разработка "Дөрвн зүсн мал"
план-конспект занятия (5 класс)

                                                 “Дөрвн зүсн мал”

Күцлмүд: 

                  -  күүкд Төрскндән дурта, әрүн седклтә болх сурһмҗ өглһн ;

                   -  төрскн һазртан дурллһн

 Эсвс:          - сурһмҗлачнрин патриотическ заңгнь икдүллһн;

                   -  Хальмгин болн Әрәсән  туужин халхсар соньмсллһн;

                   -  өвкнртән, ээҗ-аавнртан ханлт өгллһн,

                   -    хальмг улсин кезәңк авъсмудан  хадһллгн

Наадна дөңцл:

• Дөрвн зүсн малын зургуд белдһн
• Устә шилмүд, киитә моһлцгуд, төгргүд, малмудын кегдлмүд, шаһас олзлһн.
• Презентац.
• Хальмг дуд: «Ээҗин хаша дотр» ,“Цецгәрич, Хальмг минь”.

Кичәлин йовуд:    I   Оргмомент

Багш: Мендвт, ямаран бәәнәт?

Сурһульчнр:  - Йир сән.

                        - Сән.

                        - Му биш.

                        - Байрта бәәнәвидн.

Теңгрин бәәдл ямаран?

                - Чилгр.

                - Нарта.

                 - Салькта.

  Эндр ямаран өдр?

• Басң өдр.
• Лу сарин арвн хойр.

       Өцкүлдүр ямаран өдр билә?

• Мигмр.

        Һаза ямаран җилин цаг?

• Үвлин цаг. Лу сар.

      Соньн зәңг бәәнү?

             Бәәнә.

             Мана класст наадн болҗана.

             Дала гиичнр ирв.

     Ямаран наадн?

                  Дөрвн зүсн мал.

     Часин   йовуд: - Күүкд, көвүд! Эндр бидн соньн кичәл давулхвидн. Зуг тадн  ирсн гиичнртә таньлдтн.

              Таньлдлһн.     Чини нерн кемб?

                                       Мини нерн Хоңһр.

                                       Чи кедүтәвч?

                                       Би нәәмтәв.

                                       Кедүдгч класст сурнач?

                                       Хойрдгч класст сурнав?

                                       Йир сән.

   II . Төрлә таньллдлһн.

   Багш: Мендвт, күндтә гиичнр, багшнр, ээҗнр, эгчнр.Мана 2- гч классин сурһульчнр                                                “Дөрвн зүсн мал” гидг нәр-наад үзүлх, наадар дамшлад, яһҗ хальмг авъясмуд дассан үзүлх. Эндр тәәлвртә туульс, дарҗңгуд, дуд, шинҗс орулад, хальмг улс бәрдг малын тускар медрлән, мал болһна олзынь меднә,шинҗинь йилһнә.

       Күн болһн төрсн өссн һазртан эңкр болна. Һанцхн күн биш, цуг һазр деер бәәх эмтә тоот эврә һазртан дурта.

      Төрскн гисн юмби?    

   Сурһульчнрин хәрүс:

• Төрскн – эн -  мана гер

                      мана селән

                      хальмг тег

                      бадм цецгуд

                      хальмг дуд, би

                      бамб цецгуд

                      хальмг келн

                     малмуд.

Багш:   Төрскн-  мана өвкнр,  мана аавнр-ээжнр, маднд җирһл өгсн эк-эцкнр, теегин зөөр - дөрвн зүсн мал.

Багш:   Хальмг улсин бәрдг малын тооһар дөрвн баг тогтавидн.

   Түрүн болҗ наад эклхнь “Хөн” баг.

      Оньган өгәд соңстн.

    Торһн нооснь-  “җөөлн алтн”,

    Тарһн махнь җомбан өмн.

     Һурвн эрднин негн эн.

     Мана хашад бәәхнь мөн.

   Эн юмб? келҗ өгтн. Чик, хөн.

Ямаран олз хөн өгнә.

    Мах, ноос. Арс, төл өгнә.

Ду дуулх “Ээҗин хаша дотр”

Төгргд хөөнә төл олх.

Бичкдүдин амн үгин шүлг.

   Цугтан: Хур-хур, цааран йов.

                  Хуцин махн, нааран йов.

Наадн “Хөөдән хашад орул”

   “Хөд” болн “Үкр” багмуд наадхмн.

Эн нааднд киитә моһлцгуд хөд болна.Эдниг гирлгәр төгргүдт орулх кергтә. Кен хашад орулснь диилвр бәрнә.

“Үкр” гидг баг наадх.

  Көвүд,күүкд, соңстн.

         Үсинь уунав, өрминь иднәв.

         Үвлд болхла, өвсәр асрнав.

         Бичкн туһлнь бийнәлм әдл.

         Үүсән ууна, үдлә унтна.

  Эн юмб?  Чик, үкр.

Ямаран олз үкр өгнә.

  Үс, мах, арс, төл өгнә.

Дууһан дуултн. “Ээҗин хаша дотр”

Төгргд үкрин төл олтн.

Бичкдүдин амн үгин шүлг.

• Һурвн һунңн мөөрүхә,
• Һурвн туһл һууруха.

Марһан “Кен түрүлҗ үс уух”.

    Үснд күүкд дүрта.Үкрә үсәр хальмгуд цәәһән үслнә, тос,өрм  һарһҗ авна, теҗәл кенә.Үс уудг бичкдүд чидлтә, чиирг болна.Эн шилтә үсиг увҗар шимәд түрүн ууснь диилвр бәрх.

“Мөрн” гидг баг наадыг цааранднь йовулх.

III   Физминутк.

    Тәәлвртә тууль.

    Хальмг күүнә ханьта иньг.

    Хазар эмәлнь хашан иргд.

    Хол һазрт эзән күргнә.

     Хош болһнд эн харһна.

Эн юмб?  Чик, мөрн.

Ямаран олз мөрн өгнә.

   Үс, мах, арс, төл өгнә.

Төгргд мөрдин төл олтн.

Бичкдүдин амн үгин шүлг.

     Ке мал-адун,

      Көлгм бидн- мөрн.

      Аду өский, аду –

      Аҗрһ, агт, гү.

“Урлдан” гидг наадн.

 Эн нааднд “Мөрн” болн “Темән” багмуд орлцх.

“Темән” гидг баг наадх.

     Хойр бөкнь холас үзгднә.

     Хойр нүднь хатханчг хәәнә.

     Ус уулго удан теснә,

     Адһм уга акад юмб

Эн юмб ? Темән.

Ямаран олз темән өгнә.

   Үс, мах, арс, ноос төл өгнә.

Темәнә шинҗ.

Төгргд темәнә төл олтн.

Бичкдүдин амн үгин шүлг.

  Темән, темән теерүхә,

  Темәнә ботхн буульнха.

Наадн “Кен дала шаһа цуглулх”

  Үкрч, темәч, адуч, хөөч малмудан кеер хәрүлҗ йовад, цаг зуур амрхлань хоорндан дөрлдәд нааддг бәәҗ.

IY  Кичәлин аш.  Кен түрүн һурвн орм эзлснд белг бәрүлҗ өгллһн.

   Дун “Цецгәрич, Хальмг минь”.