Творчество учащихся
творческая работа учащихся

               Хуртага

Түрэһэн минии Хуртага

Түүхээр баян нютаг лэ.

Уг гарбалаймни тоонто

Угаа баян нютаг лэ.

                 Шэниисэ таряагаа ургуулдаг,

                 Шуумгай солбон таряашадтайл

                 Адуу малаа олоор үдхэдэг,

                 Ажалша бэрхэ малшадтайл.

Түрэл минии Хуртага

Танигдашагүй болоо мүнөө

Тэбхэр шэнэ гэрнүүд

Тойроод һубарин бодоо.

                Ара үбэрөөр, ой тайгаар баян

                Алтан тоонто нютагни

                Алишье сагта ходо

                Амгалан байг лэ мүнхэдөө!

                     Хабар

Хүйтэн сагнай үнгэржэ,

Хабатай хабарнай ерэбэ

Газаа наран игаажа,

Газар дэлхэй ногоорно.

Ургы сэсэг һалбаржа,

Урихан шубууд дуулана

Хүүгэд газаа наадажа,

Хүхюун зугаа дэлгэнэ.

Хадын горхон хайлажа,

Харьялан түргөөр урдана.

Эдир хөөрхэн унагадууд

Элдин талаар гүйлдэнэ.

               Дайн

Дүшэн нэгэн оной зун

Дэмы зоной зүрхэн  үбдөөгүй

Дайн  эхилээ гэһэн соносхол

Дары түргэн дуулдаа бэлэй.

Арбан найматайхан наһандаа

Албанда мордоо бэлэйт

Эхэ ороноо хамгаалжа,

            Эрэлхэг зоригтой дайлалдаа бэлэйт.

Дариин утаанай үнэр үнэрдэжэ

Дайсанай зэрлиг шарай хараат.

Улаан шуһанай урдахые үзэжэ,

Үнэн үхэл нюдөөрөө хараат.

  Амгалан байдалай түлөө

  Ами наһаяа үгэжэ,

Байлдаанай ехэ талмайда

Бүхэ нойроор нойрсоолта

  Бусажа ерэхэ үйлэ хубигүй

Баатар хүбүүдэй нэрэ

Хүн бүхэнэй зүрхэн соо.

Хэтэ мүнхэдөө үлөөл!

Сагаан һара

Үбэлэй хүйтэн үнгэржэ,

Үдэрэй хэмжээн нэмэбэ

Сарюун февраль гаража

Сагаалгамнай айлшалба.

 Гадар зузаан гахай жэлнай

Түүхын хуудаһа ираба

Ама сагаан хулгана жэлнай

Аалин алхалан ерэбэ.

Сэнхир хадаг дэлгэжэ

Сэржэм дээжээ  үргэн,

Сагаан һайхан һанаагаар

Сагаан һараа угтаял!

Сагаан эдеэгээ бэлдэжэ

              Сэлмэг сарюун шарайтай

Сагаан һарая угтаял!

Аха дүүнэрээ золгоёл!

                          Захаамин

Уужам һайхан Буряадтаа

Урдынгаа ёһо сахижа,

Үнэр баян ажаһуунаш

Үнгын гоёхон Захаамин.

            Ара хангай тайгадаа

           Ан гүрөөлөөр баян,

           Ажалша малша арадтайш

           Аажам тэнюун Захаамин

Зэдэ голой эрьеэр

Зурынал баян дайдашни,

Зондоо туһатай аршаануудтайш

Заха холын Захаамин.

  «Уран зохёолго»  гэһэн мүрысөөндэ Захааминай аймагай Хуртагын дунда һургуулиин  7-хи ангиин  Цынгеева Суранзанай  сүлөө сэдэбээр зохёолнууд

                                    Үнэн болоһон ушар

        Би Захааминай аймагай Хуртага нютагайб. Манай нютаг «Хур»  тарган гэжэ суутай юм. Нютагнай баһал олон домог онтохонуудаар, үнэн болоһон һүзэгтэ ушарнуудаар суутай даа.

 Би мүнөө төөбингөө хөөрэдэг олон үнэн ушарнуудай нэгыень хөөрэхэмни. Энэ ушар урда зуун жэлэй 50-аад  оной  зунай сагта  болоһон юм.

Минии төөби таабай хоёр тэжээһэн үхэрэйнгөө мяхые  худалдахаяа аймагайнгаа түб Зхаамин хотодо тэргэ мореор ошохоео бэлдэбэ.Тэрэ сагта машина байгаагүй. Эртэ үүр сайхалаар бодоод, сайгайнгаа дээжые орон хангайнгаа эзэдтэ үргэхэеэ таабаймни газаашаа гараа. Һөөргөө ехэ сошомгой ороод:  «Ерыш, харыш» - гэхэдэнь хоюулаа  газаашаа гараа. Дээшээ,тэнгэри  өөдэ харахадань нютагаймнай эхинһээ доодо үзүүр хүрэтэр лута томо абарга могой байба. Үүлэд тыгэжэ харагдаа юм гү гэхэдэ, нээрээ томо луу шэнги абарга могой байһан юм гэгшэ һэн. Нютагнай буряад матар  аяга шэнги  хэдэн тээһээньүндэр хадануудаар хүреэлээтэй. Тэнгэримнай орой дээрэмнай гонзойгоод харагдадаг.  Ямар һонин үзэгдэл болобо гээшэб гэжэ лута һонирхоо.

Тыгээд ехээр айгаа сошоошье һаа,  мори тэргэдээ мяхаа тээгээд ябаа.

Үүр сайжа, наранай гарахада, тэрэ могойниинь бага боло болоһоор нэгэ түхэрёон юумэн болоод, тэнгэридэ үнихэн байсараа үгы болошоо. Төөби таабай хоёр наймаагаа һайн хэжэ, мяхаа ехэ сэн хүргөөд  бусаа юм.

Тыгээд буряад зон һүзэгшэ ха юм даа. Тэрэ үедэ үзэлшэ шанга ламанар олон байгаа. Ошожо үзүүлхэдэнь хэлэһэн байна : «Ехэ һайнаар танда энэ юумэн үзэгдөө. Баян тэнгэри үүдэ неэгээ, саашадаа һайн баян һуухат».

Тэрэ хэлэгшээрэнь минии таабайтан хоёр үхибүүдээ томо болгожо, нютагтаа лута һайн ажуугаа һэн. Мүнөө аша гушнарынь яһала оломди.

 Таабайгым захяа сэнтэй даа

Төөбиигым  үгэнүүд үнэтэй даа

Һомолон ходо ухаандаа

Һургаал болгон ябахаб.

Үри хүүгэдтээ угаа залгажа.

Үнэтэ үгыень дамжуулан ябахаб саашадаа

                    Ганса нарһанда бэшэг.

 Сайн байна,  минии урдаа хаража, шүтэжэ ябадаг, Ганса нарһан таабай!

Түрэл һайхан тоонто нютагһаань холын харгыда гарахадам, эжы абынгаа дулаахан буусада бусахадамни,  та намайе үдэшэжэшье, угтажашье байдагта.

Би таниие хараад, лута гайхажа бодолгото болодогби: «Нютагаймни шэмэг, баялиг болодог  алтан шара таряалан соо, нарһан ургадаггүй газарта хаанааһаа бии болоо юмтэ?»

Ганса нарһан таабай, та хэды наһатай боложо  байнат?  Нарһан модон хэды жэл соо амиды байдаг юм гэжэ һонирхоод,  интернет соо харадамни  зургаан зуун жэл  байдаг гэжэ бэшээтэй.

Та урда зуун жэлэй гушаад – дүшөөд онуудта хубарагуудые, ламанарые, ном бэшэгтэй зониие хардажа, сүлэлгэдэ туугаад уруудахыень хараа һэн гүт?  Тэрэ үедэ манай нютагһаа 44 ламанарые абаад ябаа. Гушаниинь – габжанар, арбан дүрбэниинь- гэбшэнэр байһан байна. Ехэнхиниинь  һөөргөө  нютагтаа бусаха хуби заяагүй байгаа. Тэрэ хүндэ  сагта табан лэ ламанар бусажа ерээ:  Ондриин Шүлтэн, Ешын Шоймбол, Базаржабай Лубсан, Данзанай Дамби ба Жундын Даша.

    1941 ондо хорото муухай дайнда Хуртага нютагайнгаа зуун гушан нэгэн хүбүүдэйнгээ мордохые хараа бэзэт. Тандаа мүргэн зальбараад  лэ ябаа байха. Эдэл хүбүүд соо минии хоёр таабайнар , Шойжолжаб Данга хоёр, Эсэгэ ороноо хамгаалалсаад, тоонто нютагтаа амиды мэндэ бусажа ерээ юм. Тэрэ ехэ хорото дайнһаа  манай нютагай аяар 71 хүбүүд бусаагүй.

Олонхон жэлнүүд үнгэржэл байна. Ганса нарһан таабаймни, хэды хүбүүд басагадые үдэшэжэ, угтажа байнабта даа.Нютагаймни зон тандаа ходол мүргэн, шүтэн ябадаг ха юм даа.

Миниингээ энэ мүрысөөндэ илалта туйлажа ерэхыемни харалсажа, хүлеэжэ байгыт даа, Ганса нарһан таабаймни!  Баяртай.

          Бусаагүй  сэрэгшэн

Дайнда мордоһон аха тухайгаа

Дороһоо һанаа алдан

Даруу номгон төөбимни

Дахин дахин хөөрэнэ:

«Дахабари намайе үзэгшэ бэшэт,

Дайда газар үзөөд ерэхэм гээд

Дуулаһаар дайнда мордоо

Дууша һайхан Сэрэн хүбүүн

Хара дайнай хорые амсажа,

Хорёодхон наһатай буряад хүбүүн

Халаглан нютагаа һанаа байха

Харахан нюдөөрөө уһа дүүргэн

Днепр мүрэнэй эрьеһээ

Һүүлшын бэшэг бэшээ һэн

Дүрбэн тээһээн хүреэлээ

 Дайсан манай ротые..

Дүрэ зурагшье үлөөгүй

Хүбүүтэйшье боложо үрдеэгүй

Гансал нэрэ, гансал нэрэ

Буянтуев Сэрэн»

Хариин холо газарта

Днепр мүрэнэй эрье дээрэ

Дала гаран жэл соо

Нойрсоно минии нагаса.

Бодогты бодогты,

Дуугай зогсогты!

 Бусаагүй хүбүүдэй

 Нэрэнүүдые шагнагты....

Намай шамай абарһан

Налайжа ябахымнай түлөө

Наһаяа гамнаагүй хүбүүдэй

Нэрэнүүдыень бү мартагты!