Традиции черкесов в жизни современного общества
материал (4 класс)

Темэ: «Макъ с; хьэрф С, с».

Мурадыр:

Ф1ы пщ1эным и мыхьэнэр еджак1уэхэм къазэрыгуры1уэм зегъэубгъун, нэхъыжьхэм пщ1э хуащ1у, гу щабэу, гуапэу яхущытыным и лъэныкъуэк1э я зэхэщ1ык1ыр нэхъ куу щ1ын;

Макъ с-мрэ абы и хьэрфымрэ щыгъуазэ щ1ын, псалъэу къагуры1уэм я бжыгъэм хэгъэхъуэн;

Псалъэжьхэмк1э, гурыщ1э къабзэ зыщ1элъ усэ сатырхэм къеджэнымк1э еджак1уэхэм я бзэм зегъэужьын.

Урокым къехьэл1апхъэхэр: еджак1уэхэм ящ1а сурэтхэр, ИКТ.

Урокыр зыхуэдэр(тип урока): щ1эныгъэм щыхагъахъуэ урок        

                                                                        (урок открытия нового знания).

Езанэ класс (1кл.)

Технологическэ картэ

Темэ: «Ягъэбелджылы псалъэмрэ зыгъэбелджылы псалъэмрэ щызэдэщIыгъукIэ зэратхыр».

Мурадхэр :  

Ягъэбелджылы псалъэмрэ зыгъэбелджылы псалъэмрэ зэхэгъэкIауэ, зыгъэбелджылы псалъэр ягъэбелджылы псалъэм пыту щатхыр егъэщIэн;

Ди республикэм теухуауэ ящIэм хэгъэхъуэн, сабийхэр зэдэщIыгъуу, зэдэIэпыкъуу, я пащхьэм егъэджакIуэм къригъэува къалэнхэр зэдагъэзащIэу, ахэр гъэзэщIэнымкIэ лэжьыгъэхэр зытрагуэшэфу, лъыхъуэфу, нэхъыщхьэр къыхагъэбелджылыкIыфрэ жэуап тэмэм ятыфу егъэсэн;

ПсалъэжьхэмкIэ, псынщIэрыпсалъэхэмкIэ, гурыщIэ къабзэ зыщIэлъ усэ сатырхэм къеджэнымкIэ  еджакIуэхэм я бзэм зегъэужьын.

Урокым ехьэлIапхъэхэр:ИКТ, тхылъыр, тетрадыр, карточкэхэр, ручкэр, къэрэндащыр.

Урокыр зыхуэдэр (тип урока): щIэныгъэм щыхагъахъуэ урок        

                                                                        (урок открытия нового знания).

ЕджакIуэхэр зэрылэжьэну щытыкIэр (вид деятельности): егъэджакIуэр я гъусэу, гуп-гупу, щхьэзакъуэу.

Класс:3

Технологическэ картэ

Дэгъэхуа хьэрфхэр дэгъэувэжын, ударенэр тегъэувэн

I.Къу…жэкIэ, ф…щэжь, б…жэкIэ.

2. Лъэпкъ…цIэ, къэб…фэ, къурш…щхьэ.

Дэгъэхуа хьэрфхэр дэгъэувэжын, ударенэр тегъэувэн

I.Къу…жэкIэ, ф…щэжь, б…жэкIэ.

2. Лъэпкъ…цIэ, къэб…фэ, къурш…щхьэ.

Дэгъэхуа хьэрфхэр дэгъэувэжын, ударенэр тегъэувэн

I.Къу…жэкIэ, ф…щэжь, б…жэкIэ.

2. Лъэпкъ…цIэ, къэб…фэ, къурш…щхьэ.

Дэгъэхуа хьэрфхэр дэгъэувэжын, ударенэр тегъэувэн

I.Къу…жэкIэ, ф…щэжь, б…жэкIэ.

2. Лъэпкъ…цIэ, къэб…фэ, къурш…щхьэ.

Дэгъэхуа хьэрфхэр дэгъэувэжын, ударенэр тегъэувэн

I.Къу…жэкIэ, ф…щэжь, б…жэкIэ.

2. Лъэпкъ…цIэ, къэб…фэ, къурш…щхьэ.

Дэгъэхуа хьэрфхэр дэгъэувэжын, ударенэр тегъэувэн

I.Къу…жэкIэ, ф…щэжь, б…жэкIэ.

2. Лъэпкъ…цIэ, къэб…фэ, къурш…щхьэ.

                              ЩIэ

                        Макъ, нал, тас

I.(Сыт?) макъ (сыт хуэдэ макъ?)…………….

2.

з.

Жьы

Макъ, нал, тас

I.(Сыт?) макъ (сыт хуэдэ макъ)……………………

2.

з.

ФIы

                        Макъ, нал, тас

I.(Сыт?) макъ (сыт хуэдэ макъ)……………………

2.

з.

                              ЩIэ

                        Макъ, нал, тас

Жьы

Макъ, нал, тас

ФIы

Макъ, нал, тас

Темэ: «Послелог».

Мурадхэр :  

Послелогхэр къагъуэтыфу егъэсэн, ахэр хагъэувэурэ псалъэуха зэхегъэлъхьэн;

Псалъэухам грамматическэ мыхьэнэ щигъэзащ1эм гу лъегъэтэн, темэ щхьэхуэхэр къэпщытэжын;

 Псалъэжьхэмк1э, псынщ1эрыпсалъэхэмк1э, гурыщ1э къабзэ зыщ1элъ усэ сатырхэм къеджэнымк1э  еджак1уэхэм я бзэм зегъэужьын.

Урокым ехьэл1апхъэхэр:ИКТ, тхылъыр, тетрадыр, ручкэр, къэрэндащыр.

Урокыр зыхуэдэр(тип урока): щ1эныгъэм щыхагъахъуэ урок        

                                                                        (урок открытия нового знания).

Еджак1уэхэр зэрылэжьэну щытык1эр(вид деятельности): егъэджак1уэр я гъусэу, гуп-гупу, щхьэзакъуэу.

Класс:4

Урокым и ек1уэк1ык1эр

1. Пэублэ псалъэ

Едж.                                 Сэлам гуапэ хьэщ1эхэм фыдохыр,

Ди урокым и бжэр фхузэ1удохыр.

Дыщ1охъуэпс фэтхынуи хьэщ1агъэ,

Зыныфхудогъазэ,

Фыкъеблагъэ!

 Иджы дызыбгъэдэсхэм я нэгухэм дивгъаплъи дызыхуэвгъэгуф1э. Фи нэгу ц1ык1ухэм иджыпсту къищ нэщхъыф1агъэр нэхъ к1ащхъэ мыхъуу едывгъэк1уэк1 ди нобэрей урокыр.

Егъ. «Адыгэбзэр зэзмыгъащ1эу Урысыбзэр сщ1эн слъэк1акъым»…..

(К1ыщокъуэ Алим)

Дауэ къывгуры1уэрэ мы псалъэхэр?

Едж. -Уи бзэр умыщ1эу нэгъуэщ1ыбзэр пхузэгъэщ1энукъым.

-Зи бзэр зыф1эдахэр…..

Зи бзэм хуэлажьэр…..

Адыгэ лъэпкъыр……

Ди бзэм и щ1ыхьыр……

Едж.

-Ар лъэпкъ узыншэщ

-Ар лъэпкъ уахътыншэщ

-Дызэкъуэтынщ

-Лъагэу т1этынщ!

2. Урок к1уам яджар къэпщытэжын

Егъ.

-Доскам ит текстым къыхэгъэбелджылык1а псалъэхэр зэрыт падежыр, бжыгъэр къыжы1эн

Едж.

-Динэ ц1ык1у пщэдджыжьым жьыуэ п1эм къит1ысхьащ. Абы зиплъыхьмэ и анэр щ1эстэкъым. Динэ къэтэджри и п1эр 1уихащ, зитхьэщ1ащ и дзэхэр илъэщ1ащ. Ит1анэ хьэкум шейныкым из псы тригъэуващ. Абы иужьк1э унэ лъэгур хъыдан псыфк1э илъэщ1ащ. А псори зэф1эк1а нэужь, пщэдджыжьышхэ шхэри школым к1уащ.

Егъ.

-Псалъэ лъэпкъыгъуэк1э сыт ахэр?

Едж.

-Щы1эц1эщ

Егъ.

-Сыт щы1эц1эк1э зэджэр?

Едж.

- Предмет къэзыгъэлъагъуэ псалъэхэм щы1эц1эк1э йоджэ.

Егъ.

-Сытк1э зэхъуэк1а хъурэ щы1эц1эр?

Едж.

-Бжыгъэк1э, падежк1э

Егъ.

-Бжыгъэ дапщэ и1э щы1эц1эм?

Едж.

- Бжыгъит1 и1эщ(закъуэрэ куэдрэ)

Егъ.

-Дауэ къэгъэлъэгъуа хъурэ куэд бжыгъэр?

Едж.

- хэ-к1э

Егъ.

- Щы1эц1эхэр падежк1э зэхъуэк1ыным зэреджэр…………..

Едж.

- Склоненэщ

Егъ.

-Падежхэр зэрызэк1элъык1уэн хуейм хуэдэу вгъэувыж

Посл.п., Эрг.п., Обст.П., Им.п. Я упщ1эхэр къыжыф1э

Едж.

-Им.п

Эрг.п

Посл.п.

Обст.п.

Егъ.

 -Псалъэр зэрызэхэт 1ыхьэк1э зэпкърыхын илъэщ1ащ.

Егъ.

-Доскамк1э(сурэ тым ит бзу лъэпкъыгъуэхэм я ц1эр падежк1э зэхъуэк1 белджылы склоненэми мыбелджылы склоненэми тету)

Дудакъ(тхыгъэк1э), къру(жьэры1уатэу).

Едж.

-бел.скл.

Им.п дудакъыр

Эрг.п дудакъым

Посл.п дудакъымк1э

Обст.п дудакъырауэ

Мыб.скл.

Им.п дудакъ

Эрг.п дудакъ

Посл.п дудакък1э

Обст.п дудакъыу

Егъ.

- Псалъэухахэр нэвгъэсыж

Дыгъэ къухьэгъуэм ужеину …. .

Сымаджэм … щ1эупщ1эртэкъым.

Япэу уэс щыплъагъук1э … хуейщ.

Гъущ1ыпэ къэбгъуэтыну… .

3. Темэщ1э етын

Егъ.

-Доскам ит псалъэухахэм фыкъеджэт.

Си анэшхуэм щхьэк1э бгыр пхузэпысхынщ.Нэгъабэ лъандэрэ къэфак1уэ гупым сахэтщ. Мэз лъапэм деж зыгъэпсэхуп1э унэ щаухуащ. Ипэк1э шыгъажэм шипщ1 хуэдиз хэту щытащ.

Егъ.

-Псалъэуха къэс зи щхьэ хущымыт псалъэр къыхэвгъуатэ.

-Ахэр зи гъусэу къэк1уа псалъэхэр, къыжыф1эт

-Сыт хуэдэу зэратхыр, я увып1эр?

Едж.

- Щхьэк1э, лъандэрэ, деж, хуэдиз

- Анэшхуэм щхьэк1э, нэгъабэ лъандэрэ, лъапэм деж.

-Зэпыхауэ ятх, псалъэм иужь итщ.

IV.Построение проекта выхода из затруднения

Егъ.

-Дауэ къыфщыхъурэ, нобэрей урокыр зытеухуауэ щытынур сыт?  Ар къэтщ1эн ипэ къихуэу дызэрылэжьэн план дгъэувын хуейщ. Сыт  псом япэ тщ1эн хуейр?

-Нт1э, сыту п1эрэ ди темэм зэреджэныр? И щхьэ хущыткъым, зи гъусэу къэк1уа псалъэм и ужь итщ, пыхауэ ятх. Псалъэ лъэпкъыгъуэк1э сыт ар? Пэж дыдэщ. Нобэ послелогхэр нэхъ куууэ дджынущ. Я мыхьэнэк1э къагъэлъагъуэхэм щыгъуазэ зыхуэтщ1ынущ. Девгъэплъыт япэ псалъэухам. Щхьэк1э, лъандэрэ, деж , хуэдиз сыт къагъэлъагъуэр?

Едж.

-Псалъэуха къэс зи щхьэ хущымыт псалъэхэр къыхэдгъуэтэн хуейщ.

-Ахэр зи гъусэу къэк1уа псалъэхэр къыжы1эн хуейщ.

-Я тхык1эм, увып1эм гу лъыттэн хуейщ

-Ар послелогщ.

- Мурад къегъэлъагъуэ

-Щ1ып1э къегъэлъагъуэ

-Зэман къегъэлъагъуэ

-Бжыгъэ къегъэлъагъуэ

5. Темэщ1эр егъэбыдыл1эн

Егъ.

- Послелогхэмрэ ар зи гъусэу къэк1уа псалъэхэмрэ къэвгъуэт(жьэры1уатэу догъэзащ1э).

-Сурэтхэмк1э послелогхэр (нэужь, адэк1э) хэту псалъэуха зэхэлъхьэн. Тетрадым итхэн. (слайду къредзэ)

Езыр-езыру къегъэгупсысын.

-Ет1уанэ псалъэухар и пкъыгъуэк1э зэпкърыхын. Послелогыр псалъэухам и пкъыгъуэу зэрыхэувэм гу лъегъэтэн.

-Гуп-гупу гъэлэжьэн. Хуэфащэ послелогхэр хэгъэувэжын

-Олимп джэгухэм теухуа тхыгъэ гъэщ1эгъуэным егъэджэн.После логхэр къэгъуэтын. Щы1эц1э унейхэр къыхэтхык1ын.

Зэхьэзэхуэ псалъэр хэту псалъэжь къэщ1эж.Дауэ къывгуры1уэрэ а псалъэжьыр?

Едж.

-Псы 1уфэм нэс хъуп1эщ.

 Пщэдей пщ1ондэ зэхьэзэхуэр ек1уэк1ынущ. Щ1эныгъэм нэмыщ1, акъыли ухуейщ. Январь лъандэрэ махуэшхуэм зыхудогъэхьэзыр.

-Псым адэк1э мэз къыщытщ. Школ нэужьым еджак1уэхэр унэм мэк1уэж.

-И быным ……… ф1ыгъуэ псоми анэр йохъуапсэ. Зиплъыхьри зыри щимылъагъум, куэбжэм ………  щылъ пхъэдакъэжьым тет1ысхьащ. Ар жьы дыдэ хъуащ, ауэ иджыри…….. слъэгъуакъым. Дыгъуасэ ….. уэшх щ1ы1э къошх.

Алыджхэм(грекхэм) я тхыдэм и къежьап1эу ялъытэр ди эрэм и пэк1э щиблрэ блыщ1рэ хы гъэрщ. Абы щыгъуэ япэ дыдэу Олимп джэгухэр ек1уэк1ащ.Ахэр бэшэчагък1э, къарук1э щ1алэхэр щызэпеуэ, пщ1эшхуэ зи1э зэхьэзэхуэт. Олимп джэгухэр щек1уэк1к1э, зауэхэр ягъэувы1эу щытащ. Тек1уэныгъэ къэзыхьам пщ1эшхуэ хуащ1ырт. Ди эрэм и щищрэ бгъущ1рэ пл1ы гъэ пщ1ондэ Олимп джэгухэр илъэсипл1 къэс зэ ирагъэк1уэк1ащ.

Минрэ щийрэ бгъущ1рэ хы гъэм Афинэхэм(Грецием и къалащхьэм) щызэхаублэжауэ Олимп джэгухэр апхуэдэ дыдэу илъэсипл1 къэс йок1уэк1.

Олимп маф1эр дыгъэм и бзийхэмк1э Олимп бгым щыщ1агъанэри спортсмен лъэрызехьэхэм зэ1апахыурэ зи чэзу Олимп джэгухэр щек1уэк1ыну къэралым щыщ1агъанэ. Олимп джэгухэр ек1уэк1ыху, а маф1эр ягъэунк1ыф1ыркъым.

-И пэк1э,пщ1ондэ, къэс, къэс.

-Олимп, Афинэ, Грецие.

-Зэхьэзэхуэр мэунэри зэижит1ыр мэунэхъу.

VI. Самостоятельная работа с самопроверкой по эталону

- Нап. 53-м ит правилэм еджак1уэр къоджэ.

Лэжь. 77-р тхыгъэк1э тетрадым щагъэзащ1э.

Карточкэк1э ц1ыхуитху мэлажьэ.

VII. Урокым и вывод егъэщ1ын:

-Сыт нобэ щ1эуэ урокым къыщытщ1ар?

- Нобэрей ди темэм кластер хуэдвгъэщ1ыт (я ст1олым телъщ)

-Къыдэхъул1ауэ п1эрэ нобэрей урокыр?

-Упщ1э фи1э? Дэнэ деж?

VIII.Унэ лэжьыгъэ етын: Лэжьыгъэ 78, нап. 54.

Мэремыкъуэ Хъу. «Си анэбзэ си адыгэбзэ» уэрэдым егъэдэ1уэн.

Ь-жь,хь

Ъ-гъ,къ,хъ,кхъ,лъ

У-гу, ку, ху, гъу, къу, хъу, кхъу, кlу, lу

l-пl, тl, фl,щl, цl, лl, кl

д-дж, дз

у- м иужькlэ ы ятхкъым: унэ, ужьэ, кусэ, къудамэ, гъуджэ, унащхьэ, псэущхьэ

пl, тl, фl, щl, цl, лl, кl, кlу, къ, къу- хьэрф дэкlуашэ пlытlахэщ

п.   пl, тl, къ:  пкъы, птlащ

[пl ]

т.   Фl, кl,къу: ткlыбжь, ткъутащ

[тl]

Ы-зэпэщlэзых дамыгъэ

гу-гЫу                      гъу-гъЫу                     кхъу-кхъЫу      

 ку-кЫу                    къу-къЫу                    кlу-кlЫу

ху-хЫу                      хъу-хъЫу                    lу-lЫу

ЖыгЫу, щэкlЫу, пхъэхЫу, ашыкЫу, къуаргъЫу, купкъЫу, шэрхъЫу, бэкхъЫу, щылъу, щыхьу, къитlу

Къызэрапщытэ псалъэ:

Махуэщlэ-махуэ                  дахащэ-дахэ

Хабзэфl-хабзэ                       къабзащэ-къабзэ

Щlалэфl-щlалэ

Глаголыр зэрызэхэтхым хуэдэу дотх:

игъэдэхащ

игъэкъэбзащ

Падежхэр:

Именительнэ (р)

Эргативнэ (м)

Послеложнэ (мкlэ,кlэ)

Обстоятельственнэ (рауэ, у, уэ)

Щыlэцlэр падежкlэ, бжыгъэкlэ зэхъуэкlыным зэреджэр склоненэщ (белджылы, мыбелджылы)

Куэд бжыгъэ зыщlыр
 

Глаголыр щхьэкlэ, бжыгъэкlэ, зэманкlэ зэхъуэкlыным зэреджэр спряженэщ

Зэманхэр :

Ит зэман (о, ма, мэ)

Блэкlа зэман (а)        

Къэкlуэну зэман (н,ну)

Псалъэр зэрызэхэт lыхьэкlэ зэпкърыхын:

1. Псалъэм доплъ, доджэ

2. Икlэм докlуэри кlэухыр къыдотхъыхь:

р, м, мкlэ, рауэ, у, уэ;

 щ, т, рт, рэт, щэрэт, мэ, ми, тэмэ, тэми, къэ, тэкъэ, къым, тэкъым;

а, н, ну, о

3.Глаголрэ мыглаголрэ доплъ

4.Глаголмэ щхьэ префиксыр къыдотхъыхь:

Сэ ( сы, з, с)                 Дэ (ды, д,т)

Уэ (у, б, п)                    Фэ (фы,в, ф)

Ар (ма,мэ)                   Ахэр (ма,мэ)

Абы (и,е)                      Абыхэм (а, я)

5. Лъабжьэр                                 къыдогъуэт. Глаголмэ, псалъэр зыдогъэндзэкl:

 ет-иумыт

къихьащ-къыумыхь

щытщ-ущымыт

 Мыглаголмэ, псалъэр къызытекlар жыдоlэ:

Махуэшхуэ-махуэ

Жыгыщlэ-жыг

6.Лъабжьэм ипэм иту къанэр префиксщ

7.Лъабжьэм иужь иту къанэр суффиксщ

8.Псалъэпкъыр къыдогъэлъагъуэ

Псалъэр хьэрф, макъ елъытауэ зэпкърыхын ( фонетическэ разбор):

1.Псалъэм доплъ, доджэ

2.Хьэрф зэгуэт хэтмэ къыдотхъыхь

3.Квадратнэ скобкэ къызэlудохри зэрызэхэтхым хуэдэу дотх

4.Пычыгъуэкlэ зыпыдоуд

5.Ударенэ тыдогъэувэ

6.Хьэрфхэр дотх, добж

7.Макъхэр дотх, добж

8.Характеристикэ идот

Махуэшхуэ – [м э ху э ш ху э], ма-хуэ-шхуэ

м        [м]- м.д.жь

а        [э]-м.з.

ху        [ху]-м.д.д.

э        [э]-м.з.уд.зыт.

ш        [ш]-м.д.д.

ху        [ху]-м.д.д

э        [э]-м.з.

хь-7         м-7

М.Д.ЖЬ.:  б, в, г, гу, гъ, гъу, д, дж, дз, ж, жь, з,  л

М.Д.Д.:     п, ф, х, ку, хъ, хъу, т,  ч,    ц,  ш,  щ,  с,  лъ

Сыт щыгъуи м.д.жь.: л, м, н, р, й, у  

а У э,      у-р макъ дэкlуашэ мэхъу

Псалъэухар псалъэм и лъэпкъыгъуэкlэ зэпкърыхын:

Щыl., плъ., гл., цlэп., посл., бж.

Цlэпапщlэхэр:

Щхьэ цlэпапщlэхэр:

Сэ, дэ, уэ, фэ, ар, ахэр, абы, абыхэм

Еигъэ цlэпапщlэхэр:

Си,ди, уи, фи, и, я, зи;

Сысей, дыдей, ууей, фыфей, ей, яй, зей

Зыгъэлъагъуэ цlэпапщlэхэр:

А, мо, мы, ар, мор, мыр, абы, мобы, мыбы, ахэр, мохэр, мыхэр, абыхэм, мобыхэм, мыбыхэм

Послелогхэр: нэс, къэс, деж, пщlондэ, лъандэрэ, хуэдиз, щхьэкlэ, нэмыщl, и кlуэцlкlэ

Псалъэухам и пкъыгъуэхэр:

Подлежащэ( хэт?, сыт?)

Сказуемэ ( сыт ищlэр?)

Дополненэ ( хэткlэ?, сыткlэ?)

Определенэ ( сыт хуэдэ?, хэт и?)

Обстоятельствэ( дэнэ?, дауэ?, дапщэщ?, сыт щыгъуэ?, сыт щхьэкlэ?)        

Ди планетэр жьырэ псыуэ зэхэтщ. Тхылъ гъэщlэгъуэныр унэм стlолым теслъхьащ.

Темэ: «Зыгъэлъагъуэ ц1эпапщ1эхэр»

Мурадыр :

Нэхъыжьхэм пщ1э хуащ1у, гу щабэу, гуапэу яхущытыным и лъэныкъуэк1э я зэхэщ1ык1ыр нэхъ куу щ1ын;                    Зыгъэлъагъуэ ц1эпапщ1эхэм щыгъуазэ щ1ын; текстым ц1эпапщ1эхэр къыхагъэщхьэхук1ыфу,ахэр зыхуэдэр къыжа1эфу егъэсэн;                  Псалъэжьхэмк1э, псынщ1эрыпсалъэхэмк1э, гурыщ1э къабзэ зыщ1элъ усэ сатырхэм къеджэнымк1э еджак1уэхэм я бзэм зегъэужьын.

Урокым ехьэл1апхъэхэр: тхылъыр, ИКТ.

Урокыр зыхуэдэр (тип урока): щ1эныгъэм щыхагъахъуэ урок        

                                                                        (урок открытия нового знания).

Класс:4

Технологическэ картэ

                    Темэ: «Щы1эц1э унейхэмрэ зэдайхэмрэ».

Мурадхэр:  

1. щы1эц1э унейхэмрэ зэдайхэмрэ еджак1уэхэр щыгъуазэ щ1ын;
2. я тхык1эм гу лъегъэтэн;
3. я тхыгъэр егъэф1эк1уэн;
4. я бзэм зегъэужьын.

Урокым къехьэл1апхъэ материалхэр: тхылъыр, карточкэхэр, сурэтхэр.

                           Урокым и ек1уэк1ык1эр

I Урокым хуэзыгъэхьэзыр момент

 II Блэк1а темэр къэпщытэжын:

     Карточкэк1э ц1ыхуитху мэлажьэ

 Лэжьыгъэхэр

1. Псалъэухар щиухыр къэгъуэтын,нагъыщэхэр гъэувыжын: Зоопаркым псэущхьэ куэд щопсэу  псэущхьэхэр гъущ1хъархэм исщ а псэущхьэхэм щыщу аслъэныр бзаджэ
2. Псалъэухам и пкъыгъуэ нэхъыщхьэхэр къэгъуэтын: Тайга мэз дэгухэм мыщэ гъуабжэхэр щопсэу.
3. Псалъэхэр зэрызэхэт 1ыхьэк1э зэпкърыхын: шышхуэр, пхъэгулъейм, къэсхьынущ.
4. Псалъэухам и пкъыгъуэ ет1уанэхэр къэгъуэтын: Ди хадэм балыджэ, пхъы, жэгундэ, нащэ итщ. Бдзэжьейр тенджызхэм, гуэлхэм, псыежэххэм щопсэу.
5. Нагъыщэр гъэувыжын: Мэзым нэху едз ауэ игъэхуабэркъым. Пшэ къыщхьэщыхьащ арщхьэк1э уэшх къешхакъым. Сэ солажьэ ик1и соджэ

Доскам текст итщ, нагъыщэхэр гъэувыжын хуейуэ:

К1эпхъыр бжей лъагэм и щхьэк1эм дэжеящ  пщ1ий е1унк1ри тесщ. Бажэ 1эмалшыр гъуэм къик1ащ сакъыу зиплъыхьу хуежьащ. Джэдур хьэр адакъэр шыдыр зэгъусэу ежьащ. Хьэмэмыр щ1ын яухащ ауэ иджыри лажьэркъым. Дэ зоо паркым дык1уащ арщхьэк1э мыщэ хужь щытлъэгъуакъым.

- Ауэ, арщхьэк1э союзхэм  я пэк1э щхьэ запятой вгъэува?

-Ауэ, арщхьэк1э союзхэм я пэк1э сыт щыгъуи запятой ягъэув.

Лэжьыгъэ 37-р жьэры1уатэу догъэзащ1э.

III Темэщ1эм хэшэн:

Доскам ит псалъэхэм еджак1уэхэр къегъэджэн, къызэрегъэжьа хьэрфым гу лъегъэтэн.

партэ        Налшык

ц1ыху        Бахъсэн

щ1ыналъэ             Аслъэнбэч

пщ1ий                                                   Псыжь

 тэрэзэ                                                   Урыху

бажэ          Щоджэн

мыщэ                                                      Тау

Егъ.:

• Къехыгъуит1у тха псалъэхэр сыт зэрызэщхьэщык1ыр?

Едж.:

• Къызэрегъэжьа хьэрфымк1э.

Егъ.:

• Щоджэн-р хьэрфышхуэк1э щ1этхар къыжыф1эт.

Едж.:

• Ар ц1ыхум и унэц1эщи хьэрфышхуэк1э тхын хуейщ.

Егъ.:

• Пэж дыдэщ. Мы къехыгъуэр унэц1эм епхьэл1э хъун псалъэ псори.

Едж.:

• Хьэуэ, мыбы къалэц1и, псыц1и, къуажэц1и, ц1ыхум и ц1и хэтхэщ. Ахэр хьэрфышхуэк1э тхын хуейщ.

Егъ.:

• Ц1ыхухэм я унэц1эхэ, ц1эхэр, адэц1эхэр, 1эщхэм зэреджэ ц1эхэр, къуажэц1эхэр, псыц1эхэр-ахэр псори ц1э унейхэщ. Ц1э унейхэр щатхк1э, хьэрфышхуэк1э кърагъажьэ. Зэхуэдэ предмет зыбжанэм зэреджэр ц1э зэдайщ: къалэ, уэрам, дадэ, ст1ол. Ц1э зэдайхэр щатхк1э, хьэрф ц1ык1ук1э кърагъажьэ.

Лэжьыгъэ 41-р жьэры1уатэу догъэзащ1э.

IV Зыгъэпсэхугъуэ дакъикъэ:

1.Джэгук1э «Тебакъ-тепщэч».

2. Аф1эунэ Л. и усэ «Абу ц1ык1ум»  къегъэджэн. Зым къыщ1едзэри, адрейм пещэ.

                                          Нэхъыжь блэк1ым сыкъоувы1э

Зэпызупщ1ыркъым и гъуэгу.

                                                     Ар блэк1ыхук1э гъуэгу симы1э

                                          Хабзэм хъурэ удэджэгу.

                                                                  Дади нани я т1ысып1э

Жьант1эм сык1уэу сымыт1ыс.

                                                                              Симыт1ысхьэ я гъуэлъып1э,

                                                                           Яхузощ1ри пщ1э, нэмыс.

Лъэпкъым щхьэузыхь сыхухъуи

                                                   Ц1ыху узыщ1ыр хабзэращ.

Сощ1э ф1ыуэ жьы сыщыхъуи

                                          Згъуэтыжынур нобэ сщ1арщ.

Лэжьыгъэ 43-р доскам тхыгъэк1э щыдогъэзащ1э.

Лэжьыгъ 45-р тетрадым тхыгъэк1э щыдогъэзащ1э.

V Яджар егъэбыдыл1эжын:

Егъ.:

• Сыт  хуэдэ темэ нобэ дджар?

Едж.:

• Щы1эц1э унейхэмрэ зэдайхэмрэ.

Егъ.:

• Сыт ц1э унейк1э зэджэр?

Едж.:

• Ц1ыхухэм я унэц1эхэр, ц1эхэр, адэц1эхэр, 1эщхэм зэреджэ ц1эхэр, къуажэц1эхэр, псыц1эхэр-ахэр псори ц1э унейхэщ.

Егъ.:

• Сыт ц1э зэдайк1э зэджэр?

Едж.:

• Зэхуэдэ предмет зыбжанэм ц1э зэдайк1э йоджэ.

Егъ.:

• Зэрытхын хуей хьэрфыр къыжыф1эт.

Едж.:

• Ц1э унейхэрщатхк1э хьэрфышхуэк1э кърагъажьэ, ц1э зэдайхэр щатхк1э хьэрф ц1ык1ук1э кърагъажьэ.

VI Унэ лэжьыгъэ: Лэжьыгъэ 46, нап.34.

VII Сэлам ехыжын: «Узыншэу фыщыт».

Темэ: «Еигъэ ц1эпапщ1эхэр».

Мурадхэр:

 еигъэ ц1эпапщ1эхэм щыгъуазэ щ1ын;

еигъэ ц1эпапщ1эхэмрэ я гъусэу къэк1уа псалъэхэмрэ я тхык1эм гу                                              лъегъэтэн;

            я тхыгъэр егъэф1эк1уэн.

Урокым къехьэл1апхъэ материалхэр: тхылъыр, сурэтхэр.

                           Урокым и ек1уэк1ык1эр

I Урокым хуэзыгъэхьэзыр момент

II Блэк1а темэр къэпщытэжын:

Доскам лэжьыгъих итщ :

1.Псалъэхэр белджылы склоненэми мыбелджылы склоненэми тету жьэры1уатэу зэхъуэк1ын:щ1ылъэ, газет, тхылъхэр, къуршхэр.

2.Пэжу тхын: къэрэндащ…у, жыг…у, лётчик…у, къуаргъ…у, бэкхъ…у, щылъ…у.

3.Скобкэм дэт псалъэхэр къыдахыурэ зи гъусэу къэк1уа псалъэм пыту ятхрэ пыхауэ ятхрэ зэхэгъэк1ын: ст1ол(жьы), партэ(щ1э), пы1э(щхъуэ), 1уащхьэ(лъагъ), щ1алэ(ц1ык1у), къэрэндащ(ф1ы).

4.Псалъэухар псалъэм и лъэпкъыгъуэк1э зэпкърыхын: Еджак1уэхэм къэбыстэр гъущап1эм щагъэт1ылъащ.

5.Псалъэухам и пкъыгъуэ нэхъыщхьэхэр къэгъуэтын: Абыхэм жыг хадэр егугъуу зэрахьэ.

6.Щхьэ ц1эпапщ1эхэр къэгъуэтын: Сэ уи деж лъагъунлъагъу сыкъэк1уащ. Фэ фи ныбжьэгъухэм письмо яхуэфтхрэ?

Егъ.:

Щхьэуэ дапщэ ди1э?

Едж.:

Щы ди1эщ. Япэ щхьэ-сэ,дэ. Ет1уанэ щхьэ-уэ, фэ. Ещанэ щхьэ-ар, абы, ахэр, абыхэм.

Лэжьыгъэ 105 жьэры1уатэу догъэзащ1э.

III Темэщ1эм хэшэн:

Доскам итщ(еджак1уэхэ псалъэухахэм къоджэ)

Си тхылъыр джын сухащ. Сысейр уэ уэстынщ. Ди школыр ф1ыуэ долъагъу. Дыдейр псом нэхърэ нэхъ дахэщ. Фи къуажэр район псом щыпашэщ. Фыфейр адрей къуажэхэм йоф1эк1. Уи ручкэ плъыжьыр къэпхьа? Ууейр адрей ручкэхэм нэхърэ нэхъыф1у матхэ.

Егъ.:

• Си тхылъыр. Тхылъыр хэт зейр?

Едж.:

• Сэ сысейщ.

Егъ.:

• Ди школыр. Школыр хэт зейр?

Едж.:

• Дэ дыдейщ.

Егъ.:

• Уи ручкэр.ручкэр хэт зейр?

Едж.:

• Уэ ууейщ.

Егъ.:

• Фи къуажэр. Къуажэр хэт зейр?

Едж.:

• Фэ фыфейщ.

Егъ.:

• Си, уи, ди, фи, и, я, зи ц1эпапщ1эхэр псалъэхэм я мыгъусэу зэи къак1уэркъым(си къэрэндащыр). Сысей, ууей, дыдей, фыфей,ей,яй,зей ц1эпапщ1эхэр псалъэхэм я п1эк1э къок1уэ.

Ахэр псори еигъэ ц1эпапщ1эщ. Предметыр зыгуэрым зэрейр къыдегъащ1э.

Егъ.:

• Си(гу), си(шы), я(лы), и(пхъу).
• Еигъэ ц1эпапщ1эхэмрэ скобкэм дэт псалъэхэмрэ сыт хуэдэу п1эрэ зэрыттхынур?

Едж.:

• Зэпыту ттхынущ.

Егъ.:

• Си(нэ), ди(жэм), уи(1эблэ). Мыхэр-щэ?

Едж.:

• Ахэр зэпыхауэ ттхынущ.

Егъ.:

• Пэж дыдэщ. Дауэ фыхуэк1уа абы?

Едж.:

• Ди жэм псалъэр зэпыту птхы хъунукъым.

Егъ.:

• Ари пэжщ. Феплъыт иджыри(егъ.хуешэ). Гу, шы, лы, пхъу псалъэхэр зэриухыр сыт, пычыгъуэ дапщэ хъурэ?

Едж.:

• Ы-к1э еух, зы пычыгъуэ мэхъу,

Егъ.:

• Нт1э, си, ди, уи, фи, и, я, зи ц1эпапщ1эхэм я гъусэ псалъэхэр пычыгъуэ закъуэрэ я к1эр хьэрфзешэ ы-к1э иухмэ, апхуэдэ псалъэхэмрэ еигъэ ц1эпапщ1эхэмрэ зэпыту ятх, адрейхэм щыгъуэ зэпыхауэ ятх.

Лэжьыгъэ 113-р жьэры1уатэу догъэзащ1э.

IV Зыгъэпсэхугъуэ дакъикъэ:

Псалъэжьхэр нэзыгъэсыжым пхъэщхьэмыщхьэ къылъос.

Акъылым и анэр …………………………………………..

Акъыл зи1эм …………………………………………………

Сэламыр ………………………………………………………..

Нэхъыжь нэмыс ,……………………………………………..

Нэхъыжь зымыгъэлъап1эр,……………………………..

Е пщ1ауэ, …………………………………………………………

Псынщ1эрыпсалъэ къыжызы1эм к1эныфет къылъос.

Мейр мищэм щыпыщэщым щ1эщэща пщ1ащэм мыщэр щопэщащэ.

……………………………………………………………………………………………………………..

……………………………………………………………………………………………………………..

……………………………………………………………………………………………………………..

Лэжьыгъэ 110-р тхыгъэк1э догъэзащ1э.

V Яджар егъэбыдыл1эжын:

Егъ.:

• Сыт нобэ дджар?

Едж.:

• Еигъэ ц1эпапщ1эхэр дджащ.

Егъ.:

• Къевбжэк1ыт

Едж.:

• Си, ди, уи, фи, и, я, зи; сысей,ууей,дыдей,фыфей, ей, яй, зей-хэр.

Егъ.:

• Си, ди, уи, фи, и, я, зи ц1эпапщ1эхэмрэ я гъусэ псалъэхэмрэ сыт хуэдэу ятхрэ?

Едж.:

• Си, ди,уи,фи, и, я, зи ц1эпапщ1эхэм я гъусэ псалъэхэр пычыгъуэ закъуэрэ я к1эр ы-к1э иухмэ, апхуэдэ псалъэхэмрэ еигъэ ц1эпапщ1эхэмрэ зэпыту ятх.

VI Унэ лэжьыгъэ: Лэжьыгъэ 111, нап. 75.

VII Сэлам ехыжын: «Узыншэу фыщыт».

                                                                                            Утверждаю

                                                                                                Зав.кафедры

Каширокова Р. В.

                              Урок зэ1ухам и план

            Темэ: «Еигъэ ц1эпапщ1эхэр».

                                                                     Шэджэм Сюзаннэ 

                                        2011гъ

                                                                              Утверждаю

                                                                                                                Зав.кафедры

                   Каширокова Р. В.

                              Урок зэ1ухам и план

               Темэ: «Щы1эц1э унейхэмрэ                                          

                                зэдайхэмрэ». 

                                                                       Шэджэм Сюзаннэ

                                             2011гъ