Ономастика
методическая разработка на тему

Донгак Римма Сайын-Белековна

Ноябрьнын чээрби ужу.

 

 

Кичээлдин темазы:

 Тыва ономастикага катаптаашкын

Кичээлдин сорулгазы:

1.Дыл эртеминин ономастика адырынын хевирлерин шингээдип, оларны хандыр шинчилеп, дыл талазы-биле сайгарып ѳѳренири

2.Тѳрээн черинге ынак, оон тѳѳгузун бойдузун, кижилерин унелеп билиринге, бодунун билир чуулдерин ѳскелерге дамчыдып бээр аргаларга уругларны чанчыктырар

3.Ѳѳреникчилернин чараш чуулдерге сонуургалын оттуруп, ниити культуразын бедидер, аас чугаазын, угаан бодалын сайзырадыр.

Хыналда айтырыглар:

1.Ономастика деп чул?
2.Хуу аттарга чулер хамааржырыл?
3.Топонимнер деп чул?
4.Гидронимнер деп чул?
5.Зоонимнер деп чул?
6.Космонимнер деп чул?
7.Этнонимнер деп чул?
8.Антропонимнер деп чул?
9.Топонимнер чузу-биле онзагайыл?
10.Тыва антропонимнер кайыын укталганыл?
11.Этнонимнер моон мурнунда чулер турганыл?

         «Аттарчурттун уран-чечен каастакчызы-дыр. Олар чоннун тѳѳгузун, сеткил-бодалын, аажы-чанын база ажыл-агыйынын онзагайларын тода илередип чоруур»

                                     К.Паустовский.

 

Оюн: «Мен беш ат билир мен»

 

1.Мен беш топоним билир мен
2.Мен беш гидроним билир мен
3.Мен беш антропоним билир мен
4.Мен беш зооним билир мен

Мен беш космоним билир мен

Тест «Бодунну хына, унеле»

1.Нарын черлер аттарын тывар.

а)Бел    б) Хан-Дээр   в) Ак

2.Унуштер аттары-биле холбашкан топонимнерни тывар

а) Ооруг   б) Кылбыш   в) Бѳрулуг

3.Бердинген модельге тааржыр зоонимни тывар(демдек ады + чуве ады)

а) Сарала   б) Кѳк-Кудурук   в) Кызыл-Шокар

4.Гидронимнерни тывар

а) Дорала   б) Хемчик   в) Монгуш

5.Шажын-чудулге-биле холбашкан чер адын тывар

а)Хам-Сыра   б) Саска   в) Уургайлыг

6.Хевир-дурзузун дѳмейлеп адаан чер ады кайыл?

а)Чеди-Тей   б) Теве-Хая   в) Сарыг-Алаак

Скачать:

ВложениеРазмер
Файл план конспект1.18 МБ

Предварительный просмотр:


Подписи к слайдам:

Слайд 1

Ноябрьнын чээрби ужу. Кичээлдин темазы : Тыва ономастикага катаптаашкын

Слайд 2

Кичээлдин сорулгазы : 1.Дыл эртеминин ономастика адырынын хевирлерин шингээдип , оларны хандыр шинчилеп , дыл талазы-биле сайгарып ѳѳ ренири 2.Т ѳ рээн черинге ынак , оон т ѳѳ гузун бойдузун , кижилерин унелеп билиринге , бодунун билир чуулдерин ѳ скелерге дамчыдып бээр аргаларга уругларны чанчыктырар 3. Ѳѳ реникчилернин чараш чуулдерге сонуургалын оттуруп , ниити культуразын бедидер , аас чугаазын , угаан бодалын сайзырадыр .

Слайд 3

Хыналда айтырыглар : Ономастика деп чул ? Хуу аттарга чулер хамааржырыл ? Топонимнер деп чул ? Гидронимнер деп чул ? Зоонимнер деп чул ? Космонимнер деп чул ? Этнонимнер деп чул ? Антропонимнер деп чул ? Топонимнер чузу-биле онзагайыл ? Тыва антропонимнер кайыын укталганыл ? Этнонимнер моон мурнунда чулер турганыл ?

Слайд 4

« Аттар – чурттун уран-чечен каастакчызы-дыр . Олар чоннун т ѳѳ гузун, сеткил-бодалын , аажы-чанын база ажыл-агыйынын онзагайларын тода илередип чоруур » К.Паустовский .

Слайд 5

Оюн : «Мен беш ат билир мен » Мен беш топоним билир мен Мен беш гидроним билир мен Мен беш антропоним билир мен Мен беш зооним билир мен Мен беш космоним билир мен

Слайд 6

Тест « Бодунну хына , унеле » 1.Нарын черлер аттарын тывар . а)Бел б) Хан-Дээр в ) Ак 2.Унуштер аттары-биле холбашкан топонимнерни тывар а) Ооруг б) Кылбыш в) Б ѳ рулуг 3.Бердинген модельге тааржыр зоонимни тывар ( демдек ады + чуве ады ) а) Сарала б) К ѳ к-Кудурук в) Кызыл-Шокар 4.Гидронимнерни тывар а) Дорала б) Хемчик в) Монгуш 5.Шажын-чудулге-биле холбашкан чер адын тывар а ) Хам-Сыра б) Саска в) Уургайлыг 6.Хевир-дурзузун д ѳ мейлеп адаан чер ады кайыл ? а ) Чеди-Тей б) Теве-Хая в) Сарыг-Алаак

Слайд 7

Шын харыылар : 1-б 2-б 3-б 4-б 5-а 6-а

Слайд 8

Перфокарта-биле ажыл Бердинген черлер аттарынын тургузуун бѳлуктээр Шеле,Шом-Шум , АК-Дуруг , Дээрбе-Даш,Шекпээр , Манчурек , Алаш , Алдан_Маадыр , Авыйган , Сесерлиг . Бѳдуун Нарын

Слайд 9

Картажыгаш Бердинген модельдерге суурну долгандыр турар черлер аттарын тып бижиир 1) ч уве ады + чуве ады , 2) демдек ады + чуве ады , 3) сан ады + чуве ады , 4) чуве ады + кылыг сѳзу

Слайд 10

Онаалга хыналдазы Шинчилел ажылдарынын кыска кезектерин кѳѳр Ховалыг Айлуна Темазы : Мыйыстыг бода малдын шола аттары

Слайд 11

Шинчилел ажылы : Мыйыстыг бода малдын шола аттары .

Слайд 12

Ажылдын сорулгазы : Мыйыстыг бода малдар ѳ ске бугу дириг амытаннар – биле бир дѳмей , база – ла шола аттарлыг болур . Оларны ономастиканын зоонимнер деп адырынга ѳѳренир. Мен бо ажылга мыйыстыг бода малдын шола аттарын шинчилеп кѳруп , оларнын кандыг барымдаалар ё зугаар адаттынып турарын база ѳ ске азырал дириг амытаннардан ылгалын сайгарарын кызыдар мен.

Слайд 13

Кылыр ажылдар : Малга аажы - чанын кѳруп тургаш шола ат бээри ; Овур – хевирин кѳруп шола ат бээри ; Мага – бодун онзагайлап адаан шола ат ;

Слайд 14

Аажы – чанын барымдаалап тывыскан шола аттар . Ук бѳлукке хамааржыр шола аттарны чамдыкта кѳруп олурарга , кижилернин шола аттарынга – даа дѳмей ышкаш болур . Оларнын аажы – чанынын эки , багай болгаш ѳске – даа талаларын кѳргускен болурун дараазында чижектер бадыткап турар .

Слайд 15

Авыяастыг - кандыг - бир сорулга – биле алыс мѳзузун чажырып , эки кѳстурун оралдажыр , чашпаа , ийи арынныг , кажар боорга , ынчаар шолалаан . Аажылыгбай - бо шоланын эдилекчилери туразы улуг , аажы – чаны турум , берге , белен улус аайынга кирбес болур . Дедирбей – бир чуве кылырга – ла , албан удурланыр , кезээде бир – ле чувеге таарзынмааны илден боорга , мындыг шоланы тывыскан . Туралыгбай – аажы –чаны турамык боорга , ындыг кижилерге дѳмейлээш , ынчаар шолалаан .

Слайд 16

Овур – хевиринге даянып адаан шола аттар . Бердинген бѳлукке хамааржыр шола аттарны колдуунда мыйыстыг бода малдын даштыкы хевир – дурзузу – биле холбап тывыскан .

Слайд 17

Далбыгырбай - кулактарын ийи кыдыынче хере тыртып каан дег аажок делбигир кылдыр кѳстур боорга , мындыг шоланы берген .

Слайд 18

Арганмай – куш - деннели арай кошкак , харын – даа арганындан чугле кежи арткан мал боорга , ук шоланы берген . Мындыг шолаларны ѳ ске – даа азырал дириг амытаннарга берип турарын демдеглээри чугула . Дискек - Шокар - буттун дѳнмек биле чода аразында эгли бээр чузунун мурнуу талазында дѳстек чери ак - кара шокарлыг болганындан ындыг тывызык шола - биле адаан .

Слайд 19

Мага - бодунун кандыг – ла – бир онзагайын барымдаалап адаан шола аттар . Бызаа - К арак – карактары аажок улуг боорга , тывыскан шола . Хоюгбан – кежин суйбаарга , аажок хоюг болганындан тывыскан шола . Азыг – Кулак – кулактары дорт болгаш азыгланчак болганындан мындыг шоланы тыпсып каан . Араазай – мага- боду кончуг узун , бедик кѳстур боорга тывыскан шола .

Слайд 29

Туннел сос . Ниитизи – биле алырга , мыйыстыг бода малга шоланы тыпсып турарын кончуг солун айтырыг деп санап болур . Чуге дээрге оларны тыпсырда , кижиге шола бээри – биле дѳмей кылдыр , аажы – чанын барымдаалап , чедер - четпес талаларын айтып , мага- бодунун хевиринге дѳмейлеп берип турары дыка онзагай .

Слайд 30

Ажыглаан литература: 1)Тыва дыл 10 – 11. А.К.Ойдан – оол , Б.К.Ондар,К.Б Доржу , Е.М.Куулар . 2) Эртем бижиктери . Кызыл,2008

Слайд 31

2. Ооржак Алина Шинчилел ажылы Суг-Аксы суурда 10-17 харлыг оолдар , уругларнын хуу аттарынын онзагайы

Слайд 32

1. Дириг амытаннар аттары - биле холбашкан аттар 2. Куштар аттары - биле холбашкан аттар 3. Кижинин мозузу , характери - биле холбашкан аттар 4. Бичеледип , эргеледип чассыткан аттар 5. Торуттунген чери - биле холбашкан аттар 6. Планеталар аттары - биле холбашкан аттар 7. Унелиг эртинелер аттары - биле холбашкан аттар 8. Географтыг объектилер аттары - биле холбашкан аттар 9. Эм оъттар , унуштер ады - биле холбашкан аттар 10. Каастанылга хевирлеринин аттары - биле холбашкан аттар 11. Аъттын дериг - хереселдери - биле холбашкан аттар Чингине тыва аттар

Слайд 34

II. Оларны тодаргайлаарга мындыг:

Слайд 39

Туннел: 10-17 хар аразында оолдар , уругларнын аттары хой кезиинде эм оъттар , унуштер , планеталар , дириг амытаннар , кижилернин мозу характери – биле болгаш туугай чуве аттары – биле холбашкан аттары - биле адатынып турар . Чылдар эрткен тудум шажын терминнеринден , бурганнар , ном- судурлар аттарындан улегерлеп алган аттар ковудеп турар . Чаш уругларга аттарны ада- ие колдуунда лама башкылардан айтыры ол лама башкынын хайырлаан адын кымга - даа айтып бербейн оол уруг болза он, кыс уруг болза солагай кулаанга сымыранып бээр , чугле оон соонда ог - буле кежигуну болур .

Слайд 40

III - ку эге. Ѳске дылдардан улегерлеп алган аттар болгаш оларнын уткалары

Слайд 41

Шагдан тура тыва дылда х ѳ й аттар орус , моол , тибет , болгаш ѳ ске-даа дылдардан улегерлеттинип келген . Суурда 10-17 хар аразында оолдар , уругларнын аттарын алгаш к ѳѳ рге , база онзагай .

Слайд 42

3.1 Моол дылдан улегерлеп алган аттар . Тана, Тумен , Алимаа , Амыр-Санаа , Найдан , Начын , Найыр , Чингиз , Чейнеш 3.2 Тибет дылдан улегерлеп алган аттар . Чимит , Чимита , Сулдем , Ёндан , Доржу , Долума , Доржат 3.3 Грек дылдан улегерлеп алган аттар . Алла, Алиса, Татьяна, Саша, Андриан, Алена. 3.4 Ѳ ске дылдан улегерлеттинген аттар . Яна, Мария(Европа) Анжела(Болгар) Альбина( Латин ) Арти, Радж , Равин (Индий) Артур(Кельт) Дарый ( Санксрит ) Саид (Араб)

Слайд 43

Туннел . Орус дылдан улегерлеп алган аттар чок . Моол болгаш тибет дылдан улегерлеп алган аттар х ѳ й болуп турар .

Слайд 44

Шинчилел ажылынын темазы Чадаана девискээринде черлер аттарын тывылган угунун аайы-биле б ѳ луктээри

Слайд 45

Чер-чурттун девискээринде турар черлер , тайгалар болгаш даглар , хемнер болгаш х ѳ лдер , арга-ыяштар болгаш хову-ш ѳ лдер , шык-шынаалар-даа шаг-шаандан бээр тус-тузунда аттарлыг . Аттар чернин будужун , овур-хевирин , чаражын , байлааан илереткен болгаш оон хундулуг ыдыы болур . Тыванын т ѲѲ гузу , оон топонимиязы ( черлер аттары ) солун болгаш нарын . Ынчангаш амгы топонимикада черлер аттарынын тывылган угун тодарадыры база онзагай солун ажылдарнын бирээзи бооп турар .

Слайд 46

Ниити турк болгаш тыва топонимнер

Слайд 47

Адар-Тош - ат - деп кылыг с Ѳ зунун дозунге –ар деп келир уенин причастиезинин кожумаа немешкен ниити турк уктуг ; ат + ар – 1) чанын кирижинин дал ортузунга согунну кезинден ылдырткаш , киришти хере тырткаш , согунну салып ундурер ; боонун мажызын баскаш , оон унундан окту ундур аттыктырар ; 2) уттуп , каар деп уткаларлыг .

Слайд 48

Чадаана – Ч ѲѲ н-Хемчик кожууннун т ѳ ву болур хоорай . Ук сос чада деп кылыг созунун дозунде – ган деп куштелдирер артынчынын немешкенинден (чада + - ган + на > чадаан-на ) тывылган . Ынчангаш ниити турк болгаш чингине тыва топонимнер ук девискээрде эвээш эвес таваржып чорууру коступ турар .

Слайд 49

Моол дылдан болгаш ону таварыштыр оске дылдардан улегерлеттинген топонимнер

Слайд 50

Бистин ѳ гбелеривис шаанда Моол куруне-биле харылзаалыг болуп кады-кожа чурттап , харын-даа оларнын дарлалынын адаанга чораанындан Тыванын девискээринде моол уктуг черлер аттары база таваржып турар . Бо чуул Ч ѳѳ н-Хемчик кожууннун Чадаана , Хайыракан девискээринде база бар болуп турар

Слайд 51

Кегээн-Булак – кегээн деп эрге-дужаалдыг лама башкынын каан черден унген кара-суу . Геген- буддист башкыларнын бедик албан-дужаалынын ады . Алдыы-Хурээ – Чадаананын алдыы талазында турар хурээ . Алдыы – кандыг-бир чувенин адаккы кезээ ; ниити alt ( алт ) и алд ( ы ) ~ алт ( ы ) кандыг-бир чувенин адаккы кезээ .

Слайд 52

Орус дылдан болгаш ону таварыштыр оске дылдардан улегерлеттинген топонимнер

Слайд 53

Тывалар моол , кыдат-маньчжур чоннарнын дарлалындан уштунуп , боттарынын бурун хостуг эргезин чаалап ап , улуг орус курунеге каттышкан уезинден эгелеп , оларнын хун-буруде амыдырал-чуртталгазынга хамааты улус дыка улуг салдарны чедирген . Ол чуул тыва кижинин иштики сагыш-сеткилинге , даштыкы овур-хевиринге , ажыл-ижинге , культуразынга хой-хой чаартылгаларны киирген . Оон-биле чергелештир тыва ономастикада чаа-чаа аттар база немешкилээн . Ол ышкаш тыва топонимика ономастиканын бир адыры болган соонда , ол база чаартылгалардан чыда калбаан . Ук улегерлеттинген состер орус дылче оске бир дылдардан келен база болуп турар . Оларга мындыг чижектерни хамаарыштырып болур :

Слайд 54

Кирбииш-Сарай – Кирпич-Сарай – шаанда кирпич кылыр турган чер . Амгы уеде ында чугле чугай орттедип турар.ю Чуге дизе ук девискээрде Ак-Хая деп чугай дажындан буткен даг бар. Кирпич – бурунгу орус дылче кылымал даш азы дойдан дорбелчинней ортедип каан доорбаш деп уткалыг турк дылдан улегерлеттинген . Сарай – кыры чок , кижи чурттавас кылдыр туткан тудуг ; кажаа . Орус дылче турк дылдан укталып келген сос .

Слайд 55

Кирбииш-Сарай – Кирпич-Сарай – шаанда кирпич кылыр турган чер . Амгы уеде ында чугле чугай орттедип турар . Чуге дизе ук девискээрде Ак-Хая деп чугай дажындан буткен даг бар. Кирпич – бурунгу орус дылче кылымал даш азы дойдан дорбелчинней орттедип каан доорбаш деп уткалыг турк дылдан улегерлеттинген . Сарай – кыры чок , кижи чурттавас кылдыр туткан тудуг ; кажаа . Орус дылче турк дылдан укталып келген сос .

Слайд 56

Литература: Большой академический монгольско-русский словарь/под.Г.Ц.Пюрбеева.-М.,2001.Т.1.2.3.4. Древнетюркский словарь.-Л.,1969.-С.209-210. Молчанова О.Т. Топонимические параллели Горного Алтая и Тува / / Происхождение аборигенов Сибири.-Томск,1969.-С.209-210.


По теме: методические разработки, презентации и конспекты

Элективный курс "Основы ономастики"

Автор: Голайденко А.Г. - учитель русского языка и литературы МОУ СОШ№14 г.Губахи Пермского края Элективный курс по русскому языку в 10 классе «О...

Элективный курс "Тайны ономастики"

Этот курс предназначен для учащихся 9 класса....

Ономастика

Фольклорная ономастика....

Авторская программа "Ономастика родного края"

Аңлатма язуы. Кешеләрнең  фикерләү  һәм  үзара  аңлашу-аралашу  чарасы булган телнең иң мөһим һәм төп лингвистик берәмлеге булып сүз санала. Сүзгә ,сүзлек хәзинәсен...

Сценарий утренника по ономастике. Устный лингвистический журнал. «Что в имени тебе моем?..» Бал имен .5-6 классы

Устный  лингвистический журнал  проведен нами в рамках школьной Недели русского языка  в шестом  классе. Подобная  форма  внеклассно-предметной  работы  помогае...