Буряад литератураар Цэрэн Галанов "Саран хүхы"
план-конспект урока (9 класс)

1.5. Байгаалиин шэнжэhээ

Эртэ урда сагһаа арад зон байгаалиин үзэгдэлнүүдые шэнжэлэн, шэртэн тэмдэглэдэг байгаа юм. Сагай уларил ойрын үдэрнүүдтэ  ямар байхаб гэжэ амитанай зан абаряар, һарын түхэлөөр мэдэдэг һэн.

• Үглөөнэй тэнгэриин улайгаа hаань, hалхин болохо.

• Уhан шэргэжэ хүрэхэдөө ган болохо, үерлэжэ хүрэхэдөө үhээтэй байха.

• Һарын хуреэтэхэдээ, хүйтэн болодог.

• Утаан дууланда сэхэ өөдөө дэгдэдэг, хүйтэндэ хажуу тээшээ тарадаг.

• Үдэшэндөө тэнгэри улайбал, үглөөдэрынь дулаан удэр болохо.

• Үүлэн түргөөр нүүхэдээ, hалхи зүгнэдэг.

• Ойн шууяа hаа, hалхин болодог.

• Һархяагай элбэг газарта тунаха – хэрмэн олшордог.

• Урса гэрэй утаанай газараар тунаха – хүйтэрхэгүйн тэмдэг.

• Мүшэдэй hарын ойро дүтэлхэдэ  дулаардаг.

• Гэртэ байhан уhанай шолшогоноходо, дулаан болодог.

• Бургааhанай гүлгэнэй дээрэ hаа – түрүүшын таряан hубаряатай, дунда hаань – дунда, доро hаань – hүүлшын таряан hайн байха.

• Уhанай ехээр татахада, бороо ородог.

• Татуур уhанда манан хөөрөө hаа, шииг нойтон ородог.

• Шииг, шүүдэрэй унахада гү, али хюруугай үзэгдэхэ, үглөөдэрынь тэнгэри сэлмэг байха, бороо орохогүйн шэнжэ.

• Һүниндөө манан унабал, бороо орохогуй.

• Һүниин сагаар хотогор хүнды газар хүйтэбэр, добо үндэр газар дулаабтар байбал, углөөдэрынь сэлмэг байхын тэмдэг.

• Үүлэн газар дээрэ hанжабал, сэлмэг болохо.

• Һалхинай шиигтэй холисолдобол, бороо, шииг орохын шэнжэ.

• Сонхын шэлдэ ехэ гоёор сэсэглэжэ мүльһэнэй хүрэхэдэ, ерэхэ жэлдэ ургаса һайн байдаг.

• Хажуурай эри тээгээ харлаа һаа, бороо орохо.

• Март һараһаа эхилээд, һалхинай болоогүй һаань, зун, намартаа дулаан, боротой, һайн жэл болодог.

• Булагтай нуурай гү, али булагай эхинһээнь тэһэрээ һаа, бороотой, адагтаа тэһэрээ һаань, ган байха.

• Хабартаа нэгэ дүрбэлжэн метр газарта эртын сагаан сэсэгэй 140-150 эшын гараа һаа, зундаа бороотой байха.

• Ургын нэгэ узуурһаа гоёор пэгшыжэ гараа һаа, һайн, боротой жэл болохо.

• Намартаа тэрэнгиин дахин һалбараа һаа, хойто жэлынь ургаса һайн байха.

• Намар набтархан шара сэсэгтэй  олоороо һалбарбал , хойто жэлынь ургаса һайн байха.

• Һара наранай хүреэтэхэдэ, хии бараан болохо.

• Шэнын хоёрой һарын хэлтэгэр байгаа һаа, хүйтэн, сэхэ байбал – дулаан һара харагдаа гэдэг.

• Сагһаа урид хабар болоходоо гү, али сагһаа хойно намарай ерэхэдэ, тэнгэриин дуу гарахада, сагай байдал муудадаг.

• Пеэшэнэй хоолойһоо гараһан утаан сэхэ дээшээ хөөрэжэ байбал, ойрын үедэ сэлмэг байхын шэнжэ.

• Тогооной гү, горшоогой хөө ошотожо байбал, хүйтэрхын шэнжэ.

• Дабһан, саахар, нооһон, хүбэн, тамхин, цемент, шиирын тархи, модон бүд хубсаһан шиигтэжэ, нойтон болоо һаа, бороо орохын шэнжэ.

• Наран улайжа оробол, үглөөдэрынь сэлмэг байха.

• Одо мүшэдэй анилзахань ехэдэбэл, һүниндөө хүйтэбэр болохо.

• Наран тооһотон оробол, һалхи шуурганай шэнжэ.

• Үглөөнэй наран шаргал байбал, дулаахан, зүгөөр сайбар байбал – хүйтэрхэ.

Темэ: «Хүн ба байгаали» ( Цэрэн Раднаевич Галановай «Саран –Хүхы» гэжэ зохеолоор)

                                                                              “Зоболон үзөөгүй хүн

Жаргал гээшые мэдэхэгүй”.

(оньһон үгэ)

Хэшээлэй зорилго:

1. «Саран –Хүхы» гэһэн туужын  удхаар бэхижүүлгэ .

2.Когнитивнэ карта гэһэн ойлгосотой танилсалга, зохёожо  һургалга.

3.  Уран уншалгын, гүймгэ уншалгын дадалнуудые нарижуулха. Бүлэгүүдэй удха тулгаха үгэнүүдые хэрэглэн, дамжуулха дадал  хүгжөөхэ.  Аман хэлэлгэ, анхарал, ухаан бодол хурсадхаха .

4. Бүлэгөөр хүдэлхэдөө, һурагшадай бэе бэеынгээ һанал бодол дэмжэхэ, шүүмжэлхэ болон өөрынгөө һанамжые баталжа һурахые хүмүүжүүлхэ.

Хэрэгсэлнүүд: словарна хүдэлмэри үнгэргэхэ үгэнүүд, компьютер, зурагууд, магнитна самбар, ватман, шэрэнүүд.

Хэшээлэй түхэл: хэшээл-практикум.

Хэшээлэй ябаса:

1. Эмхидхэлэй үе. 

Багшын оролто үгэ.

• Cайн байна! Мүнөөдэр би Таанартай уулзаһандаа баяртайб. 2 булэг боложо хубаараад ажаллахабди. Хэр зэргэ энэ зохеолойнгоо удха ойлгожо абаснытнай мэдэхэбди.
• Мунээдэр бидэ Саран –Хухы гэжэ зохеолоор бэхижуулгын хэшээл унгэргэхэбди. Энэ зохеол хэн бэшээб?
• Гол геройнуудынь нэрлэгты. Сайн талын? Муу талын?Юундэ?
• 2. Гэрэй даабари шалгая. Тестын асуудалнуудые зохеохо байгаат?
• 3. Урда узэсэноо бэхижуулгэ.
• Энэ туужын гол проблемань хадаа ямар байнаб?
• Хун ба байгаали хоер тон нягта холбоотой. Байгаали гээшэмнай бидэниие тойроод байна. (Сообщ Нанзатова С)
• Байгаалидаа хун ямараар ханданаб, байгаалимнай басал тиимээр харюусаха бшуу даа. Байгаалияа гамнаха хэрэгтэй.
• Байгаали таанарта ямар удхатайб?
• Ородой агууехэ поэт Федор Тютчев байгаали тухай олон шулэгуудые бэшээ. Уншаад узэе. Ородшье хэлэндэ байгаалидаа дуратайгаа харуулна.
• Юундэ Ц Галанов «Саран-Хухы» гэжэ нэрлээб? Домог.
• Аба эжын сургаал. Хуухэн аба эжынгээ угэ дуулаагуй. Ямар һургаалнуудые мэдэхэбта?
• Виктор сайн хун хадань, Долгор басаган тэрэ удхэн хубшэ тайгада дайралдажа, ухэхоо байхадань абараа. Һайниие хэхэдэ һайншье бусаад ерэхэ.
• Ушоо байгаали тухай ямар домог мэдэхэбта? Хилээмэн тухай.

Физминутка. Нюдоо аняад хамараараа сэбэр агаар амилая, нугоо хамараараа муухай хурин унгэтэй агаар гаргая. Байгаалимнай ходо сэбэр байхань болтогой!!!

• Үхибүүд,Март һарада ямар  һайндэр тэмдэглэхэбибди?
• Эхын һайндэр.
• Тон зүб. Эхэ гэжэ үгэ гурбахан лэ үзэгһөө бүридэнэ. Энэ үгэ дуулахадаа, Танай зосоо ямар үгэнүүд түрэнэб?
• Зөөлэн, гоё, сэбэр, һайхан....
• Эхэ-байгаали – Мать-природа
• Хүн бүхэн энэ дэлхэйдэ түрэхэдөө, өөрын харгытай байдаг. Хүн бүхэнэй харгы тад ондоо байдаг. Мүнөө би өөрынгөө харгытай тобшоор танилсуулхам.
• ООр тухайгаа когнитивнэ карта хэрэглэжэ харуулбаб. Слайд КОГНИТИВНЭ КАРТА-ойлгосо

(Багша оор тухайгаа хэлэнэ)

• Тон иигэжэ геройнуудай харгые тусхай тэмдэгүүдые хэрэглэн, когнитивнэ карта зохёохобди. Мүнөө 2 бүлэг боложо хубаараад хүдэлхэбди. Урдатнай шэрэнүүд, саарһан, зурагууд үгтэнхэй. Харин 1-дэхи бүлэг- Виктор Горбунов тухай, 2-дохи бүлэг- Гомбо-Доржо харуулшан тухай.
•  карта зохёоходоо,эгээл хэрэгтэй зурагуудые шэлэжэ, мүн өөһэдынгөө тэмдэгүүдые, үгэнүүдые хэрэглэхэ болонот.

2. Энэ карта зохёоходоо, Хаана? Хэзээ? Хэнтэй? гэһэн гурбан ?-да харюу үгэхэбди. Дундаа эбтэйгээр хүдэлжэ, бэе бэеэ шагнажа, дэмжэжэ, 7 минутын хугасаа соо картаяа дүүргээд хамгаалхат.
3. Бүлэгэй удхаар хүдэлмэри (когнитивнэ картаар хүдэлжэ байхадань, “Саран-хухын аялгаар...” гэһэн дуунай хүгжэм аалихан зэдэлнэ)
4. Мүнөө бүтээһэн ажалнуудыетнай шагная даа. 

Бэрхэнүүдта, ямар һонин зурагуудые, үгэнүүдые шэлээ гээшэбта?

Синквейн зохеохобди.

1 мур – Виктор Горбунов

2 мур – 2 тэмдэгэй нэрэ

3 мур – 2 глагол

4 мур – хамтадхасан угэ

5. Тобшолол. Бүлэгүүд һайнта даа, бэрхэнүүдта даа. Танай бүтээһэн ажалнуудые залгахадамнай, ямар гоё, һонин дэлхэйн, хүнэй ажабайдалай үргэн, хүтэл дабаануудтай, үндэртэй, набтартай харгы зам тобойн гараба гээшэб.

Тобшолол хэхэдээ-энэ туужа соо автор юу харуулааб?

• Хун ба байгаали
• Хунуудэй харилсаан
• Инаг дуран
• Аба эжын сургаал
• Хомхой хобдог ябадал

Танай ерээдүйн хүн бүхэнэйтнай харгы элдэб байха. Харин хүн гэһэн нэрэеэ алдангүй,эжы абаяа хододоо баярлуулжа ябыхыетнай хүсэнэб.

Баяртай.