Чуве адынын утказы болгаш харыылаар айтырыглары.4 класс
план-конспект урока (4 класс)

Тема:Чуве  адынын  утказы болгаш  харыылаар айтырыглары.

(Хурегечи  аржаанынче аян-чорук).

Сорулгазы:1.Чуве  адынын  утказы болгаш  харыылаар айтырыглары-биле  оореникчилерни  таныштырар; чуве  аттарын  чугаага  шын  ажыглаарын  ооредир.

2.Оореникчилерни  мозу-шынарга, куш-ажылга  кижизидер.

3.Аас, бижимел чугаага сайзырадыр.

Дерилгези: проектор, карточкалар, сюжеттиг  чуруктар, таблица.

Арга-методтары:беседа, хайгаарал, айтырыг-харыы.

Кичээлдин хевири: чаа теманы тайылбырлаары.

Кичээлдин  планы:

1.Организастыг  кезээ.

А)Мендилежиишкин.

Б)Кичээлдин  сорулгалары-биле  таныштырары.

2.Катаптаашкын.

3.Чаа  тема.

а)Самбыра-биле ажыл.(аржаан  деп состун тывылганы, айтырыглар салыр)

А)Ном-биле ажыл.(Дурум)

Б)Кыдыраашка  ажыл.

4.Быжыглаашкын.

А)Хурегечи  аржаанынче аян-чорук.

Б)Карточкалар-биле  ажыл.

В)Чурук-биле ажыл.

5.Туннел.

Кичээлдин чорудуу.

1.Организастыг  кезээ.

 а) -Экии, уруглар.Таныжып  алыылынар. Мени  Тонгак Чойганмаа Алдын-ооловна дээр. Ак-Тал ортумак  школазынын эге класс башкызы-дыр мен.

(Слайд 2)              Эртенги хун экии!            (2 холун кодурер)

       Экии эжим, экии!             (эжи-биле мендилежир)

                   Эки кызып ооренип,        (бажын  суйбааш)     

                   Эки демдек алыылы.             (эктин  часкаар)

- Богун бис кичээливисти бо сорук киирер состер-биле эгелээлинер, уруглар. Долгандыр коруп корунерем. Богун биске оорушкулуг, анаа эвес кичээл болур. Ынчангаш кичээливисти эгелээлинер, уруглар.

б) Кичээлдин  сорулгазын  таныштырары.

-Богунгу кичээлде  чаа тема ооренир  бис. Чуу деп теманы оорениривисти, чоорту билип алыр бис,уруглар.

 ( Слайд 3)              1). Сюжеттиг чурук-биле ажыл.

-Шупту бо чурукче кичээнгейлиг корупкеш кым? чуу? кымнар? чулер?  деп айтырыгларга харыылаттынып   турар  состерден  адап корунерем,уруглар.                                                                          

( оът-сиген, кадарчылар, инектер, бызаалар,  булут,  дээр,  арга, хову…)

-Бо-ла адаан состеривисти чангыс сос-биле чуу дээр бис?( чуве аттары)

- Чуве ады деп чул, уруглар?     

(Слайд4) ( дурум)( Чувелерни  коргузер  болгаш  адаар  кым? чуу? кымнар?  чулер?  деп айтырыгларга   харыылаттынар  состерни чуве аттары дээр)

Туннел: - Кажан  кым?   деп айтырыгны салыр бис, уруглар?

- Тыва дылда инек, адыг, ыт деп состерге  кым? деп айтырыг салбас, а чуу? деп айтырыг салыр.

-  Орус дылда кандыгыл?

- Орус дылга бодаарга, тыва дылда  кым? деп айтырыгны чугле кижилерге хамаарыштыр салыр, а орус дылда дириг чуве бурузунге  кто? деп айтырыгны салыр бис.

-Бо  кичээлге аржаанга хамаарышкан созуглелден   чуве  ады  деп  чаа   теманы  шингээдип алыр  сорулгалыг бис.

(Слайд 5)                                      2.Катаптаашкын.

Эрткен  кичээлде чуну  ооренгенинер  катаптаптаалынар.

-Кандыг состерни торел состер дээр? (Чангыс дазылдыг состерни торел состер дээр)

-Состун тургузуунга чулер хамааржыр?(дазыл,  кожумак, ).

-Состун кожумактары кандыг болурул?(чогаадылга, оскертилге)

3.Чаа теманын  тайылбыры.

-Кыдырааштарын ажыткаш, ай-хунун  бижиир.( ай-хунун  бижидер)

Ноябрьнын он ужу.

-Демир ужуктерин  салып кааш, бээр кичээнгейлиг   дыннаар.

(Слайд 6)  -Кым номчуптар?

Аржаан  деп сос ыдык азы эм суг  дээн уткалыг.Моолдар биле  буряттар   аршан, а кыргыстар  арашан  дээр.Тыва улустун  ужурунда  кижи  аржаанга чугле  кадыкшылын  быжыктырар  эвес, а  сагыш-сеткилин  арыглаар.

  Ог-буле  чыл  санында  аржааннаар  чораан.Аржаан быжа  бээрге, тыва  кижи белеткенип,аъттангаш  чоруптар.

(Номчаан чуулунун  утказын  оореникичлерге айтырыглар дузазы-биле  харыыладыр).

 башкы   айтырыгларны тодаргайы-биле номчуур.

-Аржаан деп  сос чуу  дээн уткалыг-дыр?(ыдык, эм суг)

(Слайд 7,8)

 -Кымнар  ону  аршан,база  арашан дээрил?.(моолдар,буряттар, кыргыстар)

-Анаа  чулерни  арыглаарыл?(Сагыш-сеткил, кадыкшыл)

-Аржаан  быжа  бээрге  кым аъттангаш чоруптарыл?( кижи)

-Мен  бо айтырыгларны салып  тургаш чуу деп айтырыгларны  тодаргайы-биле  адап  тур мен, уруглар?(кымнар? Чулер?кым?)

Богун  кичээливистин  темазын тодарадыптаалынар, уруглар. Чуу деп тема ооренир-дир бис? «Чуве адынын утказы  болгаш  харыылаар айтырыглары»

2.Созуглелден чуве  аттарын ушта  бижээш, айтырыглар салыр.

 а) Кыдырааштарга  ажыл.

(кым?кымнар?(моолдар, буряттар, кыргыстар, кижи, ог-буле…)

(чуу?чулер?(аржаан,сос, суг, арашан, кадыкшыл, сагыш-сеткил..)

-чуве  аттары кандыг айтырыгларга харыылаттынып чоруурул? (кым?чуу?кымнар?чулер?)

-Чувенин  адын илередир болгаш  кым? азы чуу? деп айтырыгга  харыылаттынар  чугаа кезээн  чуве  ады  дээр?

Чуве  ады домакка  колдуунда  кол сос   болур.

Чижээ: кым? Башкы, аржаанчы,эмчи. Чуу? Аржаан, шорга, кадак.

а ) ном-биле  ажыл арын 83. Мергежилге 199.(аас-биле)

Чангыстын санында чуве  аттары: хар, кичээл.

Хойнун санында чуве аттары: оолдар, хаактар, шанактар

                                                       4.   Быжыглаашкын

-Ам биртээ  аржаан дугайын чугаалашкан  болганывыста, бистин кожуунувуста аржааннын адын чуу дээр кым билир,уруглар?  

-Кандыг-кандыг аржааннар  билир силер?

(Слайд 9 )

-Ынчангаш бис Хуругечи аржаанынче  аян-чорук  кылып  агаарлаар  бис.

-Ол  аржаанче кым  барган?

-Кымнарнын-биле  чораан сен?

-Чуу-биле  чораан силер?

- Аржаан  дугайында  кыска  дынадыгдан   чугаалап  бээйн.

(Слайд 10 )                                       Хурегечи  аржааны.

          Хурегечи  аржааны Элегест хемнин он талазында  Холчук деп суурдан 15 км ыракта даг эдээнде агып чыдар. Ол аржаанны Сереп Тумат Дуганчыевич тып каан. Аржаан аксын дээш ында «шоргаларны» кылып каан. Чылдын-на чайгы уеде дыка ковей кижилер  барып кадыын быжыглап  дыштанып барып турарлар. Аржаанны долгандыр дыка ковей эм унуштер  унген.

-Аржаан чоогунга сагыыр,  хоруглуг чуулдер  чул?( Аржааннын  девискээринге  унушту  чулбас,бокталдырбас. Аржаанга хеп чугбас.Оон  чоогунга  улуг  шимээн  ундурбес, аржаан ээзи  киленней бээр. Аржаандан чоруп тура, девискээрни  аштап-арыглап, ээзинге четтиргенин  илередир.

-Бо созуглелде чуве  аттары  домакка  кандыг кежигун  болур-дур?(Кол сос болур)

(Слайд 11 )                                       Сула  шимчээшкин.

Балыктар дег эштиил,

Ховаган дег –ужаал,

Аът ышкаш маннаал,

Бомбук ышкаш шураал,

Боолденип ойнаал.

Кыдыраашка ажыл. Мергежилге 201.

 Чуве аттарын бердинген чурум ёзугаар бижип алыр:

1. Бажын херекселдери: диван, сандай,орун.
2. Савалар:тавак,паш,шопулак,
3. Хеп аймаа:хойлен,платье,юбка,
4. Аъш-чем аймаа:хлеб,боорзак,ореме.

(Слайд 12,13 )                           

            -Хурегечи  аржаанынын   чуруктарын  тайылбырлааш, оон  кым?чуу? деп айтырыгларга харыылаттынар  состер  тыптырар.

Номда дурумну база катап  туннеп номчудар.

                                                     5. Рефлексия. Туннел.

-Бо кичээлде  чуну  оорендивис, уруглар?(ч.а,айтырыгларын).

Ынчангаш ам смайликтер дузазы-биле  унелелден бериптээлинер,уруглар.

-Чуу-даа билбедим.

-Билип алдым.

-Ийе. Оон-даа хойну билип алыксап тур мен.

-Оон ынай кандыг  езу-чанчылдар  ооренип алдывыс?

-Чуу деп аржаанга  четкеш келдивис?

                                         6.Бажынга онаалга.  Мергежилге 206.

-Мергежилгеде состерни аданар. Оларнын онзагайы чул? Чуге ында чамдык чуве аттарын улуг ужук-биле бижээнил?

Туннел.

Хуу чуве аттарынга :

Ниити чуве аттарынын эгезин бичии ужук-биле бижиир,хуу чуве аттарын улуг ужук-биле бижиир

7. Демдек салыышкыны