Творчество учащихся
творческая работа учащихся

               Дайн

Дүшэн нэгэн оной зун

Дэмы зоной зүрхэн  үбдөөгүй

Дайн  эхилээ гэһэн соносхол

Дары түргэн дуулдаа бэлэй.

Арбан найматайхан наһандаа

Албанда мордоо бэлэйт

Эхэ ороноо хамгаалжа,

            Эрэлхэг зоригтой дайлалдаа бэлэйт.

Дариин утаанай үнэр үнэрдэжэ

Дайсанай зэрлиг шарай хараат.

Улаан шуһанай урдахые үзэжэ,

Үнэн үхэл нюдөөрөө хараат.

  Амгалан байдалай түлөө

  Ами наһаяа үгэжэ,

Байлдаанай ехэ талмайда

Бүхэ нойроор нойрсоолта

  Бусажа ерэхэ үйлэ хубигүй

Баатар хүбүүдэй нэрэ

Хүн бүхэнэй зүрхэн соо.

Хэтэ мүнхэдөө үлөөл!

Сагаан һара

Үбэлэй хүйтэн үнгэржэ,

Үдэрэй хэмжээн нэмэбэ

Сарюун февраль гаража

Сагаалгамнай айлшалба.

 Гадар зузаан гахай жэлнай

Түүхын хуудаһа ираба

Ама сагаан хулгана жэлнай

Аалин алхалан ерэбэ.

Сэнхир хадаг дэлгэжэ

Сэржэм дээжээ  үргэн,

Сагаан һайхан һанаагаар

Сагаан һараа угтаял!

Сагаан эдеэгээ бэлдэжэ

              Сэлмэг сарюун шарайтай

Сагаан һарая угтаял!

Аха дүүнэрээ золгоёл!

                          Захаамин

Уужам һайхан Буряадтаа

Урдынгаа ёһо сахижа,

Үнэр баян ажаһуунаш

Үнгын гоёхон Захаамин.

            Ара хангай тайгадаа

           Ан гүрөөлөөр баян,

           Ажалша малша арадтайш

           Аажам тэнюун Захаамин

Зэдэ голой эрьеэр

Зурынал баян дайдашни,

Зондоо туһатай аршаануудтайш

Заха холын Захаамин.

               Хуртага

Түрэһэн минии Хуртага

Түүхээр баян нютаг лэ.

Уг гарбалаймни тоонто

Угаа баян нютаг лэ.

                 Шэниисэ таряагаа ургуулдаг,

                 Шуумгай солбон таряашадтайл

                 Адуу малаа олоор үдхэдэг,

                 Ажалша бэрхэ малшадтайл.

Түрэл минии Хуртага

Танигдашагүй болоо мүнөө

Тэбхэр шэнэ гэрнүүд

Тойроод һубарин бодоо.

                Ара үбэрөөр, ой тайгаар баян

                Алтан тоонто нютагни

                Алишье сагта ходо

                Амгалан байг лэ мүнхэдөө!

                     Хабар

Хүйтэн сагнай үнгэржэ,

Хабатай хабарнай ерэбэ

Газаа наран игаажа,

Газар дэлхэй ногоорно.

Ургы сэсэг һалбаржа,

Урихан шубууд дуулана

Хүүгэд газаа наадажа,

Хүхюун зугаа дэлгэнэ.

Хадын горхон хайлажа,

Харьялан түргөөр урдана.

Эдир хөөрхэн унагадууд

Элдин талаар гүйлдэнэ.

  «Уран зохёолго»  гэһэн мүрысөөндэ Захааминай аймагай Хуртагын дунда һургуулиин  7-хи ангиин  Цынгеева Суранзанай  сүлөө сэдэбээр зохёолнууд

                                    Үнэн болоһон ушар

        Би Захааминай аймагай Хуртага нютагайб. Манай нютаг «Хур»  тарган гэжэ суутай юм. Нютагнай баһал олон домог онтохонуудаар, үнэн болоһон һүзэгтэ ушарнуудаар суутай даа.

 Би мүнөө төөбингөө хөөрэдэг олон үнэн ушарнуудай нэгыень хөөрэхэмни. Энэ ушар урда зуун жэлэй 50-аад  оной  зунай сагта  болоһон юм.

Минии төөби таабай хоёр тэжээһэн үхэрэйнгөө мяхые  худалдахаяа аймагайнгаа түб Зхаамин хотодо тэргэ мореор ошохоео бэлдэбэ.Тэрэ сагта машина байгаагүй. Эртэ үүр сайхалаар бодоод, сайгайнгаа дээжые орон хангайнгаа эзэдтэ үргэхэеэ таабаймни газаашаа гараа. Һөөргөө ехэ сошомгой ороод:  «Ерыш, харыш» - гэхэдэнь хоюулаа  газаашаа гараа. Дээшээ,тэнгэри  өөдэ харахадань нютагаймнай эхинһээ доодо үзүүр хүрэтэр лута томо абарга могой байба. Үүлэд тыгэжэ харагдаа юм гү гэхэдэ, нээрээ томо луу шэнги абарга могой байһан юм гэгшэ һэн. Нютагнай буряад матар  аяга шэнги  хэдэн тээһээньүндэр хадануудаар хүреэлээтэй. Тэнгэримнай орой дээрэмнай гонзойгоод харагдадаг.  Ямар һонин үзэгдэл болобо гээшэб гэжэ лута һонирхоо.

Тыгээд ехээр айгаа сошоошье һаа,  мори тэргэдээ мяхаа тээгээд ябаа.

Үүр сайжа, наранай гарахада, тэрэ могойниинь бага боло болоһоор нэгэ түхэрёон юумэн болоод, тэнгэридэ үнихэн байсараа үгы болошоо. Төөби таабай хоёр наймаагаа һайн хэжэ, мяхаа ехэ сэн хүргөөд  бусаа юм.

Тыгээд буряад зон һүзэгшэ ха юм даа. Тэрэ үедэ үзэлшэ шанга ламанар олон байгаа. Ошожо үзүүлхэдэнь хэлэһэн байна : «Ехэ һайнаар танда энэ юумэн үзэгдөө. Баян тэнгэри үүдэ неэгээ, саашадаа һайн баян һуухат».

Тэрэ хэлэгшээрэнь минии таабайтан хоёр үхибүүдээ томо болгожо, нютагтаа лута һайн ажуугаа һэн. Мүнөө аша гушнарынь яһала оломди.

 Таабайгым захяа сэнтэй даа

Төөбиигым  үгэнүүд үнэтэй даа

Һомолон ходо ухаандаа

Һургаал болгон ябахаб.

Үри хүүгэдтээ угаа залгажа.

Үнэтэ үгыень дамжуулан ябахаб саашадаа

                    Ганса нарһанда бэшэг.

 Сайн байна,  минии урдаа хаража, шүтэжэ ябадаг, Ганса нарһан таабай!

Түрэл һайхан тоонто нютагһаань холын харгыда гарахадам, эжы абынгаа дулаахан буусада бусахадамни,  та намайе үдэшэжэшье, угтажашье байдагта.

Би таниие хараад, лута гайхажа бодолгото болодогби: «Нютагаймни шэмэг, баялиг болодог  алтан шара таряалан соо, нарһан ургадаггүй газарта хаанааһаа бии болоо юмтэ?»

Ганса нарһан таабай, та хэды наһатай боложо  байнат?  Нарһан модон хэды жэл соо амиды байдаг юм гэжэ һонирхоод,  интернет соо харадамни  зургаан зуун жэл  байдаг гэжэ бэшээтэй.

Та урда зуун жэлэй гушаад – дүшөөд онуудта хубарагуудые, ламанарые, ном бэшэгтэй зониие хардажа, сүлэлгэдэ туугаад уруудахыень хараа һэн гүт?  Тэрэ үедэ манай нютагһаа 44 ламанарые абаад ябаа. Гушаниинь – габжанар, арбан дүрбэниинь- гэбшэнэр байһан байна. Ехэнхиниинь  һөөргөө  нютагтаа бусаха хуби заяагүй байгаа. Тэрэ хүндэ  сагта табан лэ ламанар бусажа ерээ:  Ондриин Шүлтэн, Ешын Шоймбол, Базаржабай Лубсан, Данзанай Дамби ба Жундын Даша.

    1941 ондо хорото муухай дайнда Хуртага нютагайнгаа зуун гушан нэгэн хүбүүдэйнгээ мордохые хараа бэзэт. Тандаа мүргэн зальбараад  лэ ябаа байха. Эдэл хүбүүд соо минии хоёр таабайнар , Шойжолжаб Данга хоёр, Эсэгэ ороноо хамгаалалсаад, тоонто нютагтаа амиды мэндэ бусажа ерээ юм. Тэрэ ехэ хорото дайнһаа  манай нютагай аяар 71 хүбүүд бусаагүй.

Олонхон жэлнүүд үнгэржэл байна. Ганса нарһан таабаймни, хэды хүбүүд басагадые үдэшэжэ, угтажа байнабта даа.Нютагаймни зон тандаа ходол мүргэн, шүтэн ябадаг ха юм даа.

Миниингээ энэ мүрысөөндэ илалта туйлажа ерэхыемни харалсажа, хүлеэжэ байгыт даа, Ганса нарһан таабаймни!  Баяртай.

          Бусаагүй  сэрэгшэн

Дайнда мордоһон аха тухайгаа

Дороһоо һанаа алдан

Даруу номгон төөбимни

Дахин дахин хөөрэнэ:

«Дахабари намайе үзэгшэ бэшэт,

Дайда газар үзөөд ерэхэм гээд

Дуулаһаар дайнда мордоо

Дууша һайхан Сэрэн хүбүүн

Хара дайнай хорые амсажа,

Хорёодхон наһатай буряад хүбүүн

Халаглан нютагаа һанаа байха

Харахан нюдөөрөө уһа дүүргэн

Днепр мүрэнэй эрьеһээ

Һүүлшын бэшэг бэшээ һэн

Дүрбэн тээһээн хүреэлээ

 Дайсан манай ротые..

Дүрэ зурагшье үлөөгүй

Хүбүүтэйшье боложо үрдеэгүй

Гансал нэрэ, гансал нэрэ

Буянтуев Сэрэн»

Хариин холо газарта

Днепр мүрэнэй эрье дээрэ

Дала гаран жэл соо

Нойрсоно минии нагаса.

Бодогты бодогты,

Дуугай зогсогты!

 Бусаагүй хүбүүдэй

 Нэрэнүүдые шагнагты....

Намай шамай абарһан

Налайжа ябахымнай түлөө

Наһаяа гамнаагүй хүбүүдэй

Нэрэнүүдыень бү мартагты!

             Буряад бууса

Би буряад хүн гээшэб,

Саhан дээрэ мүртэйб,

Саарhан дээрэ нэрэтэйб.

Газарай габаhаа гараагүйб

Уг унгитайб, удха түүхэтэйб,

Бууса тоонто нютагтайб!

Би – буряад хүн   гээшэб!

       Би буряад хүн хадаа ёhо заншалаа сахижа, саашань дамжуулжа  ябаха ёhотойб. Мүнөө танай анхаралда сэргэ тухай хөөрэжэ   үгэhүү .

   Сэргэдэ мориной жолоо уядаг. Буряад зоной ажабайдалда сэргэ ехэхэн hуури эзэлдэг. Юундэб гэхэдэ, урдандаа хүн бүхэн гэр бүлэ болоходоо нэн түрүүн гэрэйнгээ газаа Алтан сэргэеэ зоожо, агта хүлэгүүдые угтан абана.

        Сэргэеэ хуһаар, шэнэһээр бата бүхөөр  хэдэг, гоёодог. Сэргэ дээрээ оройтой, хэршэлээ 3 табсантай байдаг. Дээдэ хэршэлээдэнь тэнгэриин морид тогтодог. Дунда табсандань гэрэй эзэн, үндэр наһатайшуул мориео уядаг. Доодо табсанда залуушуул, бага хүбүүд моринойнгоо жолоо уядаг. Сэргын нюсэгэн бэедэ зарим нютагуудта эхэнэрнүүд уядаг гуримтай. Харин манай Захааминда эхэнэр хүн айлай сэргэдэ буудаггуй, хашаа хорёогой хажууда буужа, тэндээ морёо уядаг байгаа.

       Буряад айлай ехэ хүбүүнэй гэр бүлэ болоходо, түрэ хуримай эхилхэ үдэр эртэ үглөөгүүр улаан наранаар сэргэ бодходог гуримтай. Сэргэеэ hуулгахын урда сагаан эдеэгээр сэржэм үргэдэг, hуулгаха нүхынь hангизайгаар утадаг, нүхэн соонь мүнгэ хээд,          «Мүнгэн шэнги мүнхэ,

  Булад шэнги бүхэ байхань болтогой», -гэжэ үреэдэг.

 Сэргэ бодхооhоной hүүлдэ хадагаа уяад, һайхан үреэлнүүдые хэлэдэг.

     Ахын сэргэ эсэгын сэргэһээ холо бэшэхэнэ бодхоогдоно. Тэрэ сэргэнь орой дээрээ толгойгүй, үндэрынь эсэгынгээ сэргын эгээл дээдэ хэршэлээ табсангһаа үндэр бэшэ байха ёһотой.

     Гурбадахи сэргэнь  хоёрдохи хүбүүнэй айл болоходо бодхоогдодог байгаа. Тэрэ сэргэнь эсэгын, мүн ахын сэргэһээ тээ холо, хажуу тээ бодхоогдоно. Үндэрынь ахынгаа сэргэһээ нэгэ табсан доохонуур хэмжээтэй байха болоно. Эсэгын сэргэ одхон хүбүүндэнь үлэдэг.

     Сэргэ абажа хаядаггуй, өөрөө үмхирөөд унатараа байдаг. Хэрбээ сэргыень тойрон газарайнь хонхойтор моридой гэшхээ hаань, энэ сэргэдэ уреэ морид таhардаггуй, энэ гэртэ айлшад олоороо ерэдэг гэжэ ойлгохоор .

   Мүнөө үедэ хүнүүд сэргэ бодхооногүй. Сэргэ бодхоогоошье hаа, ёhо  гуримаарань бодхооногуй.     Манай нютагта дуганай , hургуулиин газаа ба нэгэ хэды айлай газаа сэргэ бии.  

Сайн дээжэ.

Сай гээшэмнай буряадуудай ехэ дуратай ундан болоно гээшэ.  Ногоон сай, шара сай, зутараан сай, хурьган сай, шамартай сай гэжэ байдаг.

Гэрэй эзэн эхэнэр үглөө бүри эртэ бодожо сайга шанаад, галдаа дээжынь үргөөд, газаа гаража 4 зүг дээжээ үргэхэдөө: « Эхэ найман зүйл, хамаг амитад һайн һайхан байһай,»-  гэжэ шэбшэдэг. Тиихэдээ толгой нюсэгэн байжа болохогуй, заабол малгай үмдэхэ, али пулаад зүүхэ, хамсытай хубсаһа үмдэхэ.

Далгын табаг табилга.

   Далга - бурханай урда табигдадаг эдеэн. Далгын табаг юунэй түлөө  бэлдэнэбди гэхэдэ, амгалан байдалай , һанаһан бүхы хэрэгүүдэй уригшатай, баян байхын түлөө.

  Далгын табагта ехэнхидээ амтан эдеэн ороно.  “Үлзы жаргал, һайн юумэ хурылһан далгын табаг юһэн дабхар байха зэргэтэй. Үгышье һаа 3, 5, 7 тэгшэ бэшэ тоотой байха ёһо бии. Гурбан дабхар далгын табаг залуу зон гуша хүрэтэрөө баридаг. Табадахи дабхар таби наһа хүрэтэр зондо барюулха. Долоон дабхар далгын табаг буурал сагаан үбгэд хүгшэдтэ зорюулагдадаг. Юһэ тоотой далгын табаг юһэн тэнгэриин эзэдтэ зорюулагдаха ёһотой”. Һүүлшын дабхарта шара тоһон гү, али хурууд табигдадаг. Далгын табаг табихадаа һайханаар оролдожо табиха шухала. Үшөө һайхан һанаа һанаалжа, сэбэр сэдьхэл сэдьхэжэ бэлдэхэ.

   Баян табагаар далга уряалжа « Аахрай» гэжэ хурайлхадаа « Баян дэлгэр, буянтай, хэшэгтэй һуухамнай болтогой» - гэжэ сэдьхэлһээ бодохо хэрэгтэй.

Бурханай ном уншаһанай һүүлдэ тэрэ эдеэн юрын бэшэ, харин  аршаан адис болодог.

Һэеы гэр

Нүүдэл байдалтай буряад зоной заншалта байра -һэеы гэр болоно. Зунай ааяма халуунда һэрюухэн, хабар, намарай хагсуу һалхинһаа абарха, убэлэй хүйтэндэ –дулаан юм. Һэеы гэр бэлэхэнээр задалагдадаг, түргэн суглуулагдадаг, хүнгэн юм. Тиимэһээ тэрэниие мориндоо, тэргэдээ ашаад, мала туугаад, хаанашье хүрэжэ болоно.

Һэеы гэрнүүд дүрбэн ханатайһаа эхилээд, 6-8 ханатай гэрнүүд байһан.

Һэеы гэр иимэ хубинуудтай:

-хана

-уняа

-тооно

-үүдэн

- урхэ, дээбэри, буhэлуур, туурга, хаяабша

Досоогоо һэеы гэр баруун тала –эрэ хүнэй, зүүн тала – эхэнэр хүнэй, хоймор тала гэжэ илгардаг.

Ёһо заншалаа сахижа, эхэ эсэгынгээ һургаалаар ябаял даа гэжэ  бүхы арад зоноо уряалнаб.

                       Хуртагын дунда hургуули

        Аймагай конкурс «Буряад бууса»

                          Гуржапов Владимир

                            6-хи ангиин hурагша

             Захааминай аймагай Хуртагын дунда һургуули

Интервью « Эхэ ором, энэ дайдам- минии, шинии, бидэ олоной…»

- Сайн байна, радиошагнагшад!

Би, Гуржапова Суранзана, Захааминай аймагай Хуртагын дунда һургуулиин 9-дэхи ангиин һурагша, ФМ радиогой корреспондент болоод,  энэ жэл соносхогдоһон Россиин арадуудай эб нэгэдэлэй жэлдэ зорюулжа,  « Эхэ ором, энэ дайдам- минии, шинии, бидэ олоной…» гэһэн сэдэбтэ Алима нүхэртэйгөө  зугаалсахамнай.

Эхэ орон гээшые хүн бүхэн өөрынтеэрээ ойлгодог хым даа.

- Алима, ши Эхэ орон гэжэ юун гэжэ ойлгонош?

- Эхэ орон гээшэмнай –түрэһэн, үндыһэн гүрэн түрэмнай, хото город, олон хүдөө нютагууд – хуу бултадаа болоно.

- Эхэ орон гээшэмнай юунһээ, али  хаанаһаа эхилдэг юм?

- Бүхы Эхэ орон – манай Росси! Тыгээд, Эхэ оромнай өөрын түрэһэн тоонто нютагһаа эхитэй гэжэ һананаб.

- Тоонто нютаг тухайгаа хөөрэжэ үгыш даа.

- Би Буряад оронойнгоо заха холын Захааминай аймагай Хуртага нютагта түрөөб.

- Юундэ Хуртага гэжэ нэрэтэйб?

- Хэр урдын сагһаа «Хур туг» гэжэ үгэһөө гараһан гэлсэдэг. Мүнөө сагта «Хур тарган» гэжэ оршуулдаг. Юундэб гэхэдэ, манай нютаг ехэ баян, мүнхэ ногоон байгаалитай, сэбэр агаартай, сэлмэг шарайтай, хоёр хадын хоорондо үлгы соо байһандал байдаг.

- Манай нютаг юугээрээ баян юм?

- Адуу малаараа, хүн зоноороо. Байгаалимнай баян- халяар, һамар, элдэб жэмэс ургадаг.

- Ямар ажалтай байнаб хүнүүднай?

- Адуу малаа үдхэдэг, таряа талхаа ургуулдаг.

- Нютаг соомнай суутай хүнүүд бии гү?

- Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай ветеранууд олон байһан, тэдэнэй тоодо Нимаев Цырен-Доржо Будаевич, 1-дэхи, 2-дохи шатын  Алдар солын орденуудай кавалер болоно.

Мүнөө Тусхай сэрэгэй операцида олон залуу хүбүүднай Эхэ ороноо хамгаалжа байна. 5 хүбүүднай эрэлхэг зориг гаргажа, энэ дайнда ами наһаа үгөө: Дарижапов Даша Игоревич, Офонькиев Очир Санжиевич, аха дүүнэр Лассаранов Дэмбрэн Цыренович ба Лассаранов Эдуард Цыренович, Цыбенов Амар Алдарович.

- Мэдээжэ тамиршад бии гү?

- Санжеев Ринчин Дашинимаевич – манай тренер,  Буряад улас соогоо мэдээжэ барилдаашан юм. Оло дахин абарга болоо юм.

Шагдуров Александр Жимбеевич- самбаар тамирай мастер .

Үшөө олон һэер шаагша хүбүүд басагад бии юм.

- Нютагтамнай олон аршаанууд бии бэшаал?

-Тымэ даа. Самсаалай аршаан  суутай юм.  Зундаа Самсаалай аршаанда ондоо нютагуудһашье хүнүүд амархаа, бэеэ эмшэлхээ ерэдэг.

Зөөхэйн, Шудхаланай, Үхэриин аршаанууд бии. Эдэ аршаанууднай ханяаданда, хото гүдэһэнэй үбшэнүүдтэ туһалдаг.

- һайн даа. Нютаг тухайгаа тодорхойгоор хөөрэжэ үгэбэш. Баяртай!

- Баяртай!

          Үбэл

Алтан намар үнгэржэ,

Аалиханаар үбэл ерэбэ.

Саһан ехээр орожо,

Тала дайдые хушаба.

Газаа хүйтэн боложо,

Галаа хүнүүд түлинэ .

Гол горход хүрэжэ,

Гоёор үхибүүд наадана.

     Минии нохой

Минии нохой –Байкал

Мүнѳѳ томо болоо.

Холоhоо намайе таняад,

Хусан гүйгѳѳд ерээ

Хармаанhаа конфетэ гаргаад,

Хани нүхэртѳѳ үгѳѳб.

Сагаан һара угталга

Үбэлэй хүйтэн үнгэржэ,

Үдэрэй хэмжээн нэмэбэ.

Сагаан һарамнай одоошье

Сарюун дайдадаа дүтэлбэ.

          Буряад зон Шэнэ жэлээ

          Булта ехээр хүлеэнхэй.

          Бууза бообоёо бэлдэжэ,

          Баран сүлөөгүй хэбэртэй

Сагаан эдеэн элбэгээр

Стол дээгүүр табигданхай

Сэржэм дээжэ бэлдэгдэжэ,

Сагаалгандаа бэлдэнэд тухагүй.