классный час
план-конспект занятия (4 класс)

Класс шагы

«Эрес-дидим 10 санитар кыстар»

Сорулгалары:

Чорудуу.

1. Киирилде беседа.

– 2020 чылды «Алдар болгаш Сактыышкыннын» чылы кылдыр чарлаан болгай. Чуге дизе Ада-чурттун улуг дайынынын тиилелгезинин 75 чыл ою болуп турар.

        Ада-чурттун улуг дайыны деп чул ол?

        1941 чылдын июнь 22-нин хуну. Дыштаныр хун. Ол хун фашистиш Германия Совет Социалистиг Республикаларнын Эвилелинче оор ёзу-биле халдаан. Совет улустун фашизмге удур Ада-чурттун ыдыктыг улуг дайыны эгелээн.

        Фашистиг Германиянын ССРЭ-же халдаан чоруу Тыванын бугу чонунун фашизмге удур киленнээшкинин, анаа коор хоон чок чоруун оттурган. Ол хун Тыва Арат Республиканын 10 дугаар Улуг Хуралы болуп турган. Тыва улус бодунун революстуг нам, чазаанга баштаткаш, фашистиг эжелекчилерге удур совет улустун демиселинге, ону туюлунга чедир чок кылырынга амы-тынын-даа харамнанмайн, бугу талазы-биле дузалажырынга беленин илереткен кыйгырыын хулээп алган.

        Фашизмге удур совет улустун ыдык дайыны эгелээнинин соон дарый, Тыванын оолдар, кыстарындан боттарынын чазаанга, оларны фронтуже чорударын дилээн билдириишкиннер болгаш чондан совет армияга ханы ынакшылын илереткен суй белектерин хулээп алырын тодарадып бижээн хой санныг чагаалар кирип эгелээн.

        Тыванын арат чонунун ССРЭ-ге Ада-чурттун улуг дайыннга Тиилелгени чедип алырынга  боттарыны шаа-биле дыка улуг дузаламчыны кииргеннер. Оон бадыткалы «Тыва дугайында 99 айтырыгга харыылар» деп Юрий Кок-оолович Дарбаанын номунда херечилеп бижээн. (номдан ушта номчулганы кылыр арын 79-80)

2. 10 санитар кыстар.        

Оон ангыда 1943 чылдын сентябрь айнын баштайгы хуну. Шупту 206 кижини, оларнын аразында 10 кыстарны Тыванын бугу чону тиилелгелиг ээп чанып келирин кузээш, удеп турган.

Ада-чурттун улуг дайынынын кадыг-дошкун, оттуг чылдарынын эгезинде «Бугу-ле кушту фронтуже!» деп кыйгынын адаа-биле Тыванын арат чону немец-фашистиг эжелекчилерни узуткаарынга киржир кузелин дайыннын баштайгы хунунде-ле дангыраглаан. Тыванын эки-турачы аъттыг шериг эскадронунун дайынчылары, оларнын аразында 10 эрес-дидим санитар кыстар эвээш эвес эрес-дидим, маадырлыг чоруктарны дайын шолунге коргузуп, боттарынын интернационалчы хулээлгезин ак сеткилдиг куусеткеннер. Оларнын аттары бо: Байлак Ооржак, Бичен Ховалыг, Сынаа Кыргыс, Часкал Сарыглар, Амаа Монгуш, Поля Оюн, Багбуужап Иргит, Севил Ооржак, Дарыяа Куулар, Норжун Кыргыс. Оларнын чамдыктары боттарынын ашактары, акы-дунмалары-биле кады фронтуже чорупканнар. Куулар Дарыяа ашаа болгаш ийи акызы-биле, Сарыглар Часкал ашаа Кошкар-оол биле, Иргит Багбуужап ашаа Монгуш Доржу, Байлак Ооржак акызы Данзы-Белек биле фронтуже аъттанганнар.

        Ада-чурттун улуг дайынынга Тывадан барган эки турачы кыстарнын эрткен оруу берге болгаш узун болган. Тыва эки турачылар Совет армия-биле кады ССРЭ-нин, амгы Россиянын, мурнуу чоон талазындан эгелээш, барыын Украинага чедир кадыг-бергелерни эртип, Торээн чуртунга кызыгаар чокка бердингенин коргускеннер.

        10 санитар кыстарны хулээп алганы.                  

Тывадан барган кыстарны 31-ги гвардейжи полктун командиринин хулээп алганынын дугайында Василий Пивоваровтун «Добровольцы» деп номунда бижээн. Арын 102, номчуур, тайылбырны чорудар.

3. Тыва кыстарнын маадырлыг чоруктары.

Оореникчилернин дыннадыгларын номчудар.

1. 1944 чылдын январь 30-де Деражно суурну хостаар дээн тываларнын баштайгы тулчуушкунунга санитар кыстар эрес-дидим чоруун коргускеннер. Эн баштайгы балыглаткан шеригже сыылаан октар адаа-биле бичии мага-боттуг Кыргыс Норжун кашпагай унгеп бар чыткан. Ол кашпагай кыс каяа-даа чедип, чуну-даа кылып четтигип турган.  Тура халааш, кезек бурунгаарлап бар чыткан салбыр командири Монгуш Сундуй хенертен автомадын оксунупкаш, ийлендир кээп душкен. Ол дораан санинструкторлар салбырынын командири, улуг сержант Ооржак Севил ман-биле келген. Сундуйнун балыын шарааш, айыыл чок черже чуктеп алгаш унупкен…  
2. Ровно хоорай дээш тулчуушкуннарга Кыргыс Сынаа, Ооржак Севил, Куулар Дарыяа, Ооржак Байлак, Ховалыг Бичен, Монгуш Амаа, Кыргыс Норжун онза шылгарааннар.  Бир тулчуушкун уезинде офицер Ефендеевтин аъды олуртуп каан, чадаг калган командирни диригге тудуп алыр дээн фашистер халчып орган. Оларны Сынаа коруп кааш, автомады-биле боолап тургаш, офицерни айыылдап хостап алган. Санитар кыс Амаа 3 фашисти ланчыы-биле боолап каан. Ооржак Байлак 4 немецти автомады-биле кыргый тудуп кааш, балыг дайынчыларны аппар чыдырда, болук фашистер халдап келген. Эрес кыс могудеп девидевээн, балыглаттырган дайынчыны бомба душкен онгарга чыжырыпкаш, дайзынны боолап тургаш ойладыпкан.
3. Эн баштайгы тулчуушкунга-ла балыглаттырган 8 дайынчыга болгаш командирлерге дуза коргузуп, маадырлыг чорукту кыстарнын командири Ооржак Севил кылган. Командир балыгдадыпкан берге уеде о лону солааш, дайынчыларны баштап алгаш, тулчуушкунче кирипкен. Дайынчылыр эрес кыстын соо-биле халдап киргеш, Ровнонун бир кварталын дайзындан хостап алганнар. Севил ол тулчуушкунга будунче балыгладыпкан, ынчалза-даа дайын шолун кагбаан. Тыва кыстар дидим, тывынгыр чоруктарны удаа-дараа кылып турганнар. Ровнода бир бажыннын хериминин иштинге Ооржак Байлак балыг шарыыр чер кылып алган. Ур болбаандаону билип кааш, фашистер бо халдап келгеннер. Балыг дайынчыларны эрес-дидим санинструктор Байлак-биле кады тудуп алыр азы узуткап каар деп бодааннар боор. Байлак балыглаткан дайынчыларны камгалап, автоматтан чазыг чокка отту ажыткан. Ол дораан анаа пулеметчиктер дузалажып келген.
4. Ховалыг Бичен улуг лейтенант Сат Бурзекейнин пулемет взводунга быжыглаткан турган. Ол взводтун пулеметчиктери маадырлыы-биле амы-тынындан чарылганнар дээрзин билир бис. Оон одуруунга Ховалыг Бичен база тулчуп турган. Чуглу чайлаш чок олур бис деп чувени билгеш, пулеметчиктернин командири Бурзекей кыс кижини камнааш, эскадрон командиринге далаштыг бижик чедирер сен дээш дужаагаш, Биченни тылче чорудупкан. Ол эвес болза, дидим санитар кыс Ховалыг Бичен чалыы назынын пулеметчу эш-оору-биле кады Торээн чуртунун алдарынга, оон хосталгазы дээш бажын салыр турган.
5. Эки турачы тыва кыстарнын эн бичиизи Кыргыс Норжун 16 хар безин четпээн турган. Эки турачы тыва кыстарнын маадырлыг херектери таварылга эвес. Олар фронтуга келиринин мурнунда уадыг-шынгыы ооредилгени эр дайынчылар-биле бир домей эрткеннер. Ооредилге соонда кыстар эр улус-биле домей бугу дериг-херекселдиг, аъттыг 1200 км маршты эрткеннер. Ынчан олар кандыг-даа чиигелде чокка эр улус-биле кады аъттарны ажаап, боо-чепсээн аштап, дыштанган черлерге бот-тывынгыр концерттерге киржип, танйылап, хоглеп чорааннар. Ол дээрге тыва херээжен дайынчыларнын база ёзулуг маадырлыг чоруу болган. Совет чурттун хосталгазы болгаш хамаарышпас чоруу дээш тулчуушкуннарга маадырлыг чоруктарнын улегер-чижээн тыва херээженнер эр улус-биле денге коргускеннер. Олар эрес-дидим санитарлар, медсестралар, часпас адыгжылар, хат-казыргы дег аъттыг шериглер болуп турагнар.

Шулук Зоя Намзырай  «Он санитар кыс»

Он санитар тыва кыс

Онза куштуг бижиин алгаш,

Дайзыннарга куштуг согуг

Дангыракка адын салган.

Ада-чурту – ССРЭ дээш

Арат чоннун дайынынче

Анай-хаак дег чалыы кызын

Аныяк Тыва удеп турган.

Орус чурттун делгемнерин

Орук дургаар чарашсынып,

Уян чымчак тыва кыстар

Улам чоргаар болу берген.

Россия улуг чурттун

Угбалышкы демниг чонун

Саян сыннын эзирлери

Чалгын кылып торелдешкен.

Эрес-дидим тыва кыстар

Эжелекчи дайзыннарга

Эргек чер-даа бастырбас дээш,

Эрлер ышкаш чаалашкан.

Орай дуне октар сыылап,

Онгуларга частып дужер,

Онгуда эштин балыын шарып,

Октуг-боолуг тулчуп турдун.

Торээн чурт дээш демиселге

«Тулчуушкунну» ырлап чорааш,

Дидимнернин аразында

Тиилелгелиг чанып келдин.

4. Туннели.

 – Клазывыс шагынын туннели

Тыва эки турачыларга сактыышкын болгаш алдар кылдыр хоорай суурларда тураскалдарны болгаш монге оттарнын тургускан болгай. Бистин суурувуста база «Кым-даа, чуу-даа уттундурбаан» деп тураскаалывыс бар, анаа май 9 – Тиилелге хунун ьаварыштыр байырлыг чыкаал, чечек салыышкыннары чылдын-на болуп турар. 

Шулук «Тайбын» Ш. Даржай

Тайбын дээрге

Тынып чоруур агаарывыс,

Ак-кок арыг дээривис,

Алдын чырык хунувус-тур!

Тайбын дээрге

Аваларнын хулумзуруу,

Ажы-толдун оорушкузу,

Айыраннаан чечектер-дир!

Тайбын дээрге

Байлаавыс-тыр, кучувус-тур,

Маадырлыг улуг иштин

Бачым-чымыш хуннери-дир!

Тайбын дээрге

Дадай дивес соруувус-тур,

Октаргайже чалгынывыс,

Океанче чакпавыс-тыр!

Ынчангаш, силерге шуптунарга ары гак-кок дээрни, тайбын амыдыралды, ак орукту, аас-кежиктиг келир уени кузедим, уруглар.