классный час
классный час

Амаду: 1. Уренчиктерге сууген  алтай тилинин тузазы керегинде быжулап jартаары

2. Балдарды торолин, алтай тилин суурине, алтай бичиичилерле оморкоп jурерине таскадары.

3.Алтай тилине jилбиркеп уренерине,Торолине ле албатызына тузалу болорго  ло jуруминде амадулу улус болорына таскадар.

Керекту эдимдер: компьютер, презентация, ойын-маргаан,бичиктердин корузи.

                                                 Одор аайы:

I. Организационный болук.

II. Кодуринилу айалга тозоори.

III. Jаны тема

Класстын башкараачызынын сурактары:

-Слер кандый укту балдар? (Балдардын каруулары).

-Бойы – бойыгарла, билегер орто кандый тилле куучындажып jадыгар? (Балдардын каруулары).

-Слер ненин учун алтай тилигерди уренип, су-алтайлап куучындажар учурлу? (Балдардын каруулары)

 Слайд1.  Быjыл Алтай Республикада алтай тилдиҥ кÿни улурген айдын 20-чи кунинде алтай тилдин  куни темдектелер. Бистин тергеебисте алтай тилдин кунин эки мун он торт jылдан ала, Алтай Республиканын государственный тили деп кару тилисти онон ары баалап, оны корулап, онжидип jурерине, алтай балдар оогош ло тужынан ала урензин деп jаан аjару эдилет.  Ончогорды, балдар, келип  алтай тилистин Куниле изу  уткыйдым!  

 Класстын башкараачызынын сурагы:

-Слер сананзар, кару балдар, бу  эки мун он торт jылдан ала кажы ла jылдын 20 улурген кунинде  темдектелип турган тергеебистин ичиндеги байрам кемге учурлалып откурилет?

(Балдардын каруулары).

Слайд 2. Бу байрам кун ады - jарлу алтай поэт, бичиичи Лазарь Васильевич Кокышевтин чыккан кунинде откурилип турганы учурлу. Быjыл бу кун амыраар кунде одор. Лазарь Васильевич – албатынын сууген поэди, торол тилистин арузын, сурлузин, анылузын иле коргускен  jайалталу  бичиичи. Поэттин алтай тил керегинде чумдеген улгерлери алтай литературада анылу jерде турат.

Слайд 3. Мен слерге алтай албатынын сууген jарлу, jайалталу  алтай поэттин  «Алтай тилиме» деп улгеринин учуры керегинде  куучындап берейин.

Бистин сууген поэдис алтай тилин ада- энезиле тундеп jат.

«Адайым»- деген алтай тилим,

«Энейим» - деген эрке тилим…

Алтай тилин Эне Алтайдын эдегинен, эрке унденип, таштан чыккан тандалай чечектий тан алдынан сен оскон эдин деп бичийт.

Коркышту чактарда тепсеп салганда, корболоп ойто сен озуп келетен.Ас та болзо, алтай jонымнын айылдары сайын шулурып jуретен…

Л.В.Кокышев алтай тилим албатымнын кожонын кееркедип беретен, jайымды сууген алтай уулдардын jалбышту сози болотон -деп бичийт.

Алтай албатынын ортозында торол тилин суубей,уренбей де jурген улус бар болгон, jе калыктын алдына каткыга тужеле, катап тилин эске алгылаган -деп

база бичийт.

Поэт алтай тилин коркышту сууген: «Канымнан сени айрып болбозым.

«Энейим» деген эрке тилимди

Эр jажына ундып болбозым!

 Албатымнын айткан сози- сен,

Амадап jургенде - кожоны сен.

Адамнын арткан jоожози сен,

Энемнин берген энчизи - сен,

Ыйлаган тушта эрикчил тилим,

Ырысту тужумда чечеркек тилим…

Алтай тилим,

Кару тилим…

   Слайд4.Тил – албатынын байлыгы,уйеден уйеге улалып келген обоколористин энчизи.Озогы турк  ойдон ала бугунги кунге jетире тилис канча чактар откуре албатынын оос – чумделгези, алтай литература, jандаган  jаны ажыра энчиленип арткан. Бу учурлу керекте канча бичиичилердин, шинжуучилердин ле уредучилердин ижи jаан камаанын jетирип турганын бийик баалар керек. Олорго jаан быйаныс.

   Алтай тил деп айтканыста бу состо  Кун, бу состо Ай. Бу состор бистин ончобыска  улу ла кару угулат. Кижинин бастыра jуруми тилле колбулу. Тилдин болужыла улус бой-бойыла куучындажып, бой-бойын ондожып, куун-санаазын, сезимин оосло до, бичип те чыгара айдып jат. Торол тилин билери, оныла бастыра jуруминде куучындап, ондожып jурери jаан учурлу. Керсу jонымнын чуми jок кожонын  келишкенче сен кееркедип беретен.Алтай тилистин

аарчызы jытанып турар. Торол тил - ол кижинин эди-каныла, тазыл-тамырыла тудуш болгон ло болор.

   Тилистин салымы бойыстын колыста. Кажы ла алтай биле торол тилисле куучындажып  jурер керек. Слер, тортинчи класстын балдары, алтай тилерди энеден чыгарарда ла билип jадыгар. Балдардын садында jуререрде, слерди таскадаачыларар торол тилерге уреткен. Слер jузун - jуур конкурстарга туружып, баштапкы jерлер де алып  туратанар. Менин уренчигим, эмди 6-чы класстын класстын jакшы уредулу уренчиги, Карманова Элина  учинчи класста Э.М.Палкиннин аймак ичинде улгерлердин баштамы класстардын конкурсында  «Алтай тилим» деп улгерин чокум, кодуринилу  су- алтай тилиле куучындап, баштапкы jер алган. Алтай тилдин, аймактагы откурилген  учинчи,тортинчи класстардын уренчиктеринин  олимпиадазында бистин Элина, учинчи ле тортинчи класстын уренчиктеринин ортозында база баштапкы jер алган. Мынызы суреен оморкодулу!

   Баштамы класстарда слерди алтай тилерди онон ары уренерге мен jилбиркедедим. Албатынын оос творчествозын алтай тилдин ле литературалык кычырыштын урокторында уредедим. Слерге ребустар, башка- башка будумду алтай балдардын ойындарын ойноорго уредедим. Слер баштапкы класстан ла ала jузун-jуур откурилип турган конкурстарда, акцияларда эрчимду туружып jадыгар. 3-чи класстан ала алтай тилле школдын, аймактын алтай тилле олимпиадаларына Зулая Кадышева эрчимду туружар. Слер,кару балдарым,алтай тилерди jакшы билерге, сана-укаагар кожорго 3-4 класстардын алтай тилдин олимпиадазынын jакылталарын база будуререр.

    Кунун ле кунун школдын, jурт jеристин библиотеказына барып, алтай балдардын бичиктерин, журналдарын алып кычырыгар. Алтай албатынын мындый кеп сози бар: « Кем коп кычырар- ол копти билер»-деп.Ундыбагар оны!

Айса болзо,слердин ортогордо калыктын сууген поэди ошкош бала чыдап jаткан болор бо?

    Тилисти чеберлеп алалы, келер уйеге энчилеп салалы. Сурлу алтай тилис  чактын чакка «айылдар сайын шулурып» jурзин, онжип оссин, jаранзын.

IV. Ойын- маргаан Слайд 5 «Кеп состор» (Алтай тил керегинде)

Туп шуулте.

1 ведущий: Алтай тил- алтай албатынын торол тили. Торол тилиле алтай албаты 1ебреннен бери табышкак, чорчок, кожондорын айдып келген. Алтай албатынын оос чумделгези, ондо салынган санаа-шуултези, корум-сезими озо-озо чактардан эмдиги ойго 1еткени, келер ойго улалып барары – тилдин шылтуузы.

2 ведущий:Озогызын ойгортып, эмдигизин эзедип билгирлерибисти ченеп короли. Эмди бис слерге табышкактар айдарыс, а слер олорды табыгар. Камыстын турчулары кажы ла чын каруу учун баа тургузар.

1.Уч бутту, 1аныс курлу, кызыл 1албышту э1ебис (Очок);

2. Чанкыр арчуулда, кызыл орт (тенери ле кун);

3. Онду колон, оло тууны орой тартты (солоны);

4.Тутса тудулбас, корзо корунбес, соксо согылбас кожончы уул (салкын);

5.Агаштын бажында 99 кат тонду кок бука отуры (тобого);

6. 1араш чачы 1ердин устинде, 1аражай бойы 1ердин алдында (моркоп);

7.Отурза 1ажыл, 1атса-сары, тужуп калза-кара. (1албырак);

8.Эки карындаш, бой-бойын корушпейт (кос);

9.Бирузи эрмектенет, экузи корот, экузи угат (тил, кос, кулак);

10.Буды талтак, ичи чарбак, кози тозырак, оозы 1айбак, кургак 1ерге коп 1урбес (бака);

11. Кызыл одукту, 1албан-1албан базытту, кы1ыран кылыкту, кызыл-1албак тумчукту. (кас);

12.Алдымда менин- айруш, кийнимде менин -1алмууш, тороон-туган келгежин, тойо-кана кундилейдим. (Уй);

13. Чумду 1араш куйрукту, чуп-чумеркек чырайлу. Бойы 1араш будумду, 1ылбындууш буткен … (тулку);

14. 1ус кучыйак кол карады (кирбиктер);

15. Кыл кажаанду кылыр торбок (кос);

16. Одус эки боро ат, ортозында ойлок 1еерен ат (тиш ле тил);

17. Тындаачынын эжигинде, тым сары ат туру. (Сырга);

18.Бойым 1етпеген 1ерге, болчок карам 1етти. (кос);

19.1араттан 1аратка кечире, 1араш шили кур салынды. (тош);

20. Бирузи: «1угурелик»- дийт, бирузи «1адалык»-дейт. (суу ла таш).

.