Внеклассное занятие "Кто быстрее"
классный час по теме

Шагаага таварыштыр 2 класска эрткен «Кым мурнай тыварыл?»  деп  оюн.

Сат Оюмаа Кара-ооловна, Солчур ортумак школазынын педагог-библиотекары.  

1-ги оюн « Он ийи чылдар дизии»

Сорулгазы: Чоон чук улустарынын чыл санаашкынында кирип турар дириг амытаннарны кым эки билирин хынаары

Класс 2 командага уступ алыр. Баштай 1-ги командага айтырыгларны салыр, уруглар дурген харыылаар ужурлуг, шын харыы дээш 1 очкону бээр, бир эвес   уругларнын харыызы чок болза, башкы шын харыы-тайылбырны бээр.

Дерилгези: 12 чыл санаашкынында кирип турар дириг амытаннарнын чуруу; аттары; чалбарыг, йорээл бижээн таблицалар.
Куске, инек, пар, тоолай, улу, чылан, аът, хой, мечи, дагаа, ыт, хаван.

1.Киирилде кезээ:  Уругларнын шулуктери Чап Чулдум «Сузуглелим».

Тываларнын тыны тудуш                                            Авыралдыг Тывазында,
Сузуглели чогум чудел?                                               Арттарынын оваазында,
Тыва кижи чоргааралы                                                Аржааннарда, саннарында,
Сулде-куду, ыдыы чудел?                                           Айдызаныр артыжында.

Сагыызын дег хумагалыг                                            Тываларнын сузуглээни
Чанчылдарда, ужурларда.                                          Тыны тудуш ыдыы чудел7
Бурун шагнын Шагаазында,                                       Тыва кижи омакшылын
Буян оргээн шажынында.                                           Кыптыктырар соруу чудел?

Оглаа-дайлар девиржиинде,                                     Авазынын опей ыры
Ойтулааштын оюнунда.                                               Ааттынган кавайында.
Экер эрлер хурежинде                                                 Анай-хенче инчееэнде
Эзир самы- девижинде.                                              Аъттарынын баглаажында.

Хорек-чурен холзедип кээр
Хоомей-сыгыт каргыраада.
Огбелернин бодей оонде,
Ондур чурту-Тывазында.

 Башкыга сос: Шагаа-эн сузуглелдиг байырлал.  Кандыг-даа чоннун улуг байырлалдарында хамыктын мурнунда ук чоннун бурунгу культуразы, уе-дуптен сагып, хумагалап чорууру чанчыл-езулалдары костур, хей-аъды, национал   чоргааралы илерээр. Шагаа база ындыг, тыва чоннун эн бедик сузуглелдиг байырлалы. Оон сузуглелдии- кижи бойдус-биле  кезээде хин тудуш сырый холбаалыг, хамыктын мурнунда Шагаага белеткелден, ону сузуглеп манаарындан, а эн кол чуве-Шагаа  хунунун сагылга, езулалдарындан коор бис. Шагаа дунунде удувазы, ожукта отту успези, чула-ден ожурбези-бир-ле ужурлуг, езулалдыг. Бир сергек хонган дун бир чылды немеп бээр, хып хонган от, чула ог-оранга  кара хай-бачыт киирбес камгалакчы болур деп сузуглээр.                        

Оюннун чорудуу:

1-ги командага айтырыглар:
-Шагаа деп чул?
-Бо чылдын Шагаазында чуу чылды удээр бис?
-Чыланны ойзу чуу деп адаарыл?
-12 чылдын адын чурум-чыскаал аайы-биле аданар.
-Сээн чылын чул? Ол дириг амытанны оттунуп корем.
-Чыл санаашкынынче кирген азырал дириг амытаннарны ада.
-Азырал дириг амытаннарнын кайызы чыл санаашкынынче кирбээнил?
-Чыл санаашкынында дириг амытаннарнын кайызы Тывада чогул?
-Кайызы соястаарлар аймаанга хамааржырыл?
-Кыжын кайызы унгурунге кыштаарыл?
-Ады 3 ужуктен тургустунган чылдарны аданар
-Адында эн хой ужук кирген чылды аданар

2-ги командага:
-Шагаа деп чул?
-Бо чылдын Шагаазында чуу чылын уткуур бис?
-Аъттын ажыы чул?
-Чыл санаашкынынче кирген дириг амытаннарнын аттарын адаар
-Оларнын кайызы амыдыралда чогул? Чуге?
-Чылда кирген дириг амытаннарнын аттары-биле холбашкан унуштерни аданар
-Чыл санаашкынында кирип турар дириг амытаннарнын кайызы чуургалаарыл?
-Оларнын кайызы чалгынныгыл?
-Кайызы черге, сугга база дээрге- даа ужарыл?
- Чыл санаашкынынче кирип турар дириг амытаннарнын кайызы дурген озуп ковудээрил?
-Оът-сиген чемиштиглерни аданар
-Кадыг демдек кирген чыл ады?
(Оюннун туннелин ундурер).

2-ги оюн:   Чарлып болбас ыдыктыг
                   Чанчылывыс кагбаал.
                   Сагыызын дег камнаал
                   Салгалдарга арттыраал!

Сорулгазы:  Тыва чоннун  Шагааны  байырлап эрттирип чораанынын дугайында билиглер шылгалдазы

1-ги командага:
-Шагаанын баштай тывылган чурту?
-Бо чылын Шагааны тыва чон-биле кады кайы чоннар  уткуурул?
-Шагааны каш чылдарда хоруп эгелээнил, чуге?

2-ги командага:
-Тывага Шагааны  кайы уеде, кым деп хаан уезинде  байырлап эгелээнил?
-Бо чылын Шагаанын  будуу   хуну  кажаныл?
-Тывага Шагааны 150 чыл бурунгаар  байырлап эгелээн дээрзин билир силер бе?

3-ку оюн « Шагаа болгаш  ужурлар»

1-ги командага:
-Тыва чоннун бурун шагдан чырык хунге, Тос дээрлер, Долаан бурганга, оран-тандызынга чудулге-сузуглелинин илерээшкини чуу болурул?
-Бо чылын кандыг чыл унерил?
-Шагаада хоруглуг чуулдер?
-Аът дугайында улегер домактан чугааланар.

2-ги командага:
-Хамыктын мурнунда  кижилернин чаа чылда  бот-боттарынга чаагай кузээшкиннерни кылырын чуу дээрил?
-Шагаанын будуу хунунде чуну канчаарыл?
-Шагааны канчаар уткуурул? Чуну бажынга  азып алырга  тодуг-догаа, амыдырал-чуртталгазы эки болур деп турарыл?
-Кол маадыры Аът болуп турар чуу деп тоолдар барыл?

Оюннун туннели. Шанналдар.