Ог деп чул?
статья по краеведению ( класс) на тему

Ѳг- бурунгу турк архитектуранын тураскаалы.

         Бурунгу Уранхай уезинден бээр кѳшкун амыдыралга эн-не таарымчалыг оран-сава – кидис ѳг болуп турар. Ѳглерни кылып, калбаа-биле ажыглап эгелээни бистин эранын бир чус чылынын орта уезинге хамааржыр.

        Ханаларны дуруп ап турар кидис ѳгну бурунгу турк ѳг деп адаар. Тывага беш вектер уезинде тывылган.

Ѳг деп чул?

Кидис-биле шып каан чурттаар чер бурузун ѳг деп адап турары шын эвес. Ѳгнун тургузуунун онзагай демдээ: дуруп ап турар ханаларлыг цилиндр хевирлиг чадырны «ѳг» деп адаар.

Элээн хой чылдар дургузунда турк ѳгнун тургузуунда чаартылгалар, ѳскерилгелер турза-даа, ѳгнун кол хемчээли, тургузуу хевээр арткан.

Ѳгнун хевирлери болгаш тургузуу.

Ѳг ийи хевирлиг: турк база моол. Оларнын кол ылгалы ынааларнын тургузуунда.

Амгы уеде бистин кылып ап чурттап турарывыс кидис ѳѳвус турк  уктуг. Тыва улус турк чоннар биле УК- ызыгууру чангыс дѳстуг тѳѳгулуг.

        Ѳгнун дериг-херексели биле катай дензизи 300-400 кг, азы бир тевенин чугу болуп турар. Диаметри 4-5 метр, оон - даа хѳй болур. Ортузунда бедии 2,5-3,5 метр чеде бээр.

        Ѳгнын ыяжын чазаарынга эн-не таарымчалыг ыяш –тал. Кѳжерде чиик-даа, быжыг-даа болур. Ортумак хемчээлдиг ѳгну чангыс аьтка чудуруптер. Ындыг чиик болуп турар.

Ѳгнун ынаалары: ынааларны борбайтыр дескилей чазаар, саны 72-126 чеде бээр. Талдан кылырга кончуг чиик.

Хараачаны хадындан кылыр. Чоон терк – биле чазап каан хепке тырыкы ткылдыр ээп алыр. Унулар бажы кире бээр кылдыр уттеп алыр, шавыштыр кылырга эки. Мѳжегелерни тал-биле кылып алыр. Ѳл турда-ла ыргайтыр ээп алыр, саны 5,6 болур.

Эжик. Шаанда сырыпкаан энчектен кылып алыр турган. 1927 чылдан бээр чартык эжик тыптып келген.

Кидисти чон,  бодунун ѳстуруп азырап алган  хоюнун дугунден энчекти салып кылып ап чораан. Кидис шѳулбезин дээш, чинге кылдыр эжип каан сарлык, аьт  хылы-биле чэьктеп даарап алыр.

Дээвиирни быжарда хаараачанын  долгандырыынын хемчээлин алгаш чеге тырыккы шыйып алыр. Ѳгнун девиирлерин эжик аксынын, ѳг дѳрунун девиирлери деп ылгап адаар.

Ѳрегени база энчектен быжып, дараар. Дѳрт талазындан 2 метр 50 см эжип каан узун чээп-биле баглаар, бир азыынга ѳрегени тырттар баг турар. Ѳреге ѳгнун ыш унер, чырык унер дундуун дуглаар.

Кидис өг тыва улустун амыдыралынын бугу талазын бодунда синирген. өгге кирген, унген база ында чурттап турар кижилернин Сагыы, ужуралдарындан, чанчылдарындан эгелээш, чараш чуулге кижизидилгеге, амыдыралга ажы-толду белеткээринге таарымчалыг, кижизидилгенин төву өг болур.

Кайы-даа уенин ѳглерин кылып чораан ус-шеверлер чараш чуулдун эчис - сорулгазын биске чедирип, дамчыдып берип чораан  болгаш бистин салгалдарга улам-на байлакшаан утка - шынар-биле дамчып артар ужурлуг. Ынчангаш кидис оглеривистин тоогузунде, бурунгу турк культуранын тураскаалынга камналгавыс бедик деннелге турары кузенчиг!

Научно- практическая конференция «Шаг в будущее»

Тема: «өг - бурунгу турк архитектуранын тураскаалы »

Адыр-Кежиг 2015