КИМ ОГЭ по родному языку "Булун-Терек".
материал для подготовки к егэ (гиа, 9 класс)

ВАРИАНТ 14.

1-ги кезек.

1.Сѳзүглелди 1 дугаар номчаанын кичээнгейлиг дыӊнаӊар. Артык саазынга (черновикке) кыска бижимел демдеглелдерни 2-3 минута дургузунда кылыӊар.

Сѳзүглелди 2 дугаар номчаанын дыӊнаӊар. Кызыра бижиир эдертигниӊ сѳзүглелин тургузуп эгелеӊер.

Сактып алыӊар!

Кызыра бижиир эдертииӊерге сѳзүглелдиӊ кол утказын болгаш иштики микротемаларныӊ утказын дамчыдар ужурлуг силер.

Кызыра бижиир эдертигниӊ хемчээли 70 сѳстен эвээш эвес, 90 сѳстен кѳвүдевес ужурлуг.

Эдертигни арыг, билдингир, тода кылдыр бижиӊер.

2-ги кезек.

БУЛУӉ-ТЕРЕК.

       1.Бистиң суурувус ындыг-ла улуг эвес, ынчалза-даа хөлүн эрттир биче-даа эвес. 2.Ортумак суурларның санынга кирер. 3.Ол ногаан шынаа ортузунда. 4. Шала кедээзинде Чаа-Хөл деп хемчигеш агып бадып чыдар, а ону бистиң суурнуң чону улуг-аныяа чок Сай-Суу дээр, ооң сайлыг эриктерин чуук-чуук чыраалар бүргей үнгүлээн. 5.Суурнуң иштики талазында Улуг-Кара-Суг деп хемчигеш мырыңай бажыңнар бары-биле агып чыдар, ооң суу чайын-даа соок чыдар, ынчангаш аңаа оолдар эжинмес. 6.Улуг-Кара-Сугнуң эриктерин дургаар терек, дыт, хадың үнген, ооң оң талакы эриинден эгелээш, Ортаа-Кара-Сугга чедир Чараш-Алаак чаптылып чоруткан.

         7. Суурувустуң мурнуу талазын Калбак-Чыраа дээр турган, алдан чылдарның төнчүзүнде аңаа чаңгыс аай хевирниң ийи аал чурттаар бажыңнарын туткан соонда, ону Чаа-Суур деп адай берген. 8. А адаа талазын – Ак-Дөң дээр.

    9. Суурнуң мырыңай дап-дал ортузунда дөп-дөрбелчин, ол-бо талазы үш чүс - үш чүс  метр ногаан шык бар, аңаа даңгаар тайганың согуназы дег кулча үнер. 10. А шыктың бир ужунда дөрт-булуңчуктай үнгүлеп келген сес терек бар. 11. Ол шыктың чоок-кавызын Булуң-Терек дээр. 12. Бистиң суурувустуң ады база ол – Булуң-Терек. (А.Даржай).

2. Грамматиктиг ооргазын шын ушта бижээн домактыӊ дугаарын айтыӊар.

1) Суурувустуң ады  – Булуң-Терек.

2) Шынаа ортузунда.

3) Бажыңнарын туткан.

Харыызы: _________________

3. Шын характеристиканы берген домакты кѳргүзүп  турар харыыныӊ дугаарын айтыӊар:

1) 5-ки домак нарынчыттынган.

2) 1-ги домак чагырышкан нарын  домак.

3) 12-ги домак ат домаа.

Харыызы: __________________

4. 12-ги домакта тирени чүге ажыглаанын тайылбырлаңар.

Харыызы: ________________________________________________________

5. Кайы саннарның орнунга дефис демдектерни салырын айтыңар.

Улуг(1)Кара(2)Сугнуң эриктерин дургаар терек(3) дыт(4) хадың үнген(5) ооң оң талакы эриинден эгелээш(6) Ортаа(7)Кара(8)Сугга чедир Чараш(9)Алаак чаптылып чоруткан.

Харыызы: __________________

6. Орфографтыг сайгарылга.

Бердинген сѳстүӊ шын бижилгезин тайылбырлаӊар: эрттир

Харыызы: _____________________________________________________        

7. Сѳзүглелден ѳк-биле адаар-даа болза, Ъ (кадыг) демдээн биживес үш чижектен ушта бижиӊер.

Харыызы: ________________

8. Литературлуг дылдың нормазы ёзугаар бистиң деп сөстүң ударениези бирги слогтуң ажык үнүнге турар бе азы ийиги слогтуң бе? Чылдагаанын тайылбырлаңар.

 Харыызы: __________________________________________________

9.  1, 2 дугаарлыг домактарда хамааржылга холбаалыг сѳс каттыжыышкыннарын ушта бижиӊер.

Харыызы: _____________________________________________________

10. Суурну Булуң-Терек деп адай бергениниң чылдагаанын тайылбырлаан домактыӊ дугаарын айыткан харыыны тывыӊар.

1) 9

2) 10

3) 11

11. 9-ку домакта дылдыӊ кандыг чурумалдыг аргазы ажыглаттынганын тодараткаш, ону ушта бижиӊер.

Харыызы: ___________________

12. Домакта аӊгылаан сѳстүӊ лексиктиг утказын тайылбырлаӊар.

Ол шыктың чоок-кавызын Булуң-Терек дээр.

Харыызы: __________________________________________

3-кү кезек.

13. «Чурумалдыг суурум» азы «Төрээн суурум» деп темага чурумал хевиринге чогаадыгдан бижиӊер. Бодуӊарныӊ бодалыӊарны бадыткаары-биле бердинген сѳзүглелден болгаш тыва литературадан ѳске-даа чижектерни киирерин утпаӊар. Чогаадыг 70-ден эвээш эвес, 90-дан кѳвей эвес сѳстүг болур ужурлуг.

Бижимел ажылыӊарны билдингир, тода болгаш арыг кылдыр күүседиӊер.