Сул5аччы олонхоьуттара
учебно-методический материал

Амма улууһун Сулҕаччы нэһилиэгин олоҥхо айааччылара, олоҥхоһуттара

1.Сулҕаччы олоҥхо айааччылара.

Стручкова Раиса Иосифовна

Быйыл биһиги республикабытыгар “Култуура сыла” биллэриллэн Саха норуота тыһыынчанан  сылларга илдьэ кэлбит баай ис хоһоонноох, тылынан уус-уран айымньыта, философията, культурнай, духовнай нэһилиэстибэтэ олоҥхо аан дойдуга үрдүк сыанабылын-ЮНЕСКО шедевринэн биллэриллэн улахан билиниини ылбыта быйыл -2026 сылы Олоҥхо үһүс уон сылынан  саҕалыыр.

Саханы саха дэппит туохха да тэҥнэммэт бу улуу баайбытын бүгүҥҥү күннээххэ дылы бүөбэйдээн аҕалбыт, сөҕүмэр айымньылары ийэ өйдөрүгэр айан норуот иннигэр таһаарар дьонунан улуу талааннаахтар, олоҥхо айааччылар, олоҥхоһуттар, тойуксуттар буолаллар.

Амма улууһун чаҕылхай талааннаах олоҥхо суруйааччыларыттан, олоҥхоһут, тойуксут,  дьонноруттан биирдэстэрэ ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ Екатерина Егоровна Иванова буолар.

 Екатерина Егоровна Иванова 1891 сыллаахха, ахсынньы 5 күнүгэр Боотуруускай (Амма) улууһун Сулҕаччы нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ, 1964 сыл балаҕан ыйын 7 күнүгэр өлбүтэ.

Кини оҕо сааһыгар тулаайах хаалан, хамначчыт ыар олоҕун этинэн-хаанынан билбитэ. Екатерина Егоровна төрүт араспаанньата Абрамова, ол туһунан краевед П.М. Павлов архыыптан хасыһан суруйан турар (Амма олоҕо, 2004 сыл 8936№). Аҕата Егор Дмитириевич Абрамов Дьүлэй нэһилиэгиттэн төрүттээх, ийэтэ Татьяна Петровна Абрамова Сулҕаччы Николаевтартан (Молоҕодоордортон) төрүттээх.

Абрамовтар баай Иннокентий Осипович Неустроев үлэһиттэрэ эбиттэр, 1895 сыллааҕы биэрэпис илииһигэр кинилэр түөрт оҕолорун кытта суруллубуттар. Бу кэмҥэ кини биэс саастаах эбит. 1908 сыллаахха оҥоһуллубут биэрэпис кинигэтигэр бу дьиэ кэргэнтэн ким да киирбэтэх, ол аата бу дьиэ-кэргэн ити кэмҥэ Сулҕаччыга суох, олорбот буолбуттар.

Норуот ырыаһытын олоҕун чинчийбит, ырыппыт дьон суруйалларын курдук , 12-13 саастаах Кэтириис кыыс ийэлээх аҕата утуу-субуу өлөннөр, эдьиийигэр Нуучча харах Мотуруонаҕа, күтүөтүгэр Ырҕай Ыстапааннаахха Хоптоҕо нэһилиэгэр (“Маяк”холхуос) Ыстапаанаптарга иитиллэ барарыгар күһэллибит. Эдьиийэ аахха 2-3 сылолорбутун кэннэ, кыаммат олохтон быыһаары дьоно кинини, 16-17 саастаах кыыһы 55 саастаах огдообо Лыҥкыырай Дьарааһын (Артемьев Герасим Захарович) диэн Абаҕа олохтооҕор эргэ биэрэн сүктэрэн ыыталлар. Ити курдук кини оҕо сааһа түмүктэнэр, итинтэн кэнники кини  төрөөбүт Сулҕаччытыгар үктэммэтэҕэ биллэр.

Кэтириис кыыс айылҕаттан чэгиэн-чэбдик доруобуйалаах, сытыы-хотуу, ханнык баҕарар үлэҕэ кыайыгас гына айыллан дьоҥҥо-сэргэҕэ хайҕатара үгүс эбит, чуор куоластаах, ыллыырга-туойарга баҕалаах кыыс өссө Сулҕаччыга олорон, Капитонов Григорий (Киргиэс) диэн биир саастыылаах уолун кытта баайдар  ыытар ыһыахтарыгар, атын да урууларга, түмсүүлэргэ олоҥхолоон, туойан, оһуокайдаан күрэстэһэллэр эбит. Хоптоҕоҕо олорор сылларыгар айылҕаттан талааннаах кыыс олоҥхоһут Хадаар киһитэ Сыгынык Хабырылланы (Иннокентий Яковлевич Говоров) батыһан истэн “Сылгы уола Дыырай Бэргэн” олоҥхотун үтүктэн ыллаан бар дьоҥҥо биһирэппитэ биллэр.

Саха дьахтарын былыргы кэминээҕи ыар олоҕун толору олорбут ырыаһыт Екатерина Егоровна Иванова, ити кэмтэн ыла тус олоҕор, тулалыыр эйгэтигэр, айылҕаҕа, дьонугар-сэргэтигэр буолар  туох баар уларыйыылары, үчүгэйи-куһаҕаны, араас хомолтолору, кыайыылары барытын ырыа-хоһоон  тылынан ыпсарар идэлэммитэ. Ол кэминээҕи ырыалара, тойуктара үксэ сурукка тиһиллибэккэ оччотооҕу дьон өйүгэр хаалбатаҕа саарбаҕа суох.

Үөрэҕэ суох саха талааннаах дьахтара урукку олох очурдарыгар умнууга хаалыан ,Сэбиэскэй былаас олохтонуута атыннык быһаарбыта. Саҥа олоҕу, сырдыкка  тардыһыылаах талааннаах эдэр дьахтар үөрүүнэн ылыммыта. Киһиэхэ барытыгар тэҥ быраабы , көҥүлү биэрбит дьадаҥы дьон былаастара, коммунист партия кин  ырыаларын-тойуктарын ис хоһоонугар киирбиттэрэ, сүрүн геройунан буолбуттара.

1928 сыл тохсунньу 20 күнүгэр “Кыым” хаһыакка “Ленин кэриэһигэр”, диэн тойуга бэчээттэммитэ., ити кини айымньыта бэчээккэ  аан бастаан  тахсыыта этэ .Тойук хаһыат редактора бэлиэтээһиннээх тахсыбыт: “Ырыа үөрэҕэ суох дьахтарын тылыттан сурулунна” диэн. Саҥа үйэни салгыбакка хоһуйар талааннаах саха дьахтарын суруйуу 1938 сылтан саҕаламмыт.

Эдэр бэйэм эмэхсийэн

Эмээхсин да буолларбын,

Эдэр чэгиэн үйэттэн

Эдэр сааспар түспүччэ,

Эҕэрдэнэн уруйдуубун!

(Дьахтар күнүгэр.1939с.)

1948 с Норуот айымньытын дьиэтин тэрийиитинэн олоҥхоһуттар республикатааҕы 1 слеттара буолбута, онно олоҥхоһуттар куоталаһыыларын тэрийбиттэр. Манна Екатерина Иванова олҥхолоон иккис миэстэни ылбыт. Бастакы миэстэни ким да ылбатах. Кини Степанов-Ноорой, П.Ядрихинскай, Е.Кулаковскай-Уот Хойостоон курдук улуу олоҥхоһуттар иннилэригэр түспүт. Екатерина Иванова маны таһынан уопсай олоҥхолооһуҥҥа кыттан “Уһук Түрбүү бухатыыр” олоҥхо геройдарын Күн Чаҕаан Куо уонна Илбис кыыһын ырыатын ыллаан кэрэхсэбили ылбыт.

Саха фольклористара Екатерина Егоровна 47 ырыатын –тойугун , 2 олоҥхотун  суруйан ылбыттара, архыыпка хараллан сытан баран онтон биир олоҥхото “Аландаайы Куландаайы Бухатыыр” 2021 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.  Норуот ырыаһыта, олоҥхоһут, ССРС суруйааччыларын союһун чилиэнэ Е,Е,Иванова бэйэтин кэнниттэн баай репертуары хаалларбыта. Кинини кытта фольклористар Г,М, Васильев, И,В,Пухов, Норуот айымньытын  дьиэтин үлэһитэ П.Н.Попов, фольклорист –хомуйааччы А,А, Дэхсилээхэп үлэлэспиттэрэ, сурукка-бичиккэ түһэрбиттэрэ.

2021 сыллаахха бэчээттэммит олоҥхото, “Аландаайы-Куландаайы бухатыыр”-Амма улууһун олоҥхолоруттан бэлиэ ураты олоҥхо буолар. Кини хорсун хоодуот сырыылара, өстөөхтөрүн кытта өлөр-тиллэр кыргыһыыга киирсиитэ, уус-уран тыл ууһунан хоһуллан кэпсэнэр, Айыы аймаҕын араҥаччылааһын, күн улууһун  көмүскээһин - олоҥхо сүрүн ис хоһоонунан буолар.

Кэнники кэмҥэ эдэр дьон олоҥхону суруйан холонуулара биһигини үөрдэр. Ол курдук, Исакова Вера Егоровна, Рязанская Наталия Константиновна оҕолорго аналлаах икки олоҥхону суруйан күн сирин көрдөрдүлэр.

Исакова Вера Егоровна 1964 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Сулҕаччыга төрөөбүтэ.

Бэйэтэ билинэринэн суруйуунан дьарыктаммыта ырааппыт. Хоһоон,эссе, оһуохай тылын, чабырҕаҕы, ахтыылары сөбүлээн суруйар. Сороҕо хаһыакка, кинигэҕэ суруллан киллэриллибиттэр. Куонкурустарга сөбүлээн кыттар, миэстэлэһэр.

Бастакы олоҥхотун “Дьулусханнаах сырыылаах Дохсун Ньургустай” диэн олоҥхотун 2013 сыллаахха суруйбут.

Бу сыл Эмис нэһилиэгиттэн төрүттээх Тимофей Васильевич Захаров-Чээбий төрөөбүтэ 145 сылыгар аналлаах “Эмис Түмэппийинии этэн дьэргэлдьиттэхпинэ” диэн олоҥхо күрэҕэр алын кылаас оҕолорун илдьэн кытыннарбыта. Онно анаан иккис  олоҥхотун “Олоҥхо аҕата, түстээччи үтүөтэ” диэн тойук-олоҥхону суруйбута. Онно сылдьан оҕо олоҥхо тылын ыарырҕатарын, туойарыгар, олоҥхо тылын өйдүүрүгэр сөптөөх оҕолорго аналлаах олоҥхо наада эбит диэн санааҕа кэлбит. Саҥа олоҥхолуур оҕоҕо сөптөөх олоҥхо наада эбит диэ санааттан бастакы олоҥхотун салгыы суруйарга санаммыта. Онтон сиэттэрэн, Т.В.Захаров-Чээбийгэ суруйбут тойук-олоҥхотун  туһунан доклад суруйан “Сээркээн сэһэнньиттэр” диэн улуустааҕы ааҕыыларга кыттыбыт.

2015 сыллаахха культура колледжыгар үөрэнэ сылдьан 10 сыллаах Олоҥхо тэрээһинигэр кыттыыны ылбыта, онтон элбэх билиини ылбыта, билбэтэҕин билбит. Ол үөрэнэ сылдьан “Дьиэнэн олоҥхолооһун” диэн программаҕа кыттыбыт. Юлия Юрьевна, Алексей Алексеевич Николаевтар диэн ытык мааны ыалга олоҥхо кэрэ киэһэтигэр ыалдьыттааһына Вера Егоровна олоҕор умнуллубат түгэнинэн буолбут.

Оҕолорго анаан-минээн суруйбут бастакы олоҥхотун тылыгар-өһүгэр улахан болҕомтону ууран, оһуоба оҕо тыла-өһө сайдарыгар, үөрэтэригэр туһалаах-ыарырҕаппатын диэн санаанан салайтарбыт. Бу “Дьулусханнаах сырыылаах Дохсун Ньургустай” олоҥхотугар  оҕо ийэ тылын сүмэтин, кэрэтин итэҕэйдин, тылын саппааһа кэҥээтин, сайыннын диэн санааттан саха былыргы өс хоһооннорун сөп түбэһиннэрэн киллэрэн биэрбит.

2023 сыллаахха олохтоох модельнай библиотека библиотекара Попова Елена Васильевна туруорсан “Чычып-Чаап” уһуйаан иитиллээчилэрэ аан бастаан дьоҥ-сэргэ ортотугар оонньоон көрдөрбүттэрэ. 2024 сыллаахха Саха сирин култуураҕа уонна фольклорга түмэлигэр ыҥырыллан архыыбыгар анаан  уһуллубуттара. Онон түмэл архыыбыгар хараллан сытар. Олоҥхотун республика уһуйааннарыгар тарҕатарга этии киллэрбиттэрэ.

Үһүс олоҥхото “Дьэгэлдьитэ дьиэрэтэр Кээтии кыыс ырыата” биир дойдулаахпыт Екатерина Егоровна Ивановаҕа анаан суруйбут олоҥхото эмиэ бу түмэл архыыбыгар киирбитэ.

Вера Егоровна элбэх маастар кылаастарга сылдьан бэйэтин билиитин хаҥатар, ол билиитин оҕолорго тиэрдэргэ кыһаллар.

Наталья Константиновна Рязанская 1978 сыллаахха Сулҕаччы нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 1995 сыллаахха Амма 1№дээх орто оскуолатын бүтэрбитэ. Бу сыл Саха Государственнай Университетыгар саха салаатыгар туттарсан киирэн үөрэҕин 2000 сыллаахха бүтэрбитэ. 2001 сыллаахтан Амматааҕы Л,В,Киренскэй аатынан лицейгэ саха тылын учууталынан үлэлээбитэ, 2024 сылтан улуустааҕы үөрэх салалтатыгар көһөн, методическай салаа специалиһынан үлэлиир. Литература эйгэтигэр киирбитэ 11 сыл буолбут. 2015 сылтан айар, суруйар үлэтин саҕалаабыт. Былырыын 2025 сылга, 2019 сылтан сылын аайы төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүгэр “Чолбон” сурунаал редколлегията, сурунаал бастакы редактора Алампа Софронов аатынан бириэмийэтин прозаҕа, поэзияҕа, уус-уран критикаҕа уонна “Бастыҥ партнер” сыл лауреаттарын туттарар үтүө үгэскэ кубулуйбут куонкуруһугар “Саахар” диэн сэһэнэ “2024 сыл  Алампа аатынан бириэмийэ” лауреата буолан Наталия Константиновна айар үлэтин өссө үрдүккэ сирдээбитэ, кынаттаабыта.

Эмиэ бу сыл - 2024 сыллаахха абаҕатын, Россия айар худуоһунньуктарын сойуустарын чилиэнэ, ЮНЕСКО Аан дойдутааҕы худуоһунньуктарын “Кыһыл көмүс мэтээлин хаһаайына”, “СР Гражданская  доблесть” бэлиэтин туһааннааҕа, Саха республикатын культуратын туйгуна, Аан дойду норуоттарын икки ардыларынааҕы “Усы Сальвадора Дали” диэн Испанияҕа кэтэхтэн ыытыллыбыт куонкуруска кыттан 2-с миэстэлэни ылбыт Сулҕаччы нэһилиэгин, Амма улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, “Амма киэн туттуута”, “Уран ууһа” бэлиэлэр хаһаайыннара Николай Николаевич Рязанскай Аммаҕа ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕар анаан холустаҕа олоҥхо дьоруойдарын уруһуйдаабытын сөбүлүү көрөн айар киһи талаана батарбакка , тэһэ кэйэн Наталия Константиновна сир ийэни арчылыыр-араҥаччылыыр Амма албан ааттааҕа “Көмүс баттахтаах Удьурҕай Боотур” олоҥхо-остуоруйаны суруйан таһаарбыта. Бу эмиэ дьикти түгэн! Мин баччааҥҥа диэри истэ иликпин,  уруһуйтан олоҥхону суруйан таһаарбыт киһини!

Наталия Константиновна проза жанрын ордорор, Амма биир эдэр талааннаах ааптара 60-ча кэпсээннээх, 5 кинигэлээх: “Аммаҕа төрүүллэр дьоллоохтор” диэн электроннай кинигэлээх, “Төннүбүт төрүөх”, “Аргыс”,”Бэлисипиэт”, “Мин дьолу талабын”, “Уруум таптала”, “” Амма ааттааҕа Анатолий Баишев”, “Сэттэ сурук”, “Икки ытыс кистэлэҥэ” онтон да атын айымньыларынан ааҕааччылар куттарын тутуон тутар. Наталия Константиновна кистэлэҥ талааннара  өссө да баар буолуохтара, олор өссө арылланнар дьонун-сэргэтин, кэтэһэр ааҕааччыларын үөрдэ турдун! Санаабыта сатаннын, суруйааччылар сойуустарыгар киирэн биир дойдулаахтарын үөрдэ турдун!

Дьэ, бу курдук, Екатерина Егоровна 2021сыллаахха бэчээттэммит “Аландаайы Кулантаайы” олоҥхотун Амма биллэр олоҥхолоруттан уратытын бэлиэтииллэр. Аландаайы Куландаайы хорсун хоодуот сырыылара, өстөөхтөрүн кытта өлөр-тиллэр кыргыһыыга киирсиитэ, уус-уран тыл ууһунан хоһуллан кэпсэнэр, Айыы аймаҕын араҥаччылааһын, күн улууһун  көмүскээһин - олоҥхо сүрүн ис хоһоонунан буолар.

Вера Егоровна “Дьулусханнаах сырыылаах Дохсун Ньургустай” олоҥхотун оҕолорго анаан-минээн тылыгар-өһүгэр улахан болҕомтону ууран суруйбута, оһуоба оҕо тыла-өһө сайдарыгар туһалаах, үөрэтэригэр дэбигис буоллун диэн суруйбутун бэлиэтиэххэ сөп.

Наталия Константиновна остуоруйа-олоҥхотун киһи ааҕа олорон, кырдьык даҕаны, остуоруйа дойдутугар сылдьар курдук сананаҕыҥ. Тылын баайа, дэгэтэ хайдахтаах курдук төрөөбүт дойдутун таптыырын, киэн туттарын көдөрөр!

2.Олоҥхоһуттар

Флегонтов Дмитрий Романович (29.10.1909-1963)-Бөҕө Тоҥус. Кыайыгас-хотугас, бөҕө-таҕа, сытыы-хотуу, ыллаабыт-туойбут киһи этэ. Нарын кылыһахтаах куоластаах тойуксут, иллэҥ бириэмэтигэр куруук киҥинэйэн ыллыы сылдьар, үчүгэй настырыанньалаах буоллаҕына олоҥхолуур этэ диэн партийнай-сэбиэскэй үлэһит Ефремов Дмитрий Семенович 1999 сыллаахха бэйэтин ахтыытыгар суруйан хаалларбыт. Бөҕө Тоҥус ииппит уола, үлэ-тыыл бэтэрээнэ Феофанов Тимофей Михайлович ахтарынан сахалыы ырыаны ордук сөбүлээн дьиэрэтэн ыллыыра, бэйэтэ айан, тута хоһуйан ыллыыр, тойуктуур эбит. Бөҕө Тоҥус бырааһынньыктарга олоҥхоһуттары мунньан олоҥхолотор идэлээх эбит. Мындаҕаайыттан Доодор Соппуруонап, Сулҕаччыттан Стручков Евграфий Константинович-Уус Аапый, Неустроев Тимофей Сильвестрович-Түмээски оҕонньор ол балаҕаҥҥа олоҥхолуур этилэр диэн 95 саастаах кырдьаҕас Түмэппий Феофанов ахтар.  Тоҥус бырааһынньыктарга олоҥхоһуттары мунньан олоҥхолотор идэлээх эбит. Неустроев Тимофей Сильвестрович, норуокка биллэринэн-Түмээски оҕонньор. Сулҕаччы нэһилиэгин төрүт олохтооҕо. И.П.Михайлов-Харачаан аатынан колхоз чилиэнэ. 1937-38, 1942-43 сылларга бу колхоз бэрэссэдээтэлинэн үлэлээн колхоһу атаҕар туруорбут дьоннортон биирдэстэрэ. Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр хонуу хорсун үлэһитэ, сылгы ферматын сэбиэдиссэйэ. Феофанов Тимофей Михайлович ахтарынан, Түмээски оҕонньор сүрдээх  нарын куоластаах олоҥхоһут эбит. Кыыһа Дьячковская Мария Романовна ахтыытыгар ”аҕам үөһэ тэһиннэҕинэ олоҥхолуур этэ, сүрдээх үчүгэй куоластааҕа, дьон-сэргэ олоҥхолоо диэн көрдөһөр да этилэр” диэн суруйан хаалларбыта миэхэ баар. “Туох туһунан ыллыырын олох өйдөөбөппүн” диэбитэ. “60сс. Сэһэн Боло кэлэн хоно сытан аҕабын кытта түүннэри-күнүстэри сэлэһэллэрэ, тугу кэпсэтэн эрэллэрин олох иһиллээбэт этим” диэбитэ ииппит кыыһа Мария Романовна Дьячковская.

Стручков Евграфий Константинович-“Уус Аапый”(1912-1996), сэрии, үлэ, тыыл  бэтэрээнэ. Абаҕам мин оскуолаҕа да үөрэнэр кэмнэрбэр, устудьуоннуу да сылдьан кинилэргэ сырыттахпына, проигрывательгэ “Ньургун Боотур” олоҥхону пластинкатын тыаһатан истэ-истэ, “Ноо!” дии олорор  буолааччы. 60-с сыллар ортолоругар эргэ кулуупка, билигин галерея буолан турар И.П. Михайлов-Харачаас туттарбыт дьиэтигэр биирдэ саалатыгар олорон эрэ олоҥхолуу олорорун истибитим. Дьон бөҕө мустубут этэ, мин кинилэр быыстарынан кыбылла-кыбылла киирэн истибиппин өйдөөн хаалбыппын. Норуот ырыаһыта Устин Нохсоороп. Ыстатыйалар. Ахтыылар. Документальнай билиографическай ыйынньык./Саха Республикатын Наукатын академията, Гуманитарнай чинчийэр институт, республиканскай “Олоҥхо ассоцияцията” общественнай тэрилтэ; [хомуйан бэчээккэ бэлэмнээтилэр: В.В.Капитонова, Л.У.Нохсорова, Т.М.Нохсорова; эппиэттиир редактор уонна киирии тылын автора филологическай наука кадидата С.Д.Мухоплева].-Дьокуускай: ИГИ АН РС/Я, 2007.-236 страницалаах кинигэ 83-85 страницатыгар абаҕам сиэн балта Чудинова Матрена Иудовна 1997 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр “ Устин Нохсооробу көрбүтүм”. диэн ыстатыйатыгар маннык диэн суруйбут:”1939 сыллаах диэки эбитэ буолуо. Ол сыл Быкы үрэҕэр Торуойдар өтөхтөрүгэр кыстаары кэлбиппит. Онно биирдэ Устин Нохсоров кэргэнэ Маайалыын сылдьан ааспыттарын өйдүүбүн. Кинилэр Ырыа Ыллаабыт диэн сиргэ олоро сылдьыбыттар эбит. Биһиги, оччотооҕу оҕолор, ыалдьыт киирдэҕинэ, хаҥас диэки барарбыт. Ол сиэринэн эмиэ мин балтым Дьэбдьиэлиин хаҥас диэки баран Маайа бэргэһэтин сэҥээрэн, ымсыыра көрбүппүт. Маайа кып-кыһыл төгүрүк бэргэһэлээҕэ. Ону үчүгэй баҕайытык төбөтүн оройугар ууруммут этэ. Тахсан барбыттарыгар, биһиги эмиэ кэннилэриттэн ыраахтан батыһа көрбүппүт. Кинилэр үрэҕи өрө бара турбуттара. Маайаны үчүгэй да кыыс диэн өйдөөбүппүт. Дьоммут Куутук Нохсоороп кэргэнинээн кэлэн аастылар диэбиттэрэ. Кэлин биллэххэ, Маайа берет бэргэһэни кэппит эбит. Ону биһиги саҥа көрдөхпүт дии!

Биирдэ эбэбинээн Ырыа Ыллаабыт ыалыгар барбыппыт. Онно алаас ортотугар дьиэ тэлгэһэтигэр оһуокайдаабыттара. Устин оһуокай таһаарар этэ. Мин кини таҥаһын өйдөөн хаалбыппын. Мин өйдүүрбэр, араҕас косоворотка ырбаахылааҕа, эриэн солко уһун хаалтыһын моонньугар эринэн баран түөһүгэр икки өттүнэн түһэриммит. Синньигэс, эриллэҕэс уһугар киистэлээх курдааҕа. Ойдоҕуна - хаалтыһа, кура хамсыыр этилэр, атаҕар ып-ыраас оһуордаах сарыы тирэҥсэлээҕэ. Оччолорго итинник мааны таҥастаах киһини көрбөт буолан, мин өйбөр хатанан хаалбыт быһыылаах. Биирдэ дэриэбинэҕэ эмиэ оһуокай этэрин истибитим. Оччолорго Сулҕаччылар олус элбэхтик оһуокайдаабат этилэр. Сэрии иннинэ биир Бүлүү уола диэн киһи оһуокай этэрин истэрбит. Аата ким эбитэ буолла? Үрдүттэн Бүлүү уола диэн ааттыыллара. Онтон Устин Нохсооробу үксүн Куутук Нохсоороп дииллэр этэ. “Куутук Нохсоороп кэлбит үһү” диэн буолара. Мин таайым Евграфий Константинович Стручков: “Куутук Нохсооробу кытта күрэхтэһэн ыллаабытым” диирэ. Ол ханна, хайдах күрэхтэспиттэрин ыйыталаспат этим”. Бу ахтыыттан көстөрүнэн, Аапый Стручков Устин Гаврильевич Нохсоровтан олоҥхолуурга уһуйуллубут буолуон сөп курдук.[7,235] 87 саастаах Тарасов Бүөтүр Никиипэрэбис ахтарынан, Аапыйы “сүрдээх көҥдөй куоластаах” олоҥхоһут этэ диир. “Кыра сылдьан биирдэ Бөҕө Тоҥус балаҕаныгар быһыылааҕа олоҥхолуу олордоҕуна Кириллин Мэхээлэлиин иккиэн хардары-таары көхсүн иһиллээн көрбүппүт”- диэн ахтар. Оннук көҥдөйдүк, киэҥник ыллыыра эбитэ үһү. Оттон үлэ бэтэрээнэ Анна Никитична Неустроева ахтарынан “Аҕам Неустроев Никита Николаевич кэпсииринэн, Аапый бэйэтин олоҥхотун олоҥхолуура” эбитэ үһү.  Оннук да буолуон сөп дии сабаҕалыыбын. Кини “Ыһыах ырыата” диэн тойугун филологическай наука дуоктара Николай Николаевич Ефремов сурунан ылбытын “Амма кырдалын хоһоонньуттара” диэн кинигэҕэ киллэрбиттэрэ. Абаҕам бу тойугун 38 саастаах эрдэҕинэ 1947 сыллаахха ыллаабытын Н.Н.Ефремов 1950 сыллаахха тылыттан суруйбута РНА СС НК архыыбын 5 ф., 6 уоп. 73 дь. харалла сытар эбит. Онно Николай Николаевич Стручков Ерфиграфий Константиновиһы норуот олоҥхоһута, ырыаһыта диэбит.[2,125] Маны таһынан Стручков Евграфий Константинович талааннаах артыыс. Сиэн балта Чудинова Матрена Иудовна ахтыытыгар этиллэринэн,  Аапый  уус-уран самодеятельноска сүрдээх көхтөөх эбит. “Күкүр Уус”, “Кыһыл Ойуун”, “Айаал” курдук улахан драмалары туруоран оонньуу сылдьыбыттар.Кэлин Аапый бэйэтэ П.А.Ойуунускай “Ньургун Боотур” олоҥхотун туруорбут. Онно бэйэтэ оҕолору олоҥхолуурга үөрэппит. Манна Туйаарыма Куону –Степанова Шура, Кыыс Кыскыйдааны Дыдаева Минадора, Айыы Умсууру Тарасова Настаа уонна Капитонова Таня, Сорук Боллуру Максимов Баһылай, Үрүҥ Уоланы Наумов Бөдүһүөй, Ньургун Боотуру-Стручков Аапый бэйэтэ, Дьячковскай Ньукулай, Кириллин Арамаан, Данилов Баһылай о.д.а бары кыттыбыттарын 2007 сыллаахха үлэ бэтэрээнэ Дьячковская Мария Романовна бэйэтин ахтыытыгар суруйан хаалларбыта. Бу олоҥхону 1949-50 сс. туруорбуттара. Оччолорго “Баҕа харах”(киһитин аатын умнан кэбиспит) кулуупка үлэлиирэ. Декорацията олох дьиҥнээх курдук этэ диэн ахтыы ыларбар эдьиийдэр Кээтэлээх Настаа кэпсээбиттэрэ. Ону бырааттара Бүөтүр Никиипэрэбис ахтыытыгар бигэргэппитэ. [12]Туох баар кумааҕы, хаһыат сыыһын барытын мунньан кырааскалаан оҥорбуттара үһү. Кыталыктар кэлэн түһэллэрин адьас дьиҥнээх гына курдук оҥорбуттара диэн кэпсээбитэ Бүөтүр Никиипэрэбис.

 “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхоҕо Туйаарыма Куо оруолун толорбут Степанова (Федорова)Александра Максимовна-“Укку Суура” үлэ, тыыл бэтэрээнэ. Сүрдээх дьээбэлээх, супту үөрэ-көтө сылдьар, тута хоһуйан хоһоон айар уус-уран тыллаах, ол хоһоонугар матыып айа охсон дьээбэлээн ыллыыр идэлээх, мээнэ киһиэхэ бэриллибэт сопрано  куоластаах ырыаһыт, айылҕаттан бэриллибит талааннаах артыыс. 1948 сыллаахха Саха АССР бастакы фестивалыгар Амма оройуонун чиэһин көмүскээн лауреат үрдүк аатын ылбыт. Жюри ырыаһыт үөрэҕэр ыыта сатаабытын үп-харчы өттө кыаллыбатын, кыладыапсыгын үлэтин быраҕан барар кыаҕа суоҕунан аккаастанан кэбиспит. Александра Максимовна ылыыр-туойар талаан түбэһиэх буолбатах. Кини Саха АССР норуодунай артыыһа Христофор Трофимович Максимовтыын ини- биилэр оҕолоро.

1949 сыллаахха “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхоҕо маассабай сыанаҕа кыттыбыт  Данилов Василий Дмитриевич-үлэ, тыыл бэтэрээнэ чахчы даҕаны сатаабатаҕа диэн туох да суоҕа: уус бастыҥа, оһохчут бэрдэ, булчут сорсуннааҕа, сылгыһыт ааттааҕа. Ырыаны да ыллыыра, тойугу да туойара, алгыһы да алгыыра, чабырҕахтыыра да, ылбаҕай тыллаах кэпсээнньит, артыыс бэрдэ  этэ. Бука ол талаана аҕатыттан Миитэрээс оҕонньортон бэриллибитэ буолуо; аҕата ыллыыра да, айылҕаттан айдарыылаах эмчит да эбитэ үһү. Улахан кыыһа Данилова Венера Васильевна суруйбутунан “Биирдэ аҕалара маҕаһыынтан Г.Г.Колесов толоруутугар П.А.Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотун грампластинкатын атыылаһан аҕалан , оҕолоругар иһитиннэрэр буолбут.” Ордук Сорук Боллур, айыы уолун, абааһы кыыһын ырыатын сөбүлээн истэр эбиттэр. Мин кыра сырыттахпына Баһылай Сорук Боллур ырыатын зона кэнсиэригэр ыллыыр, испиэхтээххэ олус табыллан оонньуур этэ. Кэлин ыһыахтарга алгысчыт быһыытынан талаанын арыйбыта, оһуокайдаан да ылара, тойуктуура даҕаны. Павлов Байбал Ньукулаайабыс ахтарынан “Баһылай, ыһыахтары алгыыра, оһуохай  тылын олус табыллан этэрэ. Дойдутун отун-маһын олус үчүгэйдик хоһуйан ыллыыра, сүрдээх чэпчэки баҕайытык, киһи өйдүүр гына хоһуйара”. Чахчыта да оннуга. Аҕатыттан айылҕа анаан биэрбит талаанын ситэ туһамматаҕа.

“Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхоҕо маассабай сыана биир кыттыылааҕа Кириллин Роман Евстафьевич-бэртээхэй куоластаах ырыаһыт, тойуксут, алгысчыт этэ. Ат ымыылаах-атын мииннэ да ыллаан дьырылатан барара. Үгүс ыһыахтары алгыс этэн, тойук туойан арыйбыта. Сахалыы куоластаах ырыаһыт этэ.

Билигин да  олоҥхону толорооччулар биирдиилээн да буоллар бааллар. 2024 сыллаахха Амма улууһугар республикатааҕы Олоҥхо ыһыаҕа ыытыллыбытыгар нэһилиэгинэн олоҥхону туруорууга нэһилиэктэр икки ардыларыгар күрэх буолбутугар Екатерина Егоровна Иванова “Аландаайы Куландаайы бухатыыр” олоҥхотуттан быһа тардан көрдөрен улаханнык биһирэммиттэрэ.

Бу сыл республикатааҕы ыһыахха Матвеева Мичийэ Николаевна “Эдэр олоҥхоһуттар” күрэхтэригэр Гран-при буолбута.

Михайлова Анастасия Николаевна 2007 сылтан олоҥхолортон быһа тардан олоҥхолуур. 2005 сыллаахха Культура  кэллиэһин фольклорга салаатын бүтэрэн баран Сэргэ Бэс култууратын киинин директорынан үлэлээбитэ. Пенсияҕа тахсан баран “Оскуола-оҕо уһуйаана” иитэр-үөрэтэр тэрилтэҕэ “Үрүйэчээн” куруһуогу тэрийэн үлэлэтэр. Оҕолоро араас таһымнаах күрэхтэргэ, фестивалларга сэмэй ситиһиилэнэллэр: “Бриллиантовые нотки”, “Олоҥхо алыптаах дорҕооно”, “Өбүгэ быстыбат ситимэ”, “Чуопчаарар оҕо саас” о.д.а. куонкурустарга лауреат, дипломант, Гран-при буолаллар, бэйэтэ, Анастасия Николаевна “Лучший руководитель фольклора” диэн аат туһааннааҕа. Анастасия Николаевна сыала - оҕо талаанын арыйан үөрэтии, алгыһы, сиэри-туому тутуһуу, норуот ырыатын, тойугу, оһуохайы, чабырҕаҕы, олоҥхону, хомуһу оҕо дэгиттэр баһылааһын буолар. Араас талааннаах оҕолору иитэн-үөрэтэн таһаарда.

Маны таһынан, Анастасия Николаевна бастакы олоҥхотун 2007 сыллаахха толорбута. Улуу олоҥхоһуттар суруйан хаалларбыт олоҥхолоруттан быһа тардан толорор. Киэҥ, аһаҕас куоластаах толорооччу. Чабырҕахсыт бэрдэ, туойарын да ордорор, оһуохайы да иэйэн – куойан таһаарар.

Ситиһиилэрэ: Сулҕаччыга ыытыллыбыт Е.Е.Иванова “Тоҕо, туойбат буолуомуй? диэн тойук күрэҕэр “Гран при” үрдүк аат, Х.Т.Максимов 100 сылыгар аналлаах республиканскай “Ырыа ыһыаҕар”-тойукка Ш степеннээх Дипломант, чабырҕахха, оһуохайга -Анал аат, 105 сылыгар анаммыт “Олоҥхо дэгэрэҥэ” олоҥхо персонажтарын тойуктарын толорууга - “Олоҥхо омуна” анал аат, В.М.Новиков –Күннүк Уурастыырап “Нуоҕалдьын Кугас аттаах тойон Дьаҕарыма бухатыыра” диэн олоҥхотуттан “Сорук Боллур уол ырыатын” , абааһы кыыһын,  абааһы уолун ырыатын толорон толорон -Анал аат ылары ситиспитэ.

Бу курдук , үйэлэри уҥуордаан Сулҕаччы олоҥхото кыра-кыралаан сайдар-үүнэр!

Туhаныллыбыт литература

Н.Захаров. «Мин алгыhым»/Н Захаров//Амма олоҕо-1986.-сэтинньи 15к.-С4

В.Исакова. Дьулусханнаах сырыылаах Дохсун Ньургустай.Олоҥхо, 2025

П.Павлов. Екатерина Иванованы ɵссɵ  биирдэ чуолкайдааhын /П.Павлов//Амма олоҕо-2008.-олунньу 2 к.-С2

П.Павлов.Ыhыах –саха  бырааhынньыга/П.Павлов//Амма олоҕо-2006.-бэс ыйа 6 к.-С3

П.Павлов.Дьоллоох олох тойуксута/П.Павлов//Амма оло5о-2006.-алтынньы 26к.-С14

Т.Ефремова.Е.Иванова айымньыларын тыла/Т.Ефремова//Амма оло5о-

Сулҕаччы түɵлбэтигэр/ (хомуйан онордо П.М.Павлов;редкол.:П.М.Павлов, Д.Ф.Наумов, Т.П.Павлова).-Дьокуускай:Якутия, 2005-204с.

«Тоҕо туойбат буолуомуй…».Норуот ырыаhыта Екатерина Иванова:библиогр.ыйынньык/сост.Е.В.Попова:художн.Н.Н.Рязанский.-Амга:ГУ редакция газеты «Амма олоҕо».-2006.-92с.:ил.