кидис огде сан чурагай
материал по алгебре (8 класс)

Тема: Тыва огде сан- чурагай.

Сорулгазы:

1. Тываларның оран-савазы өг тургузуу болгаш дериг-херекселдери-биле таныштырып, оларның ылгалдарын билиндирер, огнун херекселдери кандыг геометрилиг  фигураларга домейин, канчаар ажыглап, хемчээп чорааны биле таныштырар.
2. Өг дериг-херекселдериниң аттарын билип ап, оларны аас чугаазынга шын ажыглап билиринге чаңчыктырар.
3. Музейниң экспонаттарынга даянгаш, төрээн чонунуң оран-савазын, ниити культуразын хүндүлеп билиринге кижизидер.

Дерилгези: музейниң экспонаттары: кидис өг, оон иштинде даштында дериг херексели.

Киирилде кезээ:

- Уруглар, бөгүн бис Тывавыстың база бир чоргааралдарының бирээзи «Алдан-Маадыр» аттыг чурт-шинчилел музейинде аалдап келдивис.

Мен, силерге тывызык ыдайн, уруглар. «Тейи дежик, ишти курлуг»-деп чунун дугайында тывызыктап турар-дыр мен, уруглар?

-Ог дугайында.

-Шын-дыр, уруглар, ог дугайында чугаалап турар. Ынгангаш богун бис музейнин бир кол экспонады болур тыва  өг , оон тургузуун болгаш дериг-херекселдерин  шинчилеп көруп, оларнын сан-чурагай  база геометриялыг фигуралар-биле  холбаазын билип алыр бис.

Сорулгазы:

1.Оореникчилернин билиглерин ажыглап тургаш, тыва огде кандыг сан чурагай биле холбаалыг эдилелдер , кандыг-кандыг геометриялыг фигуралар барын шинчилеп коор.

 2.Ооренген фиругаларнын шолун,узунун, объемун тывар формуларны сагындырар.

3. Тыва улустун аас-чогаалынга уругларынын сонуургалын бедидип, чугаа-домаан сайзырадыр

Дерилгези:  музейде ог.

     (Игилге Чайыр ойнап орда Чимита  шулукту номчуур)

 Владимир Серен-оол                          

Шулук  «Тыва ог».

                              Огде чуулдер-

                              Ортемчейнин кезектери.

                              Ору дундук-

                              Олчейлиг хун боду ол-дур

                              Херелдери-

                              Херлип баткан ынаалар-дыр.

                              Баганалар, базырыглар, кожаланнар-

Бомбурзектин багланыпкан куржаглары.

                              Каас хээлиг хараачазы- экватор

Эргин безин, эртер, ажар арттар ышкаш…

III. Тыва огнун тургузуу. 

Ог деп сос бурунгу турк дылда «ава» дээн утканы илереткен

Огнун ыяжы: хараача , ынаа, ханалары, баганазы, эжии .

Огнун шывыы: дээвирлери, дуургалары база иштинде турар эт-севин аътка , шарыга коштап алгаш, арт-сынны ажыр кожуп-дужеринге эптиг кылдыр алыр.   Кожер дужерде олар эт-севин мал кежинден даараан барбаларга суп ап чораан. Барбанын ишкири 2 кижи аътка чудурудерде ууптар хире хемчээлдиг болур. Оон ынай таалынны база ажыглап чораан. Оон хемчээли барбадан арай -ла бичии.

 Огнун долгандыр хемчээли 360 градуска ден. Чижээ: Сес ханалыг огге 96 хана бажы, 100 ынаа, харапчада – уттер саны 100, ийи багана херек.

Хараача бедик, коску харап турар дээн. Огде оон бедик чуве чок. Хараачада ынааларга таарыштырган уттер 60 санныг болур. Оларнын аразы алды градуска ден, азы 24 минута. Огнун сонгу чугу алды кезекке хувааттынган. Харапчада бирги ыяш – куске, ийизи – инек, ушкузу – пар, дорткузу – тоолай, он бири – ыт, он ийизи – хаван. Мурнуу чугу база алды кезекке хувааттынган. Бешки ыяш – улу, алдыгызы – чылан, чедиги – аът, сескизи – хой, тоскузу – сарбашкын, онгу ыяш – дагаа. Огде салдынган херекселдерден уенин хемчээлин база кодан иштинде ажылды кылырынга  долузу-биле ажыглаар турган. Уени санаарда, дан хаяазындан эгелээш, дун ортузунга чедир 24 шакка хамаарыштыр санаар.

Өг – нарын конструкциялыг архитектураның янзызы. Ооң тургузуу солун. Өг ханалардан, ынаалардан, хараачадан база өрегеден тургустунар.

1. Хараача – дуга ышкаш тырыкы, хадыңдан кылган өгнүң кырыкы кезээ.
2. Ынаа – хана биле хараачаны тудуштуруп турар өгнүң кезектери.
3. Хана – талдан хана-карактай кылган өгнүң ыяжы. Өгнүң ханазының санындан ооң хемчээли хамааржыр. Тыва өглер колдуунда 6,8, 12 ханалардан тургустунар.
4. Өреге – дүндүктү караңгыдан база соок-чардан камгалап дуглаар кидистен кылган шывыг. Өрегени хүндүс ажыдар, кежээ дуглаар.

Тыва өгнү өглээри хөй уе болгаш улуг шүүт негеттинмес. Өгнү өглээрин өгнү тигери деп адаар. Өгнү тигерде, бир дугаарында ханаларын тургузар, хана аастарын көктээр, ынааларны ханаларга быжыглай шашкаш, ынааларның бир ужун хараачаже сугар, ооң соонда өгнүң шывыгларын чадып, өг курлары-биле быжыглаар. Тыва өгнүң тургузуу, конструкциязы моол болгаш алтай чоннарның өглериниң тургузуу-биле дөмейлешкек.

Өг шээр мал ажыл-агыйлыг чоннарның оран-савазы болганда ооң дериг-херекселдерин чон шээр малдың дүгүнден кылып ап чораан. Шээр малга кандыг малдар хамааржырыл, уруглар, оларны адаптыңарам (хөй, өшкү). Өгнүң шывыгларын, ширтектерин, өрегезин кожа-хөлбээ өглерниң улустары чыглып алгаш, демнежип тургаш, кидис салып, ону быжыг чараш кылдыр сырып тургаш, кылыр чораан. (Девиир шывыы, адаккы, өрегени база ширтекти көргүзүп тургаш, тайылбырлаар). Өгнүң курларын база-ла дүктен кылган болур.

Ам өгнүң иштин көрүп, ооң дериг-херекселдери-биле таныжаалыңар, уруглар. Тыва өг ийи аңгы талалыг: өгнүң солагай талазын өгнүң тургузукчузу, камгалакчызы эр ээзиниң талазы дээр. Аңаа эр кижиниң шынчы өңнүү – аъттың дериг-херекселдери турар болгаш тараа-быдаазын щыгжап каан барбалары болгаш оларның кырынга чүъктү чыып каан болур. Оң талазы: херээжен тала. Аңаа өгнүң херээжен ээзиниң эт-херекселдери: үлгүүр – аъш-чем шыгжаар эдилели, көгээржик, дая, дус хавы (буганың эмииниң хавы)… турар. Өгнүң хережээн талазынга өг-бүлениң аас-кежии – чаш төлүнүң кавайын азар.

Дөр – өгнүң эң-не эң-не хүндүткелдиг чери. Аңаа өгнүң эр ээзи олурар. Дөрже хүндүлүг аалчыны чалап олуртур. Өгнүң дөрүнге аптараларын тургузар. Тывага 16 векте буддизм сайзыраан соонда өгнүң эң-не хүндүткелдиг чери дөрге бурганнарның овур-хевирлерин чалап салыр ужур тывылган.

Өгнүң төвү – ожук. Ожук – өгнүң сагыызыны. Аалдап келген аалчының сартыын, хүндүткелдиг аъштың-чемниң дээжизин баштай-ла оду-көзүнче салып, одун чемгерер чараш чаңчыл тываларда ам-даа кадагалаттынган.

Тыва кижи өөн чер-чуртунуң чамдыы, чарылбас кезии, чаглаа, уязы кылдыр көөр чораан.

«Кижи – бойдустуң төлү». Ынчангаш тыва чоннуң бодунуң төрээн бойдузунуң материалдарын ажыглап чорааны хөй янзылыг. Ооң чижээ кылдыр олар чөвүрээни хайындырып тургаш, кызыл өгнүг будукту үндүрүп ап, эдилелдерин будуп ап чорааны солун.

Тыва кижи каас-чараш амыдыралга ынак. Ынчангаш ол бодунуң эдилелдерин, дериг-херекселдерин каастап, янзы-бүрү угулзалар болгаш хээлерин оларга сиилбип чораан. База-ла өгнүң эр талазынче көрүп, ында барбаларны топтаңарам, уруглар. Барбаларда сиилбээн хээлерни кошкар мыйызы дээр. Тыва чон щаандан тура шээр малды азырап келген болгаш, шээр малдың бодаракчызы кошкарны аажок ыдыктап хүндүлээр чораанындан бо хээ тывылган. Кошкар мыйызы деп хээ барбалардан өске кайы херекселдерде болгаш эдилелдерде бар-дыр, тыптыңарам, уруглар. (Хоода, аъттың дериг-херексели – достактарда).

1. Өгнүң херээжен талазынче көргеш, көгээржикти тыптыңарам, уруглар. Бо көгээржикте буддизмниң демдээ ийи балык инь-янь демдээн сиилбээн. Бо көгээржиктиң ужур-утказын моол чон мынчаар тайылбырлап турар: «Балыктың караа  шимдинмес, ынчангаш ол серемчилелдиг болурунуң демдээ» деп турарлар. Оон аңгыда көгээржиктерде кас демдектерин база силбээн. Кас демдээ төнчү чок амыдыралды болгаш бай-догаа чурттаарының демдээ кылдыр көөр чораан.
2. Тыва сыртык – онза эдилел. Ол удуп-дыштанырынга ажыктыг херексел, шыгжамырлар сугар кадагалакчы. Тыва сыртыктың арнын каастаары онзагай. Ону туңдан (ракушкалардан) кылган бичии өөктер-биле каастаар.

Тыва өгнүң дериг-херекселдери оларның кылып чораан ажыл-амыдыралы-биле сырый харылзаалыг. Чүге дизе өгнүң эт-херекселдерин шуптузун азыраан малының дүгүнден, алгы-кежинден кылып ап чорааннар. Көгээржикти болгаш аъттың чүген-чуларын көрүңерем, уруглар. Оларны чүден кылган-дыр?

Тыва өг ыдыктыг. Тыва чон оран-савазынга камгалалдар, ээреннерни азып, оларга чүдүп-сүзүп чорааннар. Ооң чижээ кылдыр чаш уругнуң камгалалдары ээреннерни көрээлиңер. Тыва чон ажы-төлүнге канчаар-даа аажок ынак чораан болгаш, оларны сүзүглеп, онча-менди өстүрүп алырының демдээ кылдыр ээреннерни ажыглап чораан. Олар ээренге ажы-төлүнүң хинин чыпшыр даарап, ону кавайның кырынга азар чораан.

Бистин огбелеривис шаандан тура хөннүн чазаар хөгжүм херекселдерни чогаадып кылып, оларга ойнап, сагыш-сеткилин сергедип ап чорааннар. Тыва өглерге игил, бызаанчы дээн чижектиг хөгжүм херекселдери турар. Бо дериттинген өгде тыва херекселдерден бызаанчы болгаш игил салдынган. Бызаанчы дөрт хылдыг эдилел, а игил ийи хылдыг эдилел. Тыва чон хөгжүм херекселдерин каастап чорааннар. Оларга колдуунда аъттың бажын сиилбип каар чораан.

Тыва чон шаандан тура чер ажылын кылып, тара-быдаазын тарып, ону ажаап, тараадан аъш-чемни болбаазырадып келгеннер. Ооң чижээнге дээрбени көрүңерем, уруглар. Дээрбени ийи дең хая дажындан кылыр болгаш, аңаа тарааны тыртып, далган кылдыр болбаазырадыр. Дээрбениң адаанга хаш алгы чыдар. Хаш алгы дээрге божага чыдыткан, дүгүн чулуп каан алгы. Аңаа дээрбеге тырткан далган төктүр болгаш оон далганны бөлүп, чыып алырынга эптештир кылган.

Өгге кышкы узун кежээлерде улус тоолчуну өөнче чалап, тоолдадып азы чок-ла болза, аас чогаалының кандыг-бир хевиринге маргыжа бээри ховар эвес турган. Бис ам улустуң аас чогаалының тывызык хевиринге маргыжып, тывызыктажыптаалыңарам, уруглар. Мен силерге  өгнүң тургузуунга хамаарыштыр тывызыктар ыдарымга, тывар силер.

1. Эртен келир,

Кежээ чанар.  (Өреге)

2. Мугулайны муң кижи чушкуулады.  (Ынаа, хараача)
3. Бирээзи бо чарыкты куду баткан,

Бирээзи дөө чарыкты куду баткан. (Өг куру).

4.Артында адан чудуруунарнып олур. (Хана когу)

5. Дорт Булун донгур аас (Аптара)

Чунун дугайында тывызыктар тыптывыс? Огнун болгаш огнун дериг херекселдеринин дугайында.

Огде болгаш  огнун дериг херекселдеринде бистин ооренген кандыг фигураларывыс  бар-дыр, ам тып корээлинер. (кезиндектер, дорт булунчуктар, параллелограммнар, тогериктер, долгандырыглар).

- кезиндектерге домей чуулдерни адаптынарам, уруглар?

Базырыктар, хараача, хоолай, кымчы, ынаалар.

Олар кезиндектер болур.

Дорт – булунчуктар болгаш параллелограмнарга домей чуулдерни аданар.

- Огнун эжии, ханалары, тыва сыртыктын, аптаранын, улгуурнун арыннары дорт-булунчуктар, параллелограммнар-дыр.

Тогериктерге домей чуулдерни адап корунерем, уруглар?

- Огнун орну, ожук орну, огнун орегези – тогериктер – дир.

Долгандыырыгларга домей чуулдерни адап корунерем.

-  Догана, хаяапча, кожаланнар, ожуктун кыры долгандыр долгандырыглар-дыр.

Долгандырыгнын узуну чуге денил?

-  2πr- ге ден болур.   π = С / 2R = 3,14…, 2r  = d ( диаметр)

- Цилиндрге домей чуулдерни адаптынарам.

 - Тип каан огнун ханалары болгаш адакылары катай цилиндр болур.

Цилиндр чуден тургустунарыл?  

- ол ийи тогериктен болгаш узуну долгандырыгнын узунунга ден дорт булунчуктан тургустунган.

- Ынаалары, дээвирлери катай конус кылдыр доганада тутчу берген турар.

А аптаралар, тыва оруннар, улгуур кандыг геометриялыг фигуралар болуп турарыл?

Олар параллелепипедтер болур.

Параллелепипедтин ишкирин кандыг формула- биле тыварыл?

V = авс     а , в, с – уш хемчээлдери болур.

Орун болгаш чыышкын баарында ширтектер дорт булунчуктар болур.

Кандыг геометриялыг фигураларга олар домейил?

  - Трапеция.

Дорде ширтек трапецияга домейлешкек-даа болза трапеция болбас.

Тыва сыртык кандыг фигуралардан тургустунганыл? (Арны дорт булунчук, а боду цилиндр)

Огнун орну тогерик болур. Оон  шолун кандыг формула-биле тывар бис? S = π r2

Туннели:

Богун чуну билип алдывыс, уруглар?

-  тыва  өг , оон тургузуун болгаш дериг-херекселдерин  шинчилеп көруп, оларнын сан-чурагай  база геометриялыг фигуралар-биле  холбаазын билип алдывыс.  (долгандырыглар, тогериктер, дорт булунчуктар, цилиндр, конус, параллелепипед, параллелограмм, трапеция, ….)

Тыва ог геометриялыг будун делегей бооп болур- дур, уруглар.

Өг – тыва кижи делегейиниң төвү.