыны  болур  харылзаалыг  чугаа  сайзырадыр  ажыл боттаныр.

   «Харылзаалыг  чугаа»  деп  б=л\кте  с=з\глел-биле  ажылдыё  кол  кезектерин  тодаргайлаарга  мындыг:

    1) с=з\глел  дугайында  билиг  (утка  талазы-биле  харылзаалыг  ийи  азы  элээн  каш домак),  чаёгыс  темага  каттышпаан  аёгы-аёгы  домактарны болгаш  с=з\глелди  ылгап  билир  мергежилдерни  хевирлээри;

     2) с=з\глелдиё темазы, ону тодарадып билири;

     3) с=з\глелдиё кол бодалы, башкыныё дузазы-биле с=з\глелдиё  кол  бодалын  тодарадып  билири;

     4) с=з\глелдиё  ады (эгези),  ооё темазынга  болгаш  кол бодалынга  даянып  алгаш, адын  (эгезин )  тывары;

     5) с=з\глелдиё  тургузуу,  тоожуушкун  уткалыг  с=з\глелди кезектерге  чарары  (эгези, кол  кезээ, т=нч\з\);

      6) с=з\глелдиё   кезектерин  хеп-хенертен, бир катап, ооё  соонда  дээн  чергелиг  с=стер-биле  харылзаштырып билири;

     7) домактарны  с=з\глел  кылдыр каттыштырып  чоруур  с=стерни  тып  билири;

     8) с=з\глелге  ажыглаан  деёнелгелерни, метафораларны, диригжидилгелерни  тып  билири  (башкынын  дузазы-биле);

     9) с=з\глелдиё  янзылары-биле  таныжылга;

     а)  тоожуушкун  («Б\р\лер  д\ж\п эгелээн.», «Канчап эштип (х=ккейлеп, шыдыраалап)  ==ренип  алган  мен»  дээш о.=);

     б)  чурумал  («Бистиё  ыдывыс  (диизивис)»,Спорт  херекселдери ( коньки,клюшка,лыжа)», «Чараш  аяё», «Честек  кат»  дээш о.=.);

     в) угаап  бодаашкын  ( «хлеб дугайында  ч\н\ билир  мен?»,  «Чемненир»  мурнунда  ч\ге  холун  чуурул?»,  «Класска  чечектер  ч\ге  херегил?»  дээш о.=.

      Чугаа  сайзырадылгазы  бижикке ==редииниё  баштайгы  \езинден  эгелээш,  номчулга,  грамматика  болгаш  шын  бижилге  кичээлдеринге  доктаамал  чоруттуннар.  Т=рээн  дылды  ==реникчилериниё  б\г\  чадаларында  \нче,  ону  шын  адаарынче база  бижикке  (графикага)  к=рг\зеринче, интонацияны сагыырынче, \н  доктаашкыннарын  кылырынче  улуг  кичээнгей  салдынган  турар.

      Чугаа  сайзырадылгазынга  словарьлыг, синтаксистиг  мергежилгелерден  аёгыда,  с=з\глелдер  сайгарар, оларны катап  тургузар  база  интонацияны  шын  сагыырынче  угланган  мергежилгелер  улуг  ужур  дузалыг. С=с, с=с  каттыжыышкыны, домак  болгаш  с=з\глел-биле  янзы-б\р\  хевирниё  ажылы  уругларныё  угаан  бодалын  болгаш  чугаазын  сайзырадырынга  дузалаар, оларныё  билииниё  деёнелин  бедидер  арганы  бээр.

    Харылзаалыг  чугаа  талазы-биле  мергежилгелерни номчулга-даа,  грамматика-даа  кичээлдеринге  чорудар  деп  \ст\нде  айыткан. Олар  аас  болгаш  бижимел  хевирлиг  болур. Номчулга  кичээлдеринге  мергежилгелерни  колдуунда  номчаан  ч\\л\ - биле  холбаштырар.

   Грамматика  кичээлдеринге  эдертиг болгаш  чогаадыг  хевирлиг  бижимел  мергежилгелер, а номчулга  кичээлдеринге с=з\глелдиё утказын  катап  чугалаар  хевирлиг  аас-биле  к\\седир  мергежилгелер колдаар.  Аас  болгаш  бижимел  мергежилгелер  аразында  тудуш харылзаалыг  дээрзи  билдингир  (бижимел  ажылдар аас-биле  сайгарылганыё  соонда  к\\сеттинер).  Номчаан  с=з\глелдериниё  утказын  катап болгаш эдерти  чугалаары  уругларны  бодалдарын  болгаш  хайгааралдарын  бот - тускайлаё  дамчыдып  шыдаарынга  белеткээр.

     Эдертиглер  болгаш  чогаадыгларны  ==редиглиг  ажылдар  кылдыр  чорудар.  Олар  колдуунда  тоожуушкун  янзылыг  болур. С=з\глелче  чоорту  чурумал  бижилгениё  (бойдус, кижилерниё даштыкы  хевири, к\ш- ажыл  чорудулгазы  дээш о.=.)  болгаш  угаап  бодаашкынныё  (айтырыгларга  харыылаар) элементилерин  киирер. Чурумал  бижилге  биле  угаап  бодаашкынныё   элементилери  улуг  эвес,  ийи - \ш  домактан  эртпес  ужурлуг.

  Чурумал   бижилгенинё  элементилерин  чугаазынга  киирериниё  мурнунда  уруглар  баштай  эки  билири  таныш  ч\велер  болгаш  болуушкунарныё  дугайында  кыска,  \ш-д=рт  домактардан  тургустунган,  аас  болгаш   бижимел  чурумал  тургузуп  алыр.

    Эдертиг  болгаш  чогаадыг  бижидип  ==редиринге  башкыныё  удуртулгазы-биле  коллективтиг  ажыл  чорудары  база  эргежок  чугула. Ооё  \легери-биле  уруглар  боттарыныё  сеткил -  сагыжын  болгаш  бодалдарын  хостуг  илередир.                                                        

      Чогаадыглар темаларын номчаан чогаалдарынга, башкыныё удуртулгазы-биле  к=рген  чуруктарынга,  уругларныё  хууда  хайгааралдарынга  \ндезилээш  бээр.

     Чогаадыкчы  ажылдарныё  аас-даа,  бижимел-даа  хевирлерин  дамчыштыр  эге  класс  ==реникчилери  коллективке  ==ренип  болгаш  чуртаарынга,  ажыктыг  ажыл-херек  кылырынга  кижизиттинер  (эки ==ренири, бодун  \легерлиг  ап  билири, уругларга  болгаш  бичиилерге  дуза  чедирип  билири). Эмин  эрттир  делгем  темаларга,  ылаёгыя  бойдус  чурумалын  (чай,  кыш  дээш  о.=), бижиир  чогаадыгларныё  ажыы чок. Уругларныё  тодаргай  к=рген- билген  ч\\лдеринге,  хууда  хайгааралдарынга  болгаш  сеткиишкиннеринге  \ндезилеттинген  темаларга  чогаадыглар  чиик  болгаш  ажыктыг   болур.  («Чуёгулап  ойнаанывыс», «Школа  чанынга ыяш  олуртканывыс»,  «Авамга  дузам»   дээш  о.=.)

   Чогаадыкчы  ажылдарныё  тематиказы  болгаш  утказы  кижизидилге  угланыышкынныг  болбушаан,  к\ш- ажыл  болгаш  м=з\- шынар  кижизидилгезин  боттандырарыныё  сорулгаларын  к\\седиринче  угланган  турар  ужурлуг.

    Эдертиглерниё болгаш  чогаадыгларныё  хемчээли  улуг эвес, тематиказы  уругларныё  амыдыралы-биле,  билир  ч\\лдери-биле  холбашкан  болур.  1-ги класска эдертиглерниё  хемчээлин  чижеглеп алырга15-20 с=с  (2_3 пункт) болур.

       +=редилге  чылыныё  дургузунда чеже  бижимел  ажылдар  (диктантылар,  эдертиглер,  чогаадыглар)  чорударын  башкы  боду билир.

   Харылзажылганыё  культуразынга  ==редир,  таныжып  мендилежирде,  чарлып  байырлажырда,  буруузун  миннирде  дээш  он-даа  =ске  ээлдек  эвилеё  чорукка  кижизидер  с=стер, с=с  каттыжыышкыннарын,  домактарны  уругларныё  идепкейлиг  словарь  курлавырларынче  киирер  ажылды  башкы  доктаамал  чорудар.

Чараштыр бижилге

Грамматика болгаш шын бижилгениё кичээлдери-биле чараштыр бижиир кичээлдери тудуш харылзаалыг. Чараштыр бижилгеге хамаарышкан ажылдарныё сорулгазы \ж\ктерни шын, тода, арыг бижип ==ренири болгаш с=стер, домактарны д\рген бижиириниё чогуур темпизин чедип алыры.

Кайы-даа класска чараштыр бижиириниц талазы-биле ажылдарны грамматика болгаш шын бижилге кичээлдеринге 5—7 хире минута иштинде тускай мергежилгелер кылдыр чорудар. Улдуё т\ёнелинде аёгы демдек салбас.

Чараштыр бижилгени ==реникчилерни чаёгыс темп-биле, сан аайы-биле бижип ==редири ажыктыг. Ол арга холдуё шимчээшкинин деё-дески кылырынга, чаёгыс темп-биле ажылдаарынга, алызында барып дурген бижилгеже чоорту шилчииринге идигни бээр.

Онза кичээнгейни бижилгениё гигиеналыг д\р\мнерин, шын олурарын, кыдыраашты партага (столга) шын салырын, карандашты азы демир-\ж\кт\ шын тударын; эгинни, салааларны болгаш сайгыттарны шын шимчедирин сагыырынче угланган.

Чараштыр бижиириниё негелделерин чедип алырда, башкы ч\гле коллективтиг ажылдар чорудары-биле кызыгаарлаттынмас ужурлуг. Аёгы-аёгы ==реникчилер-биле хуузунда база ажылдап, оларныё хире-шаа-биле тускай мергежилгелерни немей чорудар.

Уругларныё холунуё \ж\\н экижидер болгаш сайзырадыр, чараштыр бижилгени чедип алыр сорулга-биле эге школаныё класс бурузунде «Чараштыр бижиир» деп б=л\кт\ киирген.

        1-ги        класска бижик ==редилгезиниё \езинде чараштыр бижилгеге хамаарыштыр кол-ла ч\ве демир-\ж\кт\ шын тудуп, ооё-биле \ж\ктерниё, элементилерин шын к=рг\з\п, олардан \ж\ктер тургузуп, \ж\ктерни шын, тода кылдыр бижииринге ==редири болур.  /ж\ктерни слогтар, с=стер болу бээр кылдыр шын кожуп билиринге болгаш с=стерни, домактарны д\ж\р\п бижииринге чаёчыктырар.

/ж\глел соондагы \еде бо-ла ажылдарныё хевирлерин улаштыр чорудар болгаш ==реникчилер-биле хуузунда ажылдарны к=в\дедир.

Кичээл б\р\з\нге баштай \ж\кт\ё кезектерин (элементилерин), ооё соонда ооё бодун болгаш ол \ж\к с=ст\ё кайызында-даа (эгезинде, ортузунда, с==л\нде) кирип турар с=стерни бижидер.

Кезектериниё болгаш оларныё каттыжыышкыннарыныё чоорту нарыыдап олурарыныё аайы-биле бичии болгаш улуг \ж\ктерни дараазында б=л\ктерге чарар.

Бичии \ж\ктер:

  1. и, ш, г, п, т, й, р, у, у;
  2. н, ц, л, м, ц, щ, ь, ы;
  3. о, в, а, ю, ф, д, б, я;
  4. с, е, ё, ч, ъ, в;
  5. э,х, ж, з, к.

 

       Улуг \ж\ктер:

  1.  И,Ш,Щ,Ц,Ч,Л,М,А,Й.
  2. О,+,С,З,Х,Е,Е,Э,Я,Ж.
  3. У,/,Н,К,Ю,Р,В,Ф,Ы.
  4. Г,П,Т,Б,Д.

Школа курузунда тыва дылдыё теориялыг айтырыглары колдуунда дес - дараалашкак (чадаланчак) принцип ёзугаар бердинген.

Тыва дылды эге школага ==редири уругларныё угаан-медерелин, логиктиг боданыышкынын сайзырадырынга, оларны эки м=з\ - шынарга кижизидеринге, к\ш-ажылга белеткээринге, черле оларныё ниити билииниё, культуразыныё деёнелин бедидеринге ужур-дузалыг.

Школага тыва дылды ==редири, бирээде, уругларга т=рээн дыл дугайында эё кол эге чада билиглерни бээр, ийиде, =ске эртемнерни шиёгээдип алырыныё кол \ндезини бооп турар.

Тыва дыл эртеминиё ==редилге планында туружу

1 класска «/ж\глел» эртеминиё курзунга ниитизи-биле 165 шак к=рд\нген. Неделяда 5 шак чылда – 165 шак (==редилге неделязыныё саны – 33).

+=редилге - тематиктиг планнаашкын

1 класс

Б=л\ктер, темалар

+=редир шагы

Бижикке ==редири болгаш чугаа сайзырадылгазы

165 шак

1

Белеткел \ези болгаш чугаа сайзырадылгазы

11  шак

Билиг кичээли. Школа-биле таныжылга. Бижилге кыдыраажы-биле таныжылга

1 ш

Аас болгаш бижимел чугаа

2 ш

Домак

2 ш

С=с

2 ш

Слог

2 ш

Үн дугайында билиг

1 ш

Ажык болгаш ажык эвес үннер

1 ш

2

/ж\глел \ези

124 шак

Бирги чада (а, А; л,Л; о,О; м,М; с,С; н,Н; ч,Ч; у,У; ы,Ы; р,Р; \,/;  и,И; э,Э; (е); ш,Ш; =,+)

53 ш

Ийиги чада (д, Д;  б,Б;  г,Г;  в,В;  т,Т;  к,К;  п,П;  ё,  х,Х;  з,З;  ж,Ж;  й,Й)

44 ш

/шк\ чада (ъ ( кадыг демдек); е,Е, ё, Ё; я, Я; ю, Ю)

15 ш

Д=ртк\ чада (ь  ( чымчак демдек); ф, Ф;  ц, Ц;  щ,Щ)

12 ш

3

/ж\глел соондагы \е

30 шак

ПРОГРАММА

1-ги класс

Бижикке ==редири болгаш чугаа сайзырадылгазы

(165 шак)

      Бижикке ==редири  \ш \еге чарлыр: белеткел  (\ж\глел мурнунуё)  \ези, \ж\глел \ези  (ночулга, бижилге болгаш чугаа сайзырадылгазы); \ж\глел  соондагы \е  (номчулга,  бижилге шын  бижилге  болгаш  чугаа сайзырадылгазы), Бижик  ==редилгези  \нн\г  анализ – синтезтиг  методтуё  аргалары – биле  чоруттунар.    

      Анализтиё аргалары:

  1. Чугаадан домактарны  аёгылаары.
  2. Домактарны  с=стерге чарары.
  3. Домактан  с=ст\  аёгылаары.
  4. С=ст\ слогтарга  чарары,  слогтарныё  санын тодарадыры.  
  5. Слогтан  тодаргай  \нн\ ылгап  \нд\рери, \нн\ё   характеристиказын  бээри.
  6. /нн\ё  туружун  тодарадыры.
  7. /нн\ё  \ж\к – биле  демдеглээри дээш  оон -даа  =ске.

      Синтезтиё  аргалары:

  /ннерден  слогтар  тургузары.

  1. Кескинди  \ж\ктерден, \ж\ктер  «кассазындан»  слогтар  тургузары.
  2. Слогтардан  с=стер  тургузары.
  3. С=стерден  домак  чогаадыры.
  4. Домактардан  харылзаалыг чугаа  тургузары.
  5. С=з\глелдер  номчулгазы.

Белеткел (\ж\глел мурнунуё) \ези  (11 шак)

      Чугаа. Аас болгаш бижимел чугаа дугайында ниити билиг.

      Домак болгаш с=с. Чугааны домактарга, домактарны с=стерге, с=стерни слогтарга чарары болгаш «/ж\глелде» болгаш дидактиктиг  материалдарда  берген  схема – шыйыгларны   ажыглаары.

      Слог. С=стерни  слогтарга  чарары. Ажык  \ннерниё  слогтар  тургузар  ролю – биле  таныштырары. С=стерде  слогтарныё  санын то- дарадыры.

      /ннер  болгаш  \ж\ктер./н дугайында билиг. Дыёнап  болгаш  адап  тургаш, \ннерни  ылгап  билири: ажык  болгаш  ажык  эвес  \ннер, с=с эгезинге к\шт\г  болгаш  кошкак  адаттынар  ажык  эвес  \ннер (п-б, т-д).

       С=стерде  аёгы- аёгы  ажык  болгаш  ажык  эвес  \ннерни  ылгап  билири, с=стерниё слог  болгаш  \н  талазы- биле  сайгарылгазын кылыры  (с=сте  \ннерниё  санын, оларныё  онзагай  ылгалдарын,  с=ст\ё кайызында  турарын  тодарадыр). Дыёнап  болгаш  адап  турар  с=ст\ё  слог  болгаш  \н  талазы- биле  тургузуун  схема- шыйыглар- биле  д\\шт\р\п  к=рг\зери.

       Бердинген  \н  кирген  с=стерни  боду  шилип  тывары. Адап  турар  с=ст\  слог  болгаш  \н  тургузуун к=рг\скен схема- шыйыглар-биле д\\ш\т\р\п  к=рг\зери.

       Белеткел  \езинде  чорудар  б\г\  ажылдарныё  хевирлерин  дамчыштыр  ==реникчилерниё  кичээнгейин, шыдамыккайын, к==р\н\ё  медерелин  сайзырадыры. Бижилге  болгаш  номчулга  \езинде  уругларны  шын  олурарынга,  кыдыраашты  парта кырынга  шын  салырынга, карандашты, демир- \ж\кт\  шын  тударынга  чаёчыктырары. Холдарны  болгаш  салааларны  бижилгеге  белеткээри: чурулга янзы- б\р\ угулзалар, дорт, ийленчек,  дыйлагар,  т=герик (тырыкы),  чартык ш=йбексимээр шыйыглар  кылдыртыры. Кыдырааштыё  арнында  шугумнарныё  уг-шиин  эки  билип  алырынче  уругларныё  кичээнгейин  угландырары, \ж\ктерниё  элементилерин  бижидери.

      Оон  аёгыда  белеткел  \езинде  башкы  уругларныё  аас  чугаазыныё  сайзыраёгайын,  \ннерни  тодарадып  шыдаар  шыдавазын,  \ж\ктерни  билир  билбезин,  оларны  парлап  азы  бижип  шыдаарын,  номчуп  азы  номчувайн  турарын  тодарадыр.

/ж\глел \ези  (124 шак)

      /ж\глел  \езинде  ==редир  \ннер  болгаш  \ж\ктерни  д=рт  чадага  чарар.

Бирги  чада (53 шак)

           Бирги  чадада а, А; л,Л; о,О; м,М; с,С; н,Н; ч,Ч; у,У; ы,Ы; р,Р; \,/;  и,И; э,Э; (е); ш,Ш; =,+  деп  \ннер  болгаш  \ж\ктерни  ==редир.

      Бирги  чадада  номчулгага  ==редип  тургаш,  чедип алыр сорулгалар:   \нн\ё \ж\\н,\ж\ктерниё \нн\н  чазыг  чок тыварынга чаёчыктырар; ==ренип  эрткен  \ннери  с=стерниё  эгезинге,  ортузунга,  с==л\нге  турда,  чазыг  чокка тып, с=стерни  шын  слогтаар; кыска,  узун  ажык  \ннерни  болгаш  оларныё  \ж\ктерин  ылгап  билирин  чедип  алыр; ==ренген \ннер болгаш \ж\ктери-биле  слогтар, с=стер кожугулап номчудар, «/ж\глелде» домактарны номчуп билир; ==ренген \ннери бар  с=стерни   тыварынга  чаёчыктырар, слогтар  болгаш  \ннер к=рг\скен    схема-модельдер-биле  с=стер  тургустурар; \ж\ктерни бот- боттарындан  ылгалыр демдектерин барымдаалап танып билиринге ==редир; с=сте \ннерниё болгаш  \ж\ктерниё санын шын тодарадырынга чаёчыктырар; хана кассазын башкыныё удуртулгазы- биле ажыглап билирин чедип алыр; кичээл б\р\з\нде кижизидилге ажылын чорудар; ==ренген \ж\ктериниё бижилгези биле таныштырар, оларны бижидер; шын медерелдиг болгаш  \з\ктелиишкин чок слогтар номчуурунче чоорту кирер,ийи слогтуг белен с=стерни слогтавайн номчударынче шилчидер; таваржып келген бижик демдектери- биле таныштырар,номчулга \езинде оларны барымдаалаарынга, аянныг номчуурунга чаёчыктырар; чуруктар ажыглап, домактар болгаш улуг эвес хемчээлдиг харылзаалыг с=з\глелдер тургузуп ==редир; ном болгаш кыдыраашты арыг- силиг эдилээринге чаёчыктырар.    

     /ж\глелдиё бирги чадазында номчуур с=стерниё саны эвээжээнинден, номда кирген с=стер болгаш кыска домактарны уруглар шээжи-биле доктаадып алыр. Ону болдурбазы-биле, «/ж\глел» номундан  аёгыда, ол-ла с=стерни самбырага, улуг саазынга бижип алгаш база номчудары к\зенчиг. Ынчан уруглар медерелдиг номчуурунга чаёчыгар.

     +=ренген \ж\ктери кирген номчулгазы болгаш бижилгези карышпас слогтар болгаш кыска с=стерни кыдырааштарга бижидер.

Ийиги  чада (44 ш)

        Ийиги чадада д, Д;  б,Б;  г,Г;  в,В;  т,Т;  к,К;  п,П;  ё,  х,Х;  з,З;  ж,Ж;  й,Й  деп \ннер болгаш \ж\ктерни ==редир.

        Ийиги чадада чедип алыр сорулгалар: бирги чадада салдынган сорулгаларны к\\седирин уламчылаар; ийи- \ш слогтуг с=стерни номчуурунга уругларны чаёчыктырар; т,  к,  п,  с=стерниё эгезинге, ортузунга, с==л\нге чорда, шын номчуурун чедип алыр;белен с=стерни слогтавайн шуут номчуурунга чаёчыктырар, ол колдуунда ийи слогтуг с=стер болур; домактар иштинде бижик демдектери- биле таныштырар; кошкак номчуур уруглар- биле ажылдаар, эки номчуур уругларга немелде ажылдар бээр.

       Ийиги чаданыё кол сорулгазы -  б\г\ уругларныё бир дески слогтап номчуурун чедип алыр; номда кирген домактарныё \н  аянын сагып, аянныг номчуурунга чаёчыктырар.

/шк\ чада (15 ш)

        /шк\ чадада ъ ( кадыг демдек); е,Е, ё, Ё; я, Я; ю, Ю  деп холушкак ажык  \ннерни ==редир. Бо чаданыё  сорулгалары: =к- биле адаарын кадыг демдек-биле к=рг\скен с=стерни, холушкак ажык \ж\ктерлиг с=стерни шын номчуурун чедип алыр; \ш- д=рт  слогтарлыг с=стерни номчударын колдадыр.  

       /ж\глелдиё бо чадазында \ннер болгаш \ж\ктерниё саны деё эвес  (\ннерниё саны \ж\ктерниё санындан эвээш, \ннерниё саны \ж\ктерниё санындан х=й) с=стерни уругларга хайгаарадыр.

Д=ртк\ чада (12 ш)

        Д=ртк\ чада ь  ( чымчак демдек); ф, Ф;  ц,Ц;  щ,Щ  деп \ннерни болгаш \ж\ктерни ==ридир. Бо чадада салдынган турар сорулгалар: \лгерлеп алган \ннерни шын дыёнаарын, адаарын, номчуурун болгаш бижиирин чедип алыр. Ук \ннерни ==редип турар \еде, ==реникчилерге билдингир, \рг\лч\ таваржыр с=стерни  шилип алыр; чиик с=стерни анализ кылбайн, слогтаашкын чокка номчуурунга чаёчыктырар.База ол ышкаш, с=стер болгаш кыска домактарны д\рген ч\г\рт\, медерелдиг номчуурун чедип алыр; домактарга \н доктаашкыннарын кылып, аянныг номчуурунга чаёчыктырар.

Номчулга, бижилге болгаш чугаа сайзырадылгазы

 Х=й эвес слогтуг с=стерни, улуг эвес домактарны медерелдиг, шын илдик чокка слогтап, дыёналдыр номчуурун чедип алыры. Бижимел с=з\глелдерни самбырадан болгаш тускай карточкалардан номчудары.

        Номчаан домактарынга, с=з\глелдеринге, к=рген чуруктарынга хамаарыштыр башкыныё салган айтырыгларын боттарыныё хире- шаа- биле харыылаарынга ==редири. Номчаан ч\\л\н башкыныё дузазы- биле азы боду с=стерин, бодалдарын киириштирип тургаш, катаптап чугаалаарынга чаёчыктырар.

        Тоолдарны номчууру болгаш тоолдаары. Ш\л\ктерни аянныг номчууру болгаш шээжилеп алыры. Класс мурнунга  дыёналдыр, тода чугаалап билиринге чаёчыктырар.        

        Экскурсия  чорааш ч\н\ к=ргенин, ч\н\ билип алганыныё дугайында чугаа тургустуруп ==редири.

/ж\глел соондагы \е (30 шак)

Бижилге, шын бижилге болгаш чугаа сайзырадылгазы

        Бижилге \езинде \ж\ктерниё \легерин бижиири, самбырадан азы номдан белен с=з\глелдерни д\ж\р\п бижиири, бижиири берге \ж\ктерниё кезектерин сайгарары, \з\ктелиишкин чок тудуштур бижиири к=рд\н\п турар.

       /ннер болгаш \ж\ктерниё саны деё эвес (каржып турар) с=стерниё бижилгези, сайгарылгазы.

       Чижелээрге: й \нн\г \ж\ктерлиг с=стерниё шын бижилгези: ь, ъ демдектирлиг с=стерниё номчулгазы, шын бижилгези дээш оон-даа =ске.  

       Уругларныё к=рген дыёнаан, хайгаараан ч\\лдеринге;  сюжеттиг чуруктарга \ндезилеп харылзаалыг чугаа тугузары.

      Башкыныё с\мелээни тодаргай темага таарыштыр с=з\глелдер тургузары.

Номчулга

     Бижик ==редилгезиниё \езинде номчулга болгаш чугаа сайзырадылгазыныё талазы - биле алган билиглерин, чаёчылдарын ханыладыры болгаш быжыглаары.    

     Дыка нарын эвес болгаш  2- 3 слогтардан тургустунган с=стерни слогтарга чарбайн (чоорту б\д\н\- биле адап), домактар номчууру. Номчулганыё темпизин чоорту д\ргедедири. Кыска с=з\глелдерни иштинде номчуп, утказын сактып алыры. С=з\глелде болгаш ооё аёгы- аёгы кезектеринде ( абзацтарында) кымныё азы ч\н\ё дугайында чугаалап турарын харыылап шыдаары.

      Номчулга \езинде бижик демдектерин  сагыыры.

      Уругларныё  медерелдиг, аянныг,  тода  номчуурунче  кичээнгейни салыры.

       Ш\л\ктерниё аянныг номчулгазы.

       Тыва улустуё аас чогаалыныё хивирлери – биле ажыл (тывызыктар, \легер домактар, тоолдар).

       Тывызыктажырыныё  чурумун тодарадыры.

       Тоолдарныё  аянныг  номчулгазы.

       Харылзаалыг с=з\глелдерниё  утказы - биле  ажылдаары.

       /ж\глел  соондагы  \еде  номчулганыё  болгаш  беседаларныё  тематиказын  тайылбыр  бижикке тодаргайлаан.

+=реникчилерниё номчулга,  бижилге талазы- биле алган билиглеринге, мергежилдеринге, чаёчылдарынга кол  негелделер

         1-ги классты доозуп турар уруглар:

         т=рээн дылыныё б\г\ \ннерин болгаш \ж\ктерин, оларныё кол ылгалын билген турар;

         с=стерде \ннерни ылгап, оларныё туружун тодарадып билир;  

         ажык, ажык эвес \ннерни болагш \ж\ктерни; кыска, узун ажык

\ннерни болгаш оларныё \ж\ктерин бот- боттарындан  ылгап билген турар;

         домактарныё болгаш с=стерниё анализ- синтезтиг сайгарылгазын кылып, домактардан с=стерни ылгап тып билген турар;

         улуг болгаш биче \ж\ктерни шын, чараш, тода бижип билген турар;

        бижимел болгаш парламал шрифт - биле бижиттинген с=стерни, домактарны иштинде  слогтап адап ора, шын д\ж\р\п бижип билир;

        адаары болгаш бижиири д\\шкек 3- 4 берге эвес с=стен тургустунган домактарны адап бээрге, \ж\ктер кагбайн бижип билген турар;         

        бижик демдектерин (. ! ?) барымдаалап домактарны шын номчуп билир;

        с=стерни шын адавышаан, кыска домактарны ч\г\рт\, шын, медерелдиг, аянныг номчуп билген турар;

       башкыныё номчаан азы чугаалаан ч\\л\н\ё  кол утказын билген турар;

       с=з\глелди иштинде номчааш, утказын билип алган шаа- биле чугаалап шыдаар база кезектерге чарып билген турар;

      номчаан номнарыныё адын, авторун шын адап билген турар;

      доктаадып алган ш\л\ктерин шээжи- биле аянныг чугаалап билир;

      чыл т=нч\з\нде 1 минутада 25-35 хире с=ст\г с=з\глелди номчуп шыдаар.

+=редилгениё универсалдыг чедиишкиннеринге негелделер

           Бот-тускайлаё:

-Т=рээн дылывыс харылзажырынын база мээ -медереливистиё шынарын к=рг\зериниё кол чепсээ;

          -  Т=рээн дыл национал культуравыстыё кол болуушкуну;

- Сагыш-сеткилди, бодалдарны илередиринге дылдыё бай-байлаан, уран-чечен  аргаларын  ч=пт\г ажыглап билири;

-  Т=рээн дылын улаштыр ==рениринге сонуургалын оттурары;

-Т=рээн дылын сайзырадырынга, ону кадагалап арттырарынга ==реникчиниё  бот киржилгези;

 - Аас чугаага дылдыё уран-чечен аргаларын эстетиктиг талазынче угландырары.

    Метапредметтиг

      А) Регулятивтиг

- ==ренип турар эртеминиё  тема, б=л\к аайы-биле кол сорулгаларын, утказын  угаап билири;

- башкыныё удуртулгазы-биле бердинген даалгаларны к\\седип ==ренири;

-бот хыналданы, удур-дедир хыналданы боттандырары;

 -ооренген темазынга алган билиглерин т\ёнеп болгаш \нелеп билирин боттандырары;

- аас болгаш бижимел чугааны дылдыё негелдери-биле чогуур \езинде практика  кырынга =скертип  болгаш ажыглап билири.

      Б) Билдилиг

-бодунуё назы-харынга д\\шт\р янзы-б\р\ словарьларга, справочниктерге  даянып билири;

-дылдыё негелдерин к\\седирде янзы-б\р\ схемаларны, модельдерни, символ- демдектерни ажыглап билири;

-дылдыё адырлары: \н, \ж\к,  домак дугайында алган билиглерин деёнеп, б=л\ктеп, тып, ажыглап билири;

-алган билиглерин план болгаш таблица дузазы-биле системажыдып, б=л\ктеп, т\ёнеп билири;

- номчаан с=з\глелдериниё кол утказын  ылгап \нд\рери;

- бодунун чугаазын тода болгаш билдингир кылдыр дыёнакчыга дамчыдып билири;

- библиотека болгаш Интернет четкизиниё дузазы-биле херек билиглерни тып, ажыглап билири;

- аас болгаш бижимел чугааны шын болгаш медерелдии-биле тургузуп билири;

- болуушкуннарны логиктиг (бодамчалыг) сайгарылгага даянып дамчыдып билири;

- алган медээлерни сайгарып, критикалап билири.

 Коммуникативтиг

- аас чугаага диологту ажыглап билири;

- аёгы-аёгы бодалдарны ==ренип, сайгарып билири болгаш чаёгыс аай т\ёнелге келиринге ==редири;

-  бот туружун болгаш бодалын быжыглап чаёчыгары;

- билдинмес ч\\лдеринге айтырыгларны салып билири;

- коммуникативтиг сорулгаларны дыёнакчыга тода, дорт, дес-дараалашкаа-биле  медеглеп чедирери;

-удур-дедир хыналда \езинде бот-боттарынга  дузаны \езинде чедирип билири болгаш коммуникативтиг сорулгаларны шиитпирлээринге дылдыё аргаларын чедимчелиг ажыглаары.

                                                                                                                                            Предметтиг:

  • практика кырынга билиглерин ажыглап билири;
  • \ннер болгаш \ж\ктерни, ажык болгаш ажык эвес \ннерни ылгап билири;
  • кыска, узадыр база =к-биле адаар ажык \ннерни, к\шт\г база кошкак эжеш болгаш эжеш эвес (д\лей болгаш ыыткыр) ажык эвес \ннерниылгап билири;
  • ажык эвес \ннернин д\лей болгаш ыыткырын;
  • домак эгезинге база хуу аттарга улуг \ж\кт\ бижиири;
  • минутада 15-25 хире с=ст\г с=з\глелди шын, тода медерелдиг номчууру;
  • с=з\глелче айтырыглар салып билири;
  • номчаан чогаалыныё дугайында чугаалап билири.

1-ги класска ==реникчилерниё билиин \нелээринге негелделер

        

Тыва дыл эртеминге ==реникчилерниё билиин бижимел ажылдарныё дузазы-биле \нелээр: диктант, грамматиктиг онаалгалар, хыналда д\ж\р\п бижилге, эдертиг, чогаадыг, тест ажыл.        База уругларныё аас харыызын \нелеп к==р.

        Хыналда ажылдарныё с=з\глелдери амгы \ениё негелделеринге, амыдыралчы дуржулгага барымдаалаан  кижизидикчи уткалыг болуру чугула. Олар уругларныё назы-харынга, ==ренген темаларынга, амыдыралчы чижектерге  д\\шкек болуру албан. Хевирлерин башкы ыяап-ла уругларныё билииниё, кадыкшылыныё, ==ренген темаларыныё аайы-биле таарыштыр шилип алыр.

Диктант орфография болгаш пунктуацияга уругларныё алган билиин быжыглап хынаарынга херек.

Диктант харылзаалыг с=з\глелден тургустунар болгаш школаныё, ук класстыё ==редилге-кижизидилгелиг сорулгалары-биле утказы д\\шкен турар.

Диктантыныё бижиир \ези ооё хемчээлинден хамааржыр. С=стерниё лексиктиг утказынга болгаш словарь с=стерни шын бижип ==ренип алганын хынаарынга словарьлыг диктантыны база чорудар. Хыналда диктантыларныё с=з\ ==реникчилерге билдингир болгаш ==ренген д\р\мнеринге д\\шкен турар.

Диктантыларныё 1 чижек хемчээли:

- \ж\к ==редилгезиниё \езинде-10-13 с=с;

- ооё соондагы \еде – 22-23 с=с.

Диктантыларга демдек салырының нормалары

5 демдек

 а) Орфографтыг частырыглар болгаш эдиглер чок.

б) /жүктерни тудуштурарын сагып, бижээни арыг.

4 демдек

 а) 1-2 хире орфографтыг частырыглар эрттирипкен.

б) 2-3 хире эдиглер кылган.

в) /ж\ктер тудуштурарында чамдык частырыглар эрттирген болгаш шала шевергин эвес бижээн.

3 демдек

а) 3-5 чедир орфографтыг частырыглар эрттирипкен.

б) 3-тен хөй эвес эдиглер кылган.

в) /ж\ктер тудуштурарынга хөй частырыглар эрттирген болгаш чуттуг бижээн.

2 демдек

5-тен өрү орфографтыг частырыглар эрттирген.

Частырыглар деп санаар чүүлдер

Сөстерни шын бижиириниё өөренген дүрүмүн часканда, сөстерде үжүктерни эдип кааптар ийикпе, азы өскерткенде, сөстү өске сөс-биле солупканда, программада өөренип эрткени бижик демдектеринге болгаш словарь сөстеринге  (ол сөстерниң даёзызы программада) частырыг эрттиргенде.

Частырыглар деп санавас чүүлдер

       1)Өөренмээн дүрүмүнге частырыг. Бир эвес диктантыга ындыг сөстер таваржы бээр болза баш бурунгааар самбырага бижиир.

       2)Домак сөөлүнге улуг сек салбайн, дараазында домакты улуг үжүк-биле бижээнде.

       3)Бир сөстү өске сөс-биле солупкан, ынчалза-даа утказы өскерилбээнде.

Чаңгыс частырыг деп санаар чүүлдер

  1. Чаңгыс ол-ла сөс катаптап турда, чижээ: туткан деп сөстүң эгезинде т-ның орнунга д-ни бижээн.
  2. Эскет чок эрттирипкен  2 частырыгны чаңгыс деп санаар. Оларга хамааржыр частырыглар:

а)  чаңгыс үжүктү азы слогту катаптап бижипкенде (турганган);

б)  сөстү чедир биживээнде;

в)  сөстү көжүргеш, ийиги кезээн дараазында одуругга бижиирин уттупканда;

г)  чаңгыс сөстү ийи катап бижипкенде частырыг деп санавас.

Хыналда д\ж\р\п бижилге, диктант ышкаш уругларныё орфография болгаш пунктуацияга алган билиглерин быжыглап хынаар. Оон аёгыда шын д\ж\р\п бижиирин, орфограммаларны эскерип к==р\н, домактарныё кызыгаарын шын тодарадып, с=з\глелдиё кезектерге чарып, с=з\глелдиё чогуур ужурлуг кезээн ушта бижип, каапканы бижик демдектерин салып билирин хынаарынга база херек.

Хыналда д\ж\р\п бижилгеге демдек салырыныё нормалары

5 демдек – чаёгыс-даа чазыг чокта.

4 демдек – бир частырыг эрттиргенде, 1-2 эдилге кылганда.

3 демдек – 2-3 частырыг эрттиргенде.

2 демдек – 4-тен х=й частырыг эрттиргенде.

Эдертиг (==редиглиг) уругларныё орфографияныё болгаш пунктуацияныё д\р\мнерин сагывышаан бижимел чугаазыныё  канчаар тургустунуп олурарын, с=з\глелдиё кол утказын билип ону шын чугула ч\\лдерни эрттирбейн дамчыдарын, бижимел хевирге с=з\глелдиё кол утказын дамчыдып билирин хынаарынга херек.

1-ги класска башкыныё удуртулгазы-биле айтырыгларга харыылап азы белен план-биле эдертигни бижиири к=рд\нген. 1-ги класска ==реникчилерни белен планы ажыглап билиринге ==редир. Эдертиг-биле ажыл уругларныё б=д\\н домактарны шын тургузуп билириниё чаёчылдарынга ==редир. База домак иштинде с=стерниё туружун, домак с==л\нге улуг секти салырын, домактар аразын аёгылап бижииринге ==редир. Эдертигде уругларныё шын бижиирин ==ренгени с=стер кирген турар ужурлуг.

Бижээн эдертигниё анализинге б\д\н кичээл чарыгдавайн, тыва дыл кичээлиниё эгезинде 12-15 минутаны чарыгдаар. Т\ёнелин чугаалаарда, с=з\глелдиё утказынга, домактарныё тургузуунга, шын бижилгениё д\р\мнеринге класстыё ниити чазыгларын б=л\ктээш, частырыглар-биле ажыл чорудар.

1-ги класска эдертиглерниё чижек хемчээли: 15-20 с=с (2-3 пункт).

Эдертигге демдек салырыныё нормалары

5 демдек – с=з\глелди шын болгаш дес-дараалаштыр утказын дамчыткан, орфографтыг болгаш дыл бижилгезинде частырыглары чок, 1-2 эдилге бар.

4 демдек – бодалдарныё дес-дараалашкаанда улуг эвес хажыдыышкыннар барда, 1-2 дыл бижилгезинде частырыглары, 1-2 орфографтыг частырыг, 1-2 эдилге эрттиргенде.

3 демдек – авторнуё с=з\глелин чамдык черлерде хажыдыпканда; кезек черлерде с=з\глелдиё  тургузунуё дес-дараалашкаан сагывайын барганда база 2-3 домактарны шын эвес тургусканда; 3-6 орфографтыг чазыг, 1-2 эдилге эрттиргенде.

2 демдек - авторнуё с=з\глелин элээн хажыдыпканда; кол кезектерин, кол бодалын эрттирипкенде база о.=.;  домактарныё дес-дараалашкаа \релгенде; кезектериниё аразында харылзаа чок болза, 7-8 орфографтыг частырыглар, 3-5 эдилге эрттиргенде.

бергенде, 7-8 орфографтыг частырыглар, 3-5 эдилге эрттиргенде.

Тест ажылга демдек салырыныё нормалары:

5 демдек – берген онаалгаларныё 3/4 кезээнден х=й кезии кылдынган болза.

4 демдек – 3/4 кезии шын кылдынганда.

3 демдек – 1/2 кезии шын кылдынганда.

2 демдек -   1/2 кезиинден эвээш кезии кылдынганда.

Словарьлыг диктантыга демдек салырыныё нормалары:

5 демдек – частырыг чокта.

4 демдек – 1 частырыг, 1 эдилге эрттирипкенде.

3 демдек – 2 частырыг, 1 эдилге эрттирипкенде.

2 демдек – 3-5 частырыг эрттирипкенде.

Аас харыызын үнелээрде дараазында негелделерни удуртулга болдурар:

«5»-ти башкының айтырыгларынга өөреникчилерниң долу, шын харыылааны; өөренген состерниң шын салырын чиге, тода тайылбырлааны; өөренип эрткен чугаа кезектерин, домак кежигүннерин дүрүм ёзугаар тодарадып билири, грамматиктиг сайгарылганы шын кылганы дээш салыр.

«4»-тү харыының шынары «5»-ке дүгжүп турар, ынчалза-даа дараазында четпестер барда салыр: а) өөреникчи дүрүмнерни чамдыкта тода эвес тайылбырлааш, башкының дузазы-биле эдип аптар; б) сөзүглел-биле ажылынга шоолуг эвес чазыглыг; в) дүрүмнү эки шиңгээдип алган, ынчалза-даа берген чижектеринге 1-2 хире чазыглар кылыпканда.

«3»-тү а) ө=реникчи дүрүмнү кошкак билир болгаш ону ч\гле башкының дузазы-биле чугаалаар; б) сөзүглел-биле ажылында элээн чазыгларлыг; в) дүрүмнерни чижектер-биле бадыткай албас; г) айтырыгларга делгереңгей харыыларны берип шыдаваанда салыр.

«2»-ни өөреникчи эрткен материалын билбес; сөзүглелдер-биле ажылдарынга кылган чазыгларын башкының дузазы-биле эдип шыдаваанда салыр.


Материал-техниктиг хандырылгазы

+=редилге –методиктиг комплектиниё даёзызы:

  1. /ж\глел. Ниити ==редилге черлеринге ==редилге ному./А.А. Алдын-оол, К.Б. Март-оол, Н.Ч. Дамба.-К.: Тываныё ном \нд\рер чери, 2013 ч.
  2. /ж\глелдиё бижилгези. /ж\глел \езиниё бирги чадазынга ==ренир \ж\ктерниё бижилгези./А.А. Алдын-оол.-К.: Тываныё Ю.Ш. Кюнзегеш аттыг ном \нд\рер чери, 2013ч.
  3. /ж\глелдиё бижилгези. /ж\глел \езиниё ийиги, \шк\, д=ртк\ чадазынга ==ренир \ж\ктерниё бижилгези./Н.Ч. Дамба.-К.: Тываныё ном \нд\рер чери, 2011ч.

                                                     

Башкыларга:

1.А.А. Алдын-оол. Диктантылар чыындызы. Д=рт чылдыг эге школаныё 1-4 класстарынга.- К.: Ю. Кюнзегеш аттыг ном \нд\рер чери, 2010.

2К.Б. Март-оол. 2-4 класстарга тыва дыл башкылаарыныё методиказы.- К.: Тываныё ном \нд\рер чери, 2006.

4. Тыва орфографияныё болгаш пунктуацияныё д\р\мнери. Тыва республиканыё гуманитарлыг шинчилелдер институду. – К.: Республика типографиязы, 2001.

Мультимедиялыг хандырылгазы:

-кичээлдерге презентациялар;

- мультимедиялыг проектор;

-ноутбук;

-магниттиг самбыра;

- экран;

- компьютер;

- принтер.

Интернет-четкиден:

1. Библиотека материалов для начальной школы

http://www.nachalka.com/biblioteka

2. Каталог образовательных ресурсов сети Интернет для школы

http://katalog.iot.ru/

3. Методические рекомендации по технологии создания  электронных ресурсов к урокам

http://svetly5school.narod.ru/metod1.html

4.В помощь современному учителю http://k-yroky.ru/load/67

5. Единая коллекция цифровых образовательных ресурсов http://school-collection.edu.ru/  



По теме: методические разработки, презентации и конспекты

рабочая программа по родному языку 2 класс

Рабочая программа предназначана для 2 класса  по родному языку....

Рабочая программа по родному языку 2 класса

Рабочая программа по родному языку 2 класса...

Рабочая программа по Родному языку 3 класс

Үөрэх дьылын бүтүүтэ үөрэнээччигэ ирдэбиллэр:·         Тылы састаабынан ырытар (олоҕо + сыһыарыылара);·...

Рабочая программа по Родному языку 4 класс

4 кылааска саха тылын уруогун программата Т.И.Петрова,  Л.В.Захарова, Л.К.Избекова онорбут Сахалыы оскуола программатыгар тирэ5ирэн оноьулунна....

Рабочая программа по родному языку 1 класс

Программы по родному языку для национальных общеобразовательн средних школ с родным языком обучения, утвержденная Министерством образования Республики Саха (Якутия).- Примерные  учебные  пла...

Рабочая программа. Русский (родной) язык, 4 класс

Рабочая программа. Русский (родной) язык, 4 класс...