Исследовательская работа "Хол соматизм полызиинаӊ путкен фразеологизмнер".docx
материал по краеведению (8 класс)

Муниципальное бюджетное образовательное учреждение

«Средняя общеобразовательная  школа №22»

Хакас тiлiнде  хол соматизм полызиинаӊ

пӱткен   фразеологизмнер.

 Толдырған:

МБОУ «СОШ№22»

 Аалиева Айза

7 «В» класстыӊ ӱгренчiзi.

Устағҷы: хакас тiлiнiӊ ӱгретчiзi

Бахтараева М.А.

 Ағбан, 2018

Таптырғас:

1.Кирiлген сӧс: « Хакас тiлiн тиреӊ ӱгренерге кирек»-   3 стр

2. 1. Фразеология – тiлдеӊер науканыӊ чардығы.-           4стр

2.2  Соматическай фразеологизмнернеӊер оӊнағ            4-6 стр

2.3.  Bстезiг чардығы.-                                                            6-8 стр

2. 4.  Хол соматизм полызиинаӊ   пӱткен   фразеологизмнер сӧспектерде паза хоос литературада.-                                                                            9стр

3. Тоғыстыӊ салтарлары-                                                        10 стр

4.Тузаланған литература.-                                                      11стр

1.Кирiлген сӧс.

« Хакас тiлiн тиреӊ ӱгренерге кирек»

 Полған на кiзiнiӊ позыныӊ тӧреен тiлi пар, ол аннаӊ кiчiгдеӊ чоохтасча. Ноо даа тiлнi ӱгренчетсе, аныӊ тӱбiне читiре хазығ итсеӊ, ол тiлге син хынарзыӊ, кӧптеӊ кӧп пiлiп аларға харазарзыӊ. Мындағ сағысты  мин хакас тiлiн  ӱгренчеткеннерге пу тоғыс пастыра читiрерге харасчам. Мин позым чахсы чоохтасчам, иб аразында iҷе-пабам пiснеӊ пос ла тiлiнеӊ  чоохтасчалар. Хоос литератураны, газетаны  хығырарға ^[1]кӱстенчем. Bди  позымныӊ тiлiн алғытчам.  Андағ оӊдайнаӊ минiӊ тiлiм хайдар парбас, ол чуртир  тiп сағынчам.

Виктор Павлович Кривоногов, хакас тiлiн iстесчеткен учёнай,   мындағ саннар пирче: 0-9 частығлар аразында-25,2% хакас тiлiн пiлчелер; 10-19 частығлар аразында- 33,8%; 20—29 частығлар аразында-41,6%; 80 азыра частығлар аразында-97,1%. Ол оӊдайнаӊ парза, пiстiӊ тiлнiӊ чуртазы пiр ле тӧлге чидер тiп хорғыс пар. Тiл-ол чонныӊ худы, нооза.

Халғанҷы туста хакас культуразына чарыдылған кӧп мероприятиялер телевидение паза радио пастыра передачалар  полчалар. Хакас чоныныӊ нымахтарыныӊ, кибелiстерiнiӊ алынҷа книгаҷахтар сыхчалар. Чонныӊ пiлiнiзi ӧсче. Пу ағырсымнығ сурығ хоостыра чоохтазығ илееде апарарға чарир.  Че, минiӊ мындағ сағыс. Полған на олған хакас тiлiн хынып ӱгрензе, аныӊ «чазыттарыныӊ тӱбiне» читiре парза, андада тiл пiлчеткеннернiӊ  саны хозылар.  Пу тоғыстыӊ  ӧӧн пӧгiнi тiп санапчам.

Öӧн пӧгiннi толдырар ӱчӱн хоза пӧгiннер турғысчам:

1. Фразеология – тiлдеӊер науканыӊ чардығы.

2. Соматическай фразеологизмнернеӊер оӊнағ.

3. Bстезiг чардығы.

           4. Хол соматизм полызиинаӊ   пӱткен   фразеологизмнер сӧспектерде, хоос литературада .

Bстезiгнiӊ объектi-  статьялар, «Краткий хакасско-русский фразеологический словарь»  Т.Г.Боргоякованыӊ, «Русско-хакасский словарь» Д.И.Чанковтыӊ.

Bстезiгнiӊ предмедi-  соматическай фразеологизмнер.

Тузаланған методтар: анализ

Тiлге чарыдылған тоғыстар –ол талазығ, кӧп тус киректелчеткен iстезiг полча.

2. 1. Фразеология – тiлдеӊер науканыӊ чардығы.

Фразеология – тiлдеӊер науканыӊ чардығы. Ол тiлдегi алынҷа  сӧстерге чарылбинчатхан кизегестернi iстесче. Фразеологизмнер тузалары хоостыра сӧске тӧӧйлер, пiр оӊнағны  таныхтапчалар (сазым чiке турыбысхан- хорых парғам), пӱдiзi хоостыра , ол пик палғалыстығ сӧс пiрiгiстерi. Фразеологизм пӱдiрчеткен сӧстернiӊ пiреезiн хыйа алыбысса, олар таныхтапчатхан оӊнағ чох пол парча. Сӧспектер, учёнайларныӊ паза писательлернiӊ хай пiрее чоохтары фразеологическай палғалыстарғох кiрчелер. Фразеологизмнернi  пiлгенi паза оларнаӊ  орта тузаланғаны пiстiӊ тiлiбiстi ӧтiг паза сiлiг итче. Олар чоохты толдыра итчелер паза чазапчалар.  Мындағ тiл материалы 6-ҷы класстыӊ «Хакас тiлi»  учебнигiнде  пирiлче.

2.2 Соматическай фразеологизмнернеӊер оӊнағ

          Минiӊ хайиимнi тартча  соматическай фразеологизмнер хакас тiлiнде.  Пу темалар хоостыра iстезiглер чоғыл даа, аннаӊар тӧстенерге килiсче орыс тiлiнiӊ iстезiглерiне.    

«Соматизм» — ол грек тiлiндегi сӧс, таныхтапча «кiзiнiӊ  пӱдiзiн».  Кiзi  пӱдiзiн таныхтапчатхан сӧстер ол  иӊ иргi сӧстернiӊ санына кiрче.  Иӊ удаа тузаланчатхан сӧстернiӊ аразында: хол, харах, чӱрек, азах, паар, пас.

         Фразеология- ол  аймах-пасха чонныӊ  сӧстiг пайы. Мында  чонныӊ тархыны, аныӊ культуразы, чуртас оӊдайлары кӧзiдiл парған. Фразеологизм чох тiл чоғыл.

 Славян  ла чоныныӊ фразеологизмнерi :  при царе Горохе, подложить свинью;  европадағы тiллернеӊ алылған фразеологизмнер: Быть или не быть (В.Шекспир), буря в стакане воды (Ш. Монтескье), принцесса на горошине (Г.Андерсен).  Паар сӧстеӊ пӱткен фразеологизмнер хакас чоныныӊ тархынын чарытча чоохтаза, саба полбас. Чонныӊ чуртасха кӧрiзi,  аныӊ хылығы кӧзiдiл парған. Соматическай фразеологизмнернеӊ чоохта тузаланза, кiзi позына чағын нимедеӊер чоохтирге итче.

К/а:  паар ачирға (испытывать тревогу), паар хараларға(кому-нибудь  грустно).

 Алыптығ нымахтарда паза хоос литературада  паар  сӧс удаа учурапча.

 Пора Нинҷi, тура тӱзiп,

Алтын Арығдаӊ сурап турадыр:

Паарымнаӊ сыххан паламныӊ,

Ӧлген сӧӧгiн чоохтап пирзеӊ,

Арығ тыныӊны, Алтын Арығ,

Пiр дее ӱспеспiн, -теен (алыптығ нымах «Алтын Арығ»).

--О-о-о, пу даа паларны. Оларныӊ ноо тузазы. Пала паарға ла тох тiҷеӊнер улуғлар. Хап-орта чоох, -пiреер ааллап килзе, хоптана халча Марей. (А.Халларов «Хылых» чоох)

«История античной эстетики, итоги тысячелетнего развития» автор Лосева А.Ф. соматическай фразеологизмнерге кiрчеткен   сӧстернiӊ   тузаларынаӊар чарыда чоохтапча (интерпретация).

1.«Пас алай ба миис»  сӧстернеӊ пӱткен фразеологизмнер кiзi сағыстығ паза  хыйға полчатханын алай полбинчатханын, посты прайзынаӊ кӧдiре  таныхтапчатханын кӧзiтчелер. «Пас» сӧс чуртас синiне  сых парча,  пас кiзiнiӊ  ӧӧн органынаӊ тиӊнестiрiлче.    

К/а:  Пас айланарға (потерять способность здраво рассуждать);  Пас изенде (пока я жив);  Пас чiдiрерге (зазнаваться).

2. «Сас» сӧстiг фразеологизмнер ӱрӱгiстi, хорғысты паза чобалысты чарыда чоохтапчалар.

К/а: Састары чiке турыбысхан (Кого-либо охватывает ужас).

3 «Харах»-  азых  паза чарых кӧӊнiлiг, сиргектiг(чуткий) полчатханын таныхтапча. Харах iдӧк  аймах-пасха хоза сағыстар чарытча: ӱрӱгiстi, атархосты(зависть), хомай сағысты.

К/а: Харахха кiрерге (понравиться);  Харахха чуғаннығ (приятный, обаятельный): пу харахнаӊ кӧрбеске (ненавидеть).

4. «Пурун»- хайдағ-да чағын искiрiг алары паза посты кӧдiре тудынчатханын таныхтапча.

К/а:  Пурун суғарға (вмешиваться в чужие дела).

5. «Аас»- чоох  чоохтирге.

К/а:  Аас аспасха- (молчать); Аас салынмас- (постоянно ворчащий).

6. «Тiстер»- ол иргi тустаӊ сығара  посты арачылапчатхан   паза хайраллапчатхан тирiг.

К/а: Тiс сындырарға (потерпеть неудачу); Тiс хазартарға (насмехаться)

7. «Тiл»- кiзiлернiӊ палғалыс тутчаӊ тирии, че пiрееде кӧп чоохтанчатханын таныхтапча.

К/а: Тiлi пос (болтливый); Тiлге чiтiг (красноречивый)

8. «Хулах»- истерге паза артых ниме  пiлерге  салыл парған кiзiнiӊ чардығы.

К/а: Хулах азых тударға (быть внимательным); Хулах сiзерге(противно слушать).

9. «Чӱрек»- кiзi кӧӊнiн, хынысты, ағыриин  кӧзiтчеткен чардых.  Чӱрек сӧстiг фразеологизмнер  чахсы кiзiдеӊер чоохтапча.

К/а: Чӱрек азарға(откровенно рассказывать о заветном);

10. «Хол» - пасха-пасха тузалығ сӧс : кiзiлернен палғалыс тутча, иптiг паза сибер хол полчатханын  кӧзiтче,

2.3 Bстезiг чардығы.

         Пу тоғыста iстезiге хол соматизм полызиинаӊ пӱткен фразеологизмнер, оларныӊ пӱдiзi паза тузазы тартылча. Bстезiге прай 42 фразеологизм тартылған. Оларныӊ 17-зi Т.Г.Боргоякованыӊ сӧстiгiнеӊ, 25 фразеологизм  орыс-хакас сӧстiгiнеӊ алылған (1961 чыл). Хол соматизм  полызиинаӊ пӱткен фразеологизмнер пӱдiзiнеӊ 3 (6 фр-зм), 2 (36 фр-зм) чардыхтығлар. Хол соматизм полызиинаӊ   пӱткен   фразеологизмнер кiзiнiӊ аймах-пасха кӧӊiн, хылиин  паза идiглерiн  кӧзiтчелер.

1..Хатығ холға кiрерге   кiзi хылиин чабыра пазып, аннаӊ устапчаханын таныхтапча.

2.Хол пос саларға пiр дее ниме итпин одырарчатханы полча.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            3. Хол- азах пос тӱзерге  кiзi позыныӊ сағызын паза кӧӊнiн чахсы тут полбинчатханын кӧзiтче.

      Олар ӱс сӧстеӊ  пӱт парғаннар: адалыс+ наречие+идiлiс(iле нимес формада)

4.Хол кӧдiрерге 1)марығда алай пасха-нимеде утыр салғаны полча.

                             2)кiзi позыныӊ  ӱнiн пиргенiн  алай, чолда турып,  хайдар- да апар саларға сурынызын таныхтапчатхан фразеологизм полча

5. Хол сабарға  пу фразеологизм  анымҷохтасчатханын таныхтапча.

6.Хол сабызарға  1) чоотазығ соонаӊ хайдағ-да  салтарға килгенiн таныхтапча;

2)  кирек килiспинчетсе, кiзi кӧӊнi тӱс парчатханы;

7.Хол кӧйдiрерге пу  фр-зм кiзiнiӊ пiрее нименi иткен соонда утыр салғанын таныхтапча;

8.Хол  саларға хайдағ-да чоохтазығ соонда, ол салтарны пiчiкте пас салғаны;

9..Хол теерге  кемнi, нименi сохханын  таныхтапча;

10.Хол тударға синоним: изен  пирерге.  Изеннескенiн  паза хол пиргенiн таныхтапча.

Аныӊ чағын тузалығ пааразы полча;

11.Хол пирерге - пу фразеолгизм  Т.Г.Боргоякованыӊ сӧстiгiнде чоғыл;

12.Хол читпеске   тус алай оӊдай килiспинченiн таныхтапча; 

13.Хол кирерге пiрее нименi тут полбинчатханы алай тудып алғаны;

14.Хол тӱспеске  пiрее нименi  кӧӊнi чох итчеткенi полча;

15.  Хол хабарға  чааҷы кiзiнiӊ честь пиргенi;

          Пу фразеологизмнер «Хакас –орыс сӧстiгiнеӊ» алылғаннар:

16.Хол сунарға ниме-де кiлепчеткенi;

17. Хол сығарарға  хол орнынаӊ сых парчатса;

18.Хол чуурға  кiзiнi алғыстааны;

19.Хол аларға   пу фразеологизм тузазы хоостыра тӧӧй хол саларға  фразеологизмге;

20.Хол чыырға   кiзiлернiӊ чарасханын пiчiкке  киргенi;

21.Хол сабыстырарға чараспичатханын кӧзiтче;

22.Хол салыбызарға   хайдағ-да тоғыста араласханы;

            Прай пу фразеологизмнер пӱткен оӊдайлары  хоостыра тӧӧйлер:  адалыс+ идiлiс (iле нимес формада)

23.Холға кiрерге  пасха кiзi холында пол парғаны;

24.Холға аларға -1) нандырығны посха алчатханын таныхтапча;

-2) чиӊiс алғаны;

-3) кiзiнiӊ ӱчӱн нандырығ тудары;

      Пу фразеолгизмге чағын тузалығ полчалар холға пирерге паза  холға тударға  фразеологизмнер.

25.Холға ӱгренерге  кiчiг паланы холда ал чӧрзе;

26.Холға саарға iнектi пызо чох саапчатханы;

Мындағ фразеологизмнер пӱт парғаннар: адалыс (пирiлгi падежте)+ идiлiс (iле нимес формада)

27.Холда ал чӧрерге  иркеде  ӧзерге;

28.Холда поларға   iҷе-пабада чуртирға;

         Олар iкi сӧснеӊ пӱтчелер: адалыс (орынғы падеж)+идiлiс(iле нимес формада)

29..Холдаӊ ал халарға   арачылап халарға;  

30.Холдаӊ сығарға чоох испин позы алынҷа полчатханы;

31.Холдаӊ тӱзiрбеске  толдырчатхан тоғысты читiре иткенi;

       Олар iкi сӧснеӊ пӱтчелер: адалыс (сығынғы падеж)+идiлiс(iле нимес форма)

32.Холнаӊ чоохтазарға  хол пулғаанынаӊ чоох апарарға ;

33.Холынаӊ тоозыларға кiзi ӱреп парчатханы;  

 Олар iкi сӧснеӊ пӱтчелер: адалыс (пӱдiргi падеж)+идiлiс(iле нимес формада)

34.Холнаӊ пазып аларға нименi-де хобыра пасханы полча ;

35.Холға алып аларға посха прай нименi чыып, тузаланарға ;

36. Хол кӧнiктiрiп аларға нимее-де ӱгренiп аларға;

        Олар пӱткеннер: адалыс_+ идiлiс (идiл парған кӧрiмде);                  

37..Хол хысха пiрее нименi идерге оӊдай чоғыл;

38.Холы тизiк  нименi чахсы ит полбинчатханы. Пу фразеологизмге тӧӧй  полчалар хол чох  паза хол ла чох осхас фразеологизмнер.

39.Арығ холлығ нимес  оғыр иткенi;

40.Холдаӊ холға удур –тӧдiр  ниме-де  пиргенi;

 Олар адалыс+ пасха-пасха чоох чардыхтарынаӊ пӱткеннер;

41..Хол хычыпча  пiрее нименi табырах идер кiзiнiӊ кӧӊнiн таныхтапча;

42.Холым читпинче  тус читпинчетсе  нименi-де  идерге;

  Олар пӱткеннер: адалыс + идiлiс  полчатхан тустағы формада.

Сӧспектер:

Турҷаӊ ползам, тигiрге сығарҷыхпын,

Холлығ ползам, оғыр тударҷыхпын.

Сиспектер:

Холы-пуды чох хола симiс,

Хараазынаӊ худайға ла пазырча.( пизiк)

Хоос литературада:

 -Зойканы ӱгретпеске итчезiӊ ме? Синӧк чiли, хол ла сал пiлзе, чидер, я!-хазалған Арина ирiне(Н.Доможаков «Ыраххы аалда»)

« Тiрiг-хазых айланзам, тынандырам. Пиҷеӊ, хол-азааӊ тӱзiрбинӧк чӧр. Мындағ аар чобағлығ тус прай чонныӊ иӊнiне артылча.(Н.Тиников «Кавристiӊ кӧглерi»),

_ Москваны ?!-хайхап сурыбысхан Анфиза олох пиӌедеӊ.- Москваны аларға оой нимес, Москвазар хол сунзалар, холлары кӧйер…..(И.М.Костяков «Чiбек хур»)

- Изеннер,-хол тударға ойлапчам.(Митхас Туран  «Ир кiзiнiӊ iстiнде изерлiг ат чызаан»).

3. Тоғыстыӊ салтарлары.

Хол соматизм  полызиинаӊ  пӱткен фразеологизмнернi iстезiп, мындағ салтарлар идерге чарир:

1.Bстезiге прай 42 фразеологизм тартылған. Оларныӊ 17-зi Т.Г.Боргоякованыӊ сӧстiгiнеӊ, 25 фразеологизм  орыс-хакас сӧстiгiнеӊ алылған (1961 чыл).

2. Хол соматизм  полызиинаӊ пӱткен фразеологизмнер пӱдiзiнеӊ 3 (6 фр-зм), 2 (36 фр-зм) чардыхтығлар.

3. Хол соматизм  адалғы, пирiлгi, орынғы, сығынғы паза адалыстыӊ тартылғы формазында киректелче. 1 фразеологизмнiӊ пӱдiзiнде хол сӧс хадыл сӧс полып киректелче (Хол- азах пос тӱзерге). 36фразеологизмнiӊ   пӱдiзiнде идiлiстiӊ iле нимес паза 2 фразеологизмде идiлiстiӊ полчатхан тустағы формалары пар, 3 фразеологизмнiӊ пӱдiзiнде пiлдiрiс киректелче.

4.Хайзы(оларныӊ саны тыӊ кӧп нимес)  фразеологизмнернiӊ тӧӧй тузалығ  (синоним) пааралары пар. Андағларныӊ санына кiрчелер:

1)Хол тударға   -  хол пирерге;

 2)Холы тизiк  -хол чох  - хол ла чох осхас

Сӧспектер, сиспектерде паза хоос литературада хол сӧстеӊ пӱткен  соматическай фразеологизмнер учурапчатханы пар.

4.Тузаланған литература:

1. http://mirznanii.com/a/79915/somaticheskie-frazeologizmy

2. А.Халларов,  чоох «Хылых»-журнал «Инесай» №4

3.  «Краткий хакасско-русский фразеологический словарь» под ред. Т.Г.Боргояковой- Абакан,2000

4. «Русско-хакасский словарь»  под ред. Д.И. Чанкова, -М, 1961

5. «Хакас тiлi» учебник,  6 класс –Абакан,2014

6. Кривоногов В. П. Хакасы в начале 21 века: современные этнические процессы /Хакас.научн.-исслед. ин-т яз., лит.и истории-Абакан:Хакас.кн.изд,2011

7. Алыптығ нымах «Алтын Арығ»- М,1988