“Аландаайы-Куландаайы бухатыыр” олоҥхоҕо анал ааттар
творческая работа учащихся

Саха филологията

“Аландаайы-Куландаайы бухатыыр” олоҥхоҕо анал ааттар

                                                  Үлэни толордо: Сулҕаччы орто

                                          үөрэхтээһин оскуолатын     7 кылааһын

                                              үөрэнээччитэ Исаков Родион

                                                  Салайааччы: саха тылын уонна

                                                                  литературатын учуутала Данилова В.В.

2025 сыл

Иһинээҕитэ

Киириитэ.....................................................................................................................................2 с

1 баһа. Сахалыы айыы ааттар....................................................................................................3 с

2 баһа. Е.Е.Иванова “Аландаайы-Куландаайы бухатыыр” олоҥхо анал ааттара..............4-6 с

2.1. Олоҥхо анал ааттарын наардааһын

2.2. Олоҥхо персонажтарын ааттарын суолтатын ырытыы............................................... 7-8 с  

Түмүк............................................................................................................................................9с

Туһаныллыбыт литература.....................................................................................................10 с.

Киириитэ

    Анал ааттары чинчийэр тыл үөрэҕэ ономастика диэн ааттанар. Грек омук тылыттан кэлбит, тылбааһа «искусство давать имена» диэн эбит. Ономастика сүрүн хайысхалара: антропонимика – анал ааттар (киһи аата), топонимика - сир-дойду аата. Мин салайааччыбытын кытта сүбэлэһэн баран, биир дойдулаахпыт олоҥхоһут Екатерина Иванова “Аландаайы-Куландаайы бухатыыр” олоҥхотун геройдарын анал ааттарын ырытан көрөргө сананным. Олоҥхо туспа кинигэ буолан, 2021 сыллаахха  олоҥхоһут төрөөбүтэ 130 сылыгар анаан бэчээттэммит.

Үлэ тоҕооһо: Төрөөбүт тылы үөрэтии, саҥаны арыйыы, билиини кэҥэтии хаһан да сонуна ааспат. Бу үлэбинэн оҕолору төрөөбүт тылы үөрэтиигэ тардыахпын баҕарабын.

Чинчийии биридимиэтэ: Олоҥхо анал ааттара.

Сабаҕалааhыннар: Биhиги чинчийбит матырыйаалбыт оҕолорго интэриэhи үөскэтэн, олоҥхо тылын-өһүн үөрэтэргэ угуйуо диэн эрэнэбит.

Yлэ туhата: хомуллубут матырыйаал тулалыыр эйгэ, саха тылын уонна культуратын үөрэтии уруоктарыгар, кылаас, оскуола иитэр-үөрэтэр үлэтигэр туhалаах буолуохтара.  

Үлэ сыала: Олоҥхо анал ааттарын  суолтатын, быһаарыы, чинчийии.

Соруктара:

-Екатерина Иванова“Аландаайы-Куландаайы бухатыыр” олоҥхотун кылгас быһаарыытын, тутулун дьиэ кэргэмминээн ааҕыы, кэпсэтии;

-Олоҥхоҕо киирбит анал ааттары көрдөөн сурунуу;

-Булбут анал ааттарбын бөлөхтөөһүн;

-“Саха тылын быһаарыылаах тылдьытынан” ааттар суолталарын быһаарыы, чинчийии;

-Хомуйбут, үөрэппит матырыйаалбынан дакылаат суруйуу.

Чинчийэр үлэм 2 бастан турар. Бастакы баспар анал ааты үөрэтэр наука салаатын, айыы ааттарын туһунан суруйдум. Иккис баспар олоҥхо персонажтарын анал ааттарын  суолталарынан  көрөн бөлөхтөөтүм. Маны таһынан, олоҥхо  айыы геройдарын ааттарын суолтатын саха тылын быһаарыылаах тылдьытыттан көрөн ырыппыт чинчийэр үлэм киирдэ. Дакылааппар Багдарыын Сүлбэ антропонимнарга үлэлэрин, оҕолор чинчийэр үлэҕэ бастакы хардыыларын матырыйаалларын туһанным.

1 баһа.  Сахалыы Айыы ааттар.

     Киһи аатын үөрэтэр наука ономастика диэн ааттанарын киирии чааспар суруйан турабыт. Аат үөскээбит төрүтүн кини суолтатын, ис хоһоонун, норуот олорон ааспыт олоҕун, итэҕэлин ономастика науката үөрэтэр эбит. “Онома́стика (ὀνομαστική) — грек омук тыла, анал ааттары үөрэтэр языкознания салаата, тылбааһа ааты табан биэрии искусствота” [https://www.onomastika.ru/terms/antroponimiya ]

     Киһи тылы баһылыаҕыттан ыла араас эттиктэргэ, көстүүлэргэ, сиргэ-уокка уонна бэйэ-бэйэлэригэр аат биэрэр буолбут. Киһи аата бодоруһарга сүрүн  туттуллар ньыма эбит. Былыр былыргыттан киһи аата биһиги олохпутун кытта  ыкса ситимнээх.      

    Сахалар ааттара XVII үйэттэн ыла сурукка киирэн барбыттар. Нуучча дьоно маҥнай кэлэллэрин саҕана оҥоһуллубут үгүс историческай докумуоннар ортолоругар сахалар испииһэктэрэ бааллар эбит. Нуучча кэлиэн иннинээҕи кэмҥэ саха биир сирэй ааттааҕа: Эллэй, Омоҕой, Лөкөй, Мымах, Үөчэй, Буйаан, Бырдах, Хайахсыт.  Ардыгар икки эбэтэр хас да тылынан бэриллэр: Дайбаахы Хара, Ньыкаа Харахсын, Дьуон Дьаҥылы, Аан Эрэһэ Ойуун, Уот Уһуму. Былыргы сахалар көтөр-сүүрэр, хамсыыр-харамай аатын биэрэллэрэ элбэх эбит: Өксөкүлээх ойуун, Хотой тойон, Боруллуо, Мохсоҕол, Суордаайы, Далан Умсан, Тураах, Куоҕас, Бахсы, Атыыр Хахай, Баабыр ойуун, Бөрө бөтөһө, Ала Оҕустаах, Бэдэрдээх удаҕан, Кырынаастыыр, Алыһардаах удаҕан. Киһи тас көрүҥүттэн көрөн дьүһүннүүр ааттар эмиэ бааллар : Адаарыс, Айгылла, Аччаҕар, Бүгүстэй, Бэкийэ Хара, Дабдарыс, Дара Бөҕө, Додор, Кыаһай, Лахса, Лахай, Лэкэй, Модун, Суптугур.

 [  6, 69 с ]

        Олоҥхоҕо айыы бухатыырдара, айыы кыргыттара, орто дойду дьоно бары сырдык, киһини үөрдэр ааттаах буолаллар эбит. Холобур, мин ырытар олоҥхобор айыы дьонун ааттара бары ыраас, сырдык ааттар: Күлүм Хотун, Нууралдьын Куо, Туналы Куо,  Сандаар, Айылгы Баай Тойон. Кинилэри биһиги Айыы ааттара диибит. Айыы ааттара диэн үчүгэйи, сырдыгы, кэрэни санатар ааттары ааттыыллар эбит. Ол иһин аат суолталааах. Киһи аатынан дьоҥҥо биллэр. Киһи айылҕаттан ханнык күүһү ылара аатыттан көстөр. Үчүгэй ис хоһоонноох ааттаах дьон үчүгэй күүһү ылаллар. Онон аат айылҕа күүһүн тардар суолталаах.

2 баһа. Е.Е.Иванова “Аландаайы-Куландаайы бухатыыр” олоҥхо анал ааттара

2.1. Олоҥхо анал ааттарын наардааһын.

    “Аландаайы-Куландаайы бухатыыр” олоҥхо кинигэтин кэннигэр быһаарыылар бааллар. Манна мин салайааччыбын кытта анал ааттар ыйынньыктарын [197-199с] туһанан айымньыга суруллубут 44 ааты 5 бөлөххө араардым. 3 аат соҕотох буолан бөлөхтөөбөтүм. Аал Лууб Мас, Ньукуола таҥара, Хайыһар Хаан Айыы Тойон - үөһээ дойду баһылыга диэн ааттары. Маны таһынан кыргыттар ааттара Нууралдьын Куо, Туналы Куо уонна Кыыс Ньургун ааттара киирбэтэҕин эбии киллэрдим.

1 бөлөх. Сир-дойду  аата:

1.Аат (аад) Сатайыын - Арсан Дуолай олорор сирэ;

2. Куорсу Далай - байҕал аата;

3. Лаамы - Охотскай муора аата;

4. Муус Сойулуор - бухатыырдар охсуһар сирдэрэ;

5. Төмтөөн - сир аата. Аммалар олоҥхолоругар элбэхтик ахтыллар сир аата.

6. Өймөөкүр - тоҥустар дойдулара (Өймөкөөн)

7. Хахайдаах Хаан Туруук буолак - бухатыырдар охсуһар сирдэрэ;

8. Хомурдуостаах Кургулай хочо - абааһы дойдута;

9. Хамчаакы - Камчатка

10.Таатта - улуус аата

2 бөлөх. Иччилэр, айыылар ааттара:

1. Аан Дархан – уот иччитэ;

2.Айхал Мичил Хотун - дойду иччитэ;

3.Анахсыт (ынахсыт) - ынах сүөһү айыыһыта;

4. Баараҕай Бахсы - бађана иччитэ;

5. Байанай - тыа иччитэ

6. Дьөһөгөй - сылгы сүөһү төрдө

7. Иэйэхсит - айыы

8. Иэрэгэй Бахсы - дьиэ иччитэ

9. Маҕан Күскэлиинэ - холумтан иччитэ

3 бөлөх. Айыы дьонун ааттара:

1. Айылгы Баай Тойон - Орто дойду олохтооҕо;

2. Аландаайы-Куландаайы - айыы бухатыыра

3. Алтан Чађаан - Аландаайы-Куландаайы аҕата;

4. Күн Күөгэлдьин - Аландаайы-Куландаайы ийэтэ;

5. Күрүө Баай Тойон -эһэтэ;

6. Долгуручаан Куо - Аландаайы-Куландаайы эдьиийэ;

7. Молуо Даадар - Аландаайы-Куландаайы уола

8. Куба Саарын - тимир уустарыттан биирдэстэрэ;

9. Кытатай Бахсы - тимир уустарын баһылыга;

10. Күдүөрүкү Баай Хотун - Орто дойду олохтоођо, Нууралдьын Куо ийэтэ

11. Күлүм Хотун - Молуо Даадар кэргэн ылыахтаах кыыһын ийэтэ

12.Нууралдьын Куо – Аландаайы-Куландаайы кэргэнэ

13.Туналы Куо – Молуо Даадар кэргэн ылыахтаах кыыһа

14.Сандаар - Туналы Куо аҕата

15. Кыыс Ньургун - бухатыыр дьахтар

16.Арбай Ойуун - Кыыс Ньургун харабыла

4 бөлөх. Абааһылар ааттара:

1.Аан Дардай - адьарай бииһин ууһун атамаана;

2. Арсан Дуолай - аллараа дойду баһылыга;

3. Тимир Дьиэрэҥкэй - абааһы бухатыыра.

5 бөлөх. Ат, оҕус ааттара: 

1.Айдаарыкы Араҕас ат Аландаайы-Куландаайы миинэр миҥэтэ

2. Луоһаҥныыр Луо Бээгэй оҕус, Кыыс Ньургун көлөтө

3.Тимир Дэгэрээҥки сүүрүк - абааһы бухатыырын ата;

4. Тимир Сойуодуку - Соллоҥноох бииһин ууһун ата;

5. Чучугур Чуоҕур - Долгуручаан Куо ата;

6. Хаан Дьаралык - үөһээ дойду баһылыгын ата

2.2. Олоҥхо персонажтарын ааттарын суолтатын ырытыы

    Олоҥхо анал ааттарын суолтатын быһаарыыга мин “Саха тылын быһаарыылаах тылдьытын» туһанным. Быйыл саха тылын лексикатын үөрэтэрбитигэр тылдьытынан үлэлииргэ үөрэммиппит миэхэ туһалаата. Анал ааттар суолталарын быһаарыыга мин айыы дьонун ааттарын талан чинчийдим. Ааттар суолталарын тылдьыттан көрөн суруйдум. Оҕолорго түргэнник өйдөннүн диэн нууччалыы быһаарыытын эмиэ суруйдум. Маны таһынан “Аландаайы-Куландаайы бухатыыр” олоҥхо анал ааттар ыйынньыктарын туһанным. Сахалыы дьон, сир-дойду ааттарын хомуйбут, чинчийбит Багдарыын Сүлбэ үлэлэриттэн чинчийэр үлэбэр сыһыаннаах 5 ааттар быһаарыыларын  тугу булбуппун эмиэ киллэрдим. Үлэм бу кэрчигэр буларым, эбии көрдүүрүм өссө да элбэх.

Түмүк

   Үлэбин суруйарбар элбэх саҥаны биллим. Биир дойдулааҕым, олоҥхоһут, тойуксут Е.Е. Иванова “Аландаайы-Куландаайы бухатыыр” олоҥхоттон 44 геройдар анал ааттарын булан, 5 бөлөххө араардым. 3 аат соҕотох буолан бөлөхтөөбөтүм. Чинчийиим түмүгэ маннык буолла:

1. Олоҥхо анал ааттарын суолтатын быһаарыыга мин “Саха тылын быһаарыылаах тылдьытын” туһанным. Оҕолорго түргэнник өйдөннүн диэн нууччалыы быһаарыытын эмиэ суруйдум.
2. Анал ааттар суолталарын быһаарыыга мин Айыы дьонун ааттарын талан чинчийдим.
3. Сахалыы дьон, сир-дойду ааттарын хомуйбут, чинчийбит Багдарыын Сүлбэ үлэлэриттэн чинчийэр үлэбэр сыһыаннаах ааттар быһаарыыларын киллэрдим.
4. Олоҥхоҕо айыы бухатыырдара,  айыы кыргыттара, орто дойду дьоно бары сырдык, киһини үөрдэр ааттаах буолаллар эбит. Холобур, Күлүм Хотун, Нууралдьын Куо, Туналы Куо, Сандаар, Айылгы Баай Тойон.
5. “Аландаайы-Куландаайы бухатыыр” олоҥхону дьиэ кэргэмминээн ис хоһоонун кэпсэттим.        

Бу үлэбин оскуола  оҕолоро туһанан, сахалыы ааттар ис хоһооннорун туһунан элбэҕи билиэхтэрэ дии саныыбын. Инники былааным: үлэбин бу хайысханан сайыннарыам, олоҥхо эргэрбит тылын ырытан  үлэбин кэҥэтиэм, олоҥхо геройдарын анал ааттарын  дириҥэтэн үөрэтиэм.

Туһаныллыбыт литература

1. Багдарыын Сүлбэ. Υһүйээннэр номохтор. – Якутск: Бичик, 2006.-320с.
2. Багдарыын Сүлбэ. Аатта тал.-Дьокуускай: Бичик, 1998.-47 с
3. Багдарыын Сүлбэ.Словарь топонимной лексики Республики Саха.-Якутск:Бичик, 2019.-323с.
4. Боло С.И. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн инньинээҕи саха олоҕо. – Дьокуускай: Бичик, 1994.-319с.
5. Иванова Е.Е. Аландаайы-Куландаайы бухатыыр.- Дьокуускай: Алаас, 2021.-222 с
6. Корнилова А.К. Мои первые шаги в науку. Вып. 6: сборник исследовательских работ детей / Центр дистанц. мероприятий «Пора роста»- Якутск: ЦДМ «Пора роста», 2021. – 230 с.
7. Слепцов П.А. Саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьыта.-Новосибирск: Наука, 1-14 т, 2004-2017.
8. http://eyge.ya1.ru/?fn_mode=fullnews&fn_id=239&do=kergen 
9. https://www.onomastika.ru/terms/antroponimiya