«Шин җил орчлңгар гиичлнə»
план-конспект урока (5 класс)
Предварительный просмотр:
Муниципальное казенное общеобразовательное учреждение
«Иджилская средняя общеобразовательное учреждение»
«Шин җил орчлңгар гиичлнə»
Составила: Арманова Валентина Бадмаевна
учитель калмыцкого языка и литературы
п. Иджил
Багш: Цуһар, мендүд!Арһул суутн. Ямаран бəəнəт? (Гем уга бəəнəвидн). Аав – ээҗтн, эк – эцктн ямаран бəəнə? (Гем уга бəəнə). Йир сəн. (слайд «12 сармуд»).
Күүкд,эн зург хəлəтн. Ямаран ут тууляс авсн зургв? («Арвн хойр сармуд»). Сəн, ямаран цаг билə? (Үвлин цаг).
Эн күүкн альдаран йовҗ йовна? (Эн күүкн ө-шуһу моднур йовҗ йовна). Ю хəəҗ йовна? (Эн күүкиг үвлəр эс һарсн экнь принцессан закврар түрүн хаврин цецгə авч ир гиһəд ө-шуһу моднур йовулна).
Сəн. Түрүн хаврин цецгəһəр үвлəр яахар? (Шин җилин белг кехəр).
Тиигəд эндрк мана кичəлин төр ямаран? Юуна тускар мадн ода күүндхмб? (Шин җилин тускар, үвлин тускар).
Йир сəн. (слайд – «Шин жил орчлңгар гиичлнə»).
Ода, күүкд,шин төрин белдвр күцəхмн. Хамдан давтхмн: үвл,цасн, Киитн Аав, мөсн, Цасн күүкн, киитн, һацур, дошх.
Үвлин цагт ямаран сəн өдрмүд бəəнə? (Шин җил,Зул, Христос төрлһн).
Йир сəн. Ода җилин арвн хойр сармуд заатн. ( туула сар, лу сар,моһа сар,мөрн сар, хөн сар,мөчн сар,така сар, ноха сар, һаха сар, хулһн сар, үкр сар, бар сар).
Үвлин сармуд ямаран?(Бар.туула.лу сармуд). («Арвн хойр сармуд») (слайд).
1 –гч даалһвр: Йир сəн. Ода,күүкд, оньган өгəд соңстн. Ямаран сарин тускар келгдҗəнə?
Өдрмүд ахрдна,сө утдна.
Кеер цасн удан кевтнə.
Сар давна, шин җил ирнə. (слайд) (Бар сар)
Багш:
Йир сəн.Бар сарин тускар кен шүлг меднə?
Сурһульч:
Бар сар эклнə,
Цас, киит авч ирнə.
Бичкдүд белдсн цанарн
Цасн уулас дошна.
Багш: Йир сəн.Эн сар йир киитн. Бар сар-җилин сүүл гиҗ əмтн келнə. Орс əмтнд иим үлгүр бəəнə: Бар сард һарлдсн ахнр бəəнə. Ода би ямаран сарин тускар келҗəнəв? Соңстн. Нарн бийəн зуунур эргүлҗ,
Киитнд көрəд,шовун нисхш.(слайд). Ямаран эн сар?(Туула сар).
Багш: Йир сəн.Туула сарин тускар кен шүлг меднə?
Сурһульч:
Туула сар ирнə,
Терз бүтəд көрнə.
Шүрүн салькн үлəнə,
Шуурһн шуукрад гүүднə.(шүлг)
Багш: Йир сəн. Әмтн келнə: Туула сар-җилин хамр. Туула сар-җилин эклц, үвлин-дундк.(слайд) Соңстн.ямаран эн сар?
Сөөднь киитн чаңһрна,
Өдртнь дусал дусна,
Медмҗəн уга өдр утдна.(Лу сар).
Багш: Сəн. Лу сарин тускар кен шүлг меднə?
Сурһульч:
Лу сар ирнə,
Лугшад салькн үлəнə.
Халх альмн болҗ,
Халу дүрҗ улана.
Багш: Йир сəн. Туула сард йир дала цасн унна, киитн тачкнна. Әмтн келнə: Туула сар үвл хаана, хавр сард хаалһ заана. Күүкд, тадн үвлд дуртавт? (Дуртавидн). Юңгад: (Үвлд цанар цасн эргəс дошнавидн, лыжар көөлдəд нааднавидн, мөсн деер конькиһəр дошнавидн. Цасар кү кенəвидн. Цасар шивлдəд нааднавидн). Үвлин тускар олн үлгүрмүд, шинҗ бəəнə.
2-гч даалһвр: Ода иим наад наадхмн: «Алькнь үлгүр, алькнь шинҗ? (слайд)
Бар сар җил чилəнə, үвл эклнə. (үлгүр)
Бар сард цасн элвг болхла, өдмг чигн элвг болх. (шинҗ).
Үвлин дунд батхн серхлə, дулан удан болх. (шинҗ).
Шин җиллə теңгр оддта болхла, бөөлҗрһн элвгəр урһх. (шинҗ) (слайд).
Багш: Киитнд үрдүд бəəнə: Цасн,Мөсн, Кирү,(Иней)-көвүд; Дусал (Капель), Шуурһн (Пурга)-күүкд.
Җөөлн, көвкр, киитн, көвүн. Энүгəр бичкдүд наадхдан дурта. Юн чигн юм энүгəр кеҗ болхмн. Невчк дулархла,хəəлнə. | Мөсн |
Мөңк көвүн. Зурач. Зурсн сəəхн зургуднь хадһлҗ болхш. Зурач улс зуг харинь буулҗ, дуралһҗ зурна. | Дусал |
Инəдтə, байрта көвүң. Ивтрҗ үзгднə. Йир гилгр, хальтрха. | Цасн |
Эццн, цəəвр, нəрхн, йир җиңнсн дуута күүкн.Үвлин чигн биш, хаврин чигн биш дууч | Шуурһн |
Киитн, салькта, цаста өдрлə төрлə. Кеер салькнла наадхдан дурта. | Кирү |
Багш:
4-гч даалһвр: «Оньган өг». Текстд бəəх зургудын ормд кергтə үгмүд заах:
Үвл ирв.Түрүн унв. өдм һазрас -ар дошчана.
Күүкд -əр дошчана. Бичкдүд -иг сəəхн -ар кеерүлнə
олн зүсн өңгтə шамар гилвкнə. Бичкдүд -иг сəəхн -ар кеерүлнə
олн зүсн өңгтə шамар гилвкнə. Бичкдүд һацур эргəд, сергмҗтə нəəрəн эклнə.Удлго болн ирнə. Киитн Аав ут -тə, дулан -та. Цасн күүкн ут сəəхн -тə, толһдан сəəхн -та. Эдн күүкд-көвүдт авч ирв. , бичкдүд һацур эргəд дуулна, биилнə. болн дала авч ирнə. Цуһар байрта.
Физминутк:
Зүн һаран өмəрəн,
Барун һаран өмəрəн, дарунь һаран ардаран,
дарунь һаран ардаран, дəкəд давтад өмəрəн,
дəкəд давтад өмəрəн, дəкəд невчкн сегсрхмн, Буги-Вуги биилхмн дəкəд невчк сегсрхмн, цуһар хамдан эргмхн,
Буги-Вуги биилхмн, иигəд альхан цуһар ташхмн!
Цуһар хамдан эргхмн, Буги-Вуги, о-кэй!
иигəд альхан цуһар ташхмн!
Буги-Вуги о-кэй!
Барун көлəн өмəрəн, Зүн көлəн өмəрəн.
Дарунь көлəн ардаран, дарунь көлəн ардаран,
дəкəд давтад өмəрəн, дəкəд давтад өмəрəн,
дарунь көлəн ардаран, дəкəд невчкн сегсрхмн,
дəкəд невчк сегсрхмн, Буги-Вуги биилхмн
Цуһар хамдан эргхмн,
Буги-Вуги биилхмн, иигəд альхан цуһар ташхмн!
Цуһар хамдан эргхмн, Буги-Вуги,о-кэй!
иигəд альхан цуһар ташхмн!
Буги-Вуги,о-кэй!
Багш: Киитн Аав йир көгшн. 2000 җил хооран төрлə.Тер цагас авн манур гиичд ирнə, белг авч ирнə, болв орн-нутг болһнд Киитн Аав эврə нертə, эврə белгтə. Әрəсəн Киитн Аав -ут девлтə, бальңта, тайгта. Энүнə ач күүкнь-Цасн Күүкн. (слайд)
Әрəсəд- Дед Мороз; Итальд- Баббо Натале; Чехд-Микулаш; Кипрт- Святой Василий;Австрийд- Святой Сильвестр; Финляньдт-Йолопукки; Америкд-
Санта Клаус. (слйд)
Ода кен нанд заана, орн-нутг болһн Киитн Аав ямаран нертə?
5-гч даалһвр: «Кен меднə?»
Әрəсəд- Санта Клаус
Итальд- Святой Василий
Чехд- Йолопукки
Кипрт – Дед Мороз
Австрийд- Баббо Натале
Финляньдт- Святой Сильвестр
Америкд- Микулаш
Багш: Ода,күүкд иим көдлмш күцəхмн
6-гч даалһвр: «Чик-хаҗһр».
1. Японьд Шин җилə теңгрүр цаасн моһа нискəнə. Ширə деер боднцгас кесн өдмг бəəх зөвтə.Чикий? (Уга, тутрһин һуйрас кесн өдмг).
2. Швецд Шин җилин өмн Лючия гидг королева бичкдүдт болн зерлг аңгудт белг авч ирнə. Чикий, хаҗһрий? (Хаҗһр. Герин малд).
3. Итальд Шин җилин сө əмтн кергго, хамрха юмсан һазаран хайна. Мууһар сурһулян сурдг, альвлдг сурһульчнрт үмс эсклə нүүрс үлдəнə. Сəн бичкдүдт һацур дор модн болн шавр наадһа үлдəнə. Чикий, хаҗһрий? (Чик.)
4. Бельгт хотдудар Шин җиллə герин малыг йөрəнə, эдниг өңгтə лентар кеерүрлнə, эднд шимтə хот белглнə. Чикий? (Чик).
5. Англьд Санта Клаус бичкдүдин унтхиннь өмн тəвсн тəрлкд белгүд тəвнə., бичкдүд болхла, башмгтан Санта Клаусин мөрнд башмгтан давс үлдəнə. Чикий? (Уга, өвс үлдəнə.
6. Шин җил һацурта темдглдг Японяс ирҗ. Чикий, хаҗһрий?
Багш: Эн хаҗһр. Шин җил һацурта темдглдгиг Германяс ирлə. Көк модд герт кишг, байр авч ирнə гисн шинҗ бəəнə. Терүнəс авн һацурин сəəхн наадһаһар кеерүлнə. ора деернь од зүүнə, юңгад гихлə энүн дор Иисус Христос төрҗ. (слайд). Һацур уга орн-нутгт талдан модд тəвнə.
7. Әрəсəд Киитн Аав шин җилин белгүдиг һацур дор үлдəнə. Чикий?
Багш: Уга. Киитн Аав шин җилин белгүдиг һацур дор тəвнə.
8. Америкд Санта Клаус турваһар орҗ ирнə. Чикий? (Чик).
Багш: Мана Хальмг Таңһчин шин җилин нерн ямаран? Сурһульчнр: Зул.- шин җил, насан авдг өдр. Багш: Йир сəн. Зул хальмгуд яһҗ тосна? Яһҗ нəəрлнə? Сурһульчнр: Герəн ахулна. Боорцг шарна. Зулан шатана. Дееҗ тəвнə. Насан авна. Әмт нег-негнүр гиичд йовна.
Багш: Ода наад наадхмн. Зулла ямаран хот кенə? Үзгүд чикəр тəвəд, хотын нерд заах.
7-гч даалһвр: Үг тогта.
Хамр (махн)
Гцрооб (боорцг)
əц (цə)
вигренет (винегрет)
нрусух ам Ә х
Мельпени (пельмени)
Иевьло
Ортг
Зулын хот | Шин җилин хот |
Багш: Дун: «Зулан угтыя»
Багш: 8-гч даалһвр: «Шин җилин бичг»
Нə, ода күүкд, Киитн Аавд белглсн бичгəн бичтн.
Шин җилин зура
Эн җилд болсн сəн тоот… (сурһулян сəəнəр чилəвүв, лагерьт одув, күлəмҗтə белгəн авув, шин үүрмүдтə болув…) | Давсн җил би цугтаһаснь йилһрлəв (спортд, сурһульд, көгҗмд, марһанд…) |
Шин җилин мини күслм… (сурһулян сəəнəр сурх, олн үүрмүдтə болх, олимпиадмудт нүүрлгч орм эзлх, мини өрк-бүл эрүл-дорул бəəтхə…) | Шин җилд би йир икəр күлəҗəнəв (нохан кичг, планшет, мисс, телефо, сəн дегтр…) |
Багш: Нə, ода күүкд, шин төрт олзлсн үгмүд олзлад, синквей ухалҗ, багшин өгсн төрт ке цааснд бичхмн. Дəкəд эн цаасан самбрт өлгəтə һацурт өлгхмн (Һацур, Киитн Аав, Шин җил, Зул)
Синквэйн
1 мөр-һол төр медүлҗəх 1 бəəлһнə нерн
2мөр-һол төр медүлҗəх 2 чинрлгч нерн
3мөр-һол төр медүлҗəх 3 үүлдəгч
4мөр-бəəлһнə нерəр келсн ашлвр
Киитн Аав
Килмҗтə, байрта,
Белг белглнə, шуугулна, наадулна.
Иим айта, цаһан седклтə,
Илвтə гиич
Шин җил
Байрта, сəəхн
Әмт ниргүлнə, байсулна, сергəнə.
Бичкдүдин хамгин күлəмҗтə
Сəн өдр.
Зул
Нарта, герлтə
Нас утдулна, йөрəнə, белглнə.
Хамгин илвтə
Мөңк ноһан модн.
Һацур
Ке хувцта, өврмҗтə.
Гилвкнə, байрлулна, сəəхрнə.
Хамгин илвтə
Мөңк ноһан модн.
Багш: Шин җил гидг сəн өдр цуг əмтнд, ик, бичкн угад таасгдна. Цуһар шин җилиг күлəнə. Бичкдүд эн өдр болҗах илвтə тоотд иткнə, белгүд күлəнə. Тадн бас белг авхт, болв эн байрта кем туула сарин негнлə күцх. Ода болхла, эндрк кичəлд тадниг бас бичкн белг һацурин дор күлəҗəнə. Юн энүнд бəəхмб? Белгиг авхин кергт энүг олх кергтə. (Багш самбрт өлгəтə цаасн һацурин дор конвертд бəəсн цаас авад умшна. Тедн 23 гидг то олҗ авх кергтə гидг даалһвр өггднə. Сурһульчнр хəəһəд цаас олҗ авна. Бичкн төгрг цааснд то бичəтə: 23. 23 гидг то ю темдглнə? (Бар сарин 23-д Зул өдр темдглгднə). Цаасна ард 1то олҗ ав гисн даалһвр өггднə. Сурһульчнр 1гидг тойгта цаас олҗ авна. 1гидг то ю темдглнə? (Туула сарин 1-д шин җилин эклц темдглнə). Дəкəд 7 гидг то хəəнə. 7 гидг тоота цаас олҗ авна 7 гидг то ю темдглнə? (Тццлп сарин 7-д мана .Әрəсəд Христос төрлһ темдглнə. 25? (Бар сарин 25-д Орчлңгд Христос төрсиг темдглнə). Сүүлңк цаасна арднь авдр зурата. Үкүг деер шкатулк бəəнə, энүн дотр кампадь бəəнə. Багш əмтəхн белгиг сурһульчнрт болн гиичнрт түгəнə.
Кичəлин аш. (Рефлексия): Таднд эндрк кичəл таасгдв? (Ширə деер цаасн умш кевтнə. Самбрт цаасн һацур өлгəтə. Цаһан өңгтə умш-сəн кичəл, хар өңгтə умш му кичəл). Ода, күүкд, умшан һацурт өлгтн. Кичəл таасгдсн болхла- цаһан умш, эс таасгдсн болхла-хар умш. Мана кичəл төгсв. Байрта харһий.
