ЫҺЫАХ СИЭРЭ-ТУОМА.
методическая разработка

ЫҺЫАХ СИЭРЭ-ТУОМА.

Реферат

Дьокуускай, 2024с.

Иһинээђитэ:

1. Киириитэ
2. Ыһыах өйдөбүлэ.
3. Ыһыах сиэрэ-туома
4. Алгыс сиэрэ-туома
5. Ыһыах сынаарыйа.
6. Түмүк.
7. Туһаныллыбыт литература.

1.        Киириитэ

Сайыҥҥы күн муҥутуурдук уһаабыт кэмигэр, оппут - маспыт көҕөрөн, күүтүүлээх кэрэ кэммит тиийэн кэлбитинэн төрүт тэрээһиммитинэн, өбүгэлэрбит үгэстэринэн Үөһээ Үрдүк Айыылар Мэҥэ халлаантан  Сир ийэҕэ үктэнэр, Ийэ айылҕа саҥалыы төрүүр – ууһуур, силигилии ситэр кэмигэр  бэс ыйыгар Саха норуотугар Үрүҥ Тунах ыһыах  ыһыллар.

Ыһыах сүрүн өйдөбүлэ саҥа олоҕу түстээһин, киһи аймах тыыннаах хааларын туһугар дьолго – соргуга, үтүөҕэ – сырдыкка дьулуур буолар. Ол иһин өбүгэлэрбит Ийэ айылҕаҕа, тыынар – тыыннаахха сүгүрүйэллэрэ. Кэҕэ этэн чоргуйда, күөрэгэй чыычаахпыт ыллаата, самаан сайыммыт салаллан кэлиитэ ыһыах ыһыллар.

Сайын – сахаҕа дьыл саамай суолталаах кэмэ. Чуолаан бу кэмҥэ, саха киһитэ Айылҕа ийэни кытары ордук чугасыһар, кини тыгыалыыр тымырын этинэн - хаанынан билэр, бүтэйдии ылынар. Биһиги ураты айылгылаах дьон буоларбытынан айылҕалыын муҥутуурдук алтыһар, арчыланар, эмтэнэр, сомоҕолоһор кэммитигэр хас биирдии саха киһитэ ыһыах күнэ үүммүтүн этинэн - хаанынан билиэхтээх. Бу үтүө күҥҥэ хас биирдиибит ис - иһиттэн сымнаан, көнньүөрэн ырааһырыах, чэбдигириэх, айылҕаны кытта ситиммитин бөҕөргөтүөх тустаахпыт. Ыһыах күн сахалыы таҥаһы сайбаччы кэтэн,  сахалыы аhы - үөлү, иһити - хомуоhу дэлэччи тардан Алгыс ылар маанылаах күммүтүгэр аал уоту оттон, сир - дойду иччилэригэр сүгүрүйэн салама ыйаан, Алааска, Эбэҕэ, Уот иччитигэр Хатан Тэмиэрийэҕэ арыылаах алаадьынан, уохтаах кымыһынан айах тутан, сүгүрүйэн туран  уйгулаах быйаннаах сайыны, туруктаах олоҕу, элбэх кэнчээри ыччаты, сүөһү-ас төлөһүйүүтүн көрдөһөллөр.      

2.Ыһыах өйдөбүлэ.

Ыһыах – бу үрдүкү айыыларга уонна сир-дойду иччилэригэр үҥүү, сүгүрүйүү, көрдөһүү буолар. Ол аата сиэр-туом. Сахалар кыстыкпытын этэҥҥэ туораабыт диэн от-мас көҕөрөн, айылҕабыт уһуктубутун кэннэ айыыларга анаан, саҥа дьылбыт диэн ааттаан үөрэн-көтөн ыһыах сиэрин-туомун толоробут. Бу төрүт итэҕэли кытта ыкса ситимнээх.

Ыhыах диэн Саха Саҥа дьылын күнэ уонна сайын, айылҕа тыллыытын бэлиэ күнэ. Ыһыах ыйа — бэс ыйа. Биэлэри тутан, кымыс көөнньөрөллөр. Ыһыах туһүлгэтигэр ыраахтан, чугастан кэлбит ыалдьыттар уохтаах кымыһы иһэллэр, үтэһэлээх этинэн күндүлэнэллэр. Илии-атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, оhуохай дьиэрэйэр, ырыа дэлэйэр. Ат сүүрдүүлэрэ ыытыллаллар.

Былыр былыргыттан ыhыах төрүкү күн сайыҥҥы туруутугар буолара, ол эбэтэр бэс ыйын 21–22 күннэригэр. Билигин араас улуустарга, нэhилиэктэргэ уонна сирдэргэ бэс ыйын 10–25 күннэригэр ыытыллар.

Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн, ыһыах Саҥа сылы көрсүү бырааһынньыга буолбатах — күнү көрсүү, Үөһээҥҥи Үрүҥ Айыылар сиргэ саамай чугаһаан турар кэмнэригэр түбэһиннэрэн, Үөһээҥҥи Айыыларга сүгүрүйүү итэҕэл күнэ дииллэр.

Худяков И.А алгыыhыт тылын-өһүн суhэн ылбытын ааҕабыт: "Дьыл ыпсыытыгар, ый саҕатыгар күн үтүөтүгэр үрүҥ тунаҕынан ибир ыhыаҕынан ыhабын".

Тунах диэн тугуй? Тунах диэн биир күдьүс өҥү этиллэр. Холобура, от-мас силигилээн көҕөрөн турарын "күөх тунах" дэнэр. Күһүн күнү-күннүктээн самыырдаан намылыннатарын "тунаарыйар тунах" диэххэ сеп. Онтон "үрүҥ тунах" диэн үрүҥ ас дэлэйэр кэмин дьүhүйэн этэллэрэ.

Былыргы саха "дьыл ыпсыытыгар, ый саҥатыгар" күн үтүөтүгэр үрүҥ тунаҕынан ибир ыhыаҕы ыhара. Уваровскай ыhыах саҕаланыытын туhунан суруйар: "Алгыыhыт орто толору кымыстаах айаҕы тутан дьиэ иhигэр уот иннигэр анар тобугар сүгүрүйэн туран алгыыр Аар Айыы Тойону, бары хамныыр хараҕа дьолу-соргуну биэрэн салайан тутааччыны. Бу да, атын да алгыhы ситэрэ-ситэрэ уокка аҕыйах аҕыйахтык кымыhы илиитин иhинэн кутар. Маны бутэрэн баран арҕаа диэки эргийэн алгыыр Хара Харгыhы, кини куhаҕаны санаамна сүөһүнү өлөргө-сүтэргэ тириэрбэтин диэн. Алгыhын ситэрээт алҕааччы санарар: уруй, уруй, уруй. Баар дьон үтүктэллэр

3.Ыһыах сиэрэ-туома.

    Ыһыах – Айыыларга сүгүрүйүү өрөгөйдөөх туома.

    Түһүлгэ ыраас хонууга, арыый үрдүк сиргэ биэс уон миэтэрэ иэннээх, төгүрүк гына оҥоһуллар. Түөрт үүт бүтэйинэн эргитиллэр. Ортотугар аҕыс кырыылаах холумтан оҥоһуллар. Түөрт өттүгэр сэргэлии моонньохтоох остуолбалары сиргэ анньаллар. Түһүлгэ соҕуруу, арҕаа, хоту өттө ааннаах буолар. Илин диэки үс ааннаах аарка оҥоһуллар. Аарка ортоку аана 5-6 миэтэрэ үрдүктээх уонна үөһээ өттө күн иитин курдук төгүрүктүнү быһыылаах буолар.

    Холумтан аттыгар туран эрэ көрдөххө, аарка хаҥас уонна уҥа ааннара ортоку ааннааҕар арыый намыһах буолаллар, тоҕо диэтэххэ, хаҥас аанынан аттаах кыыс киирэр, оттон уҥа аанынан аттаах уол киирэр. Ол аата хаҥас аан – дьахтар аана, ортоку аан – таҥара аана (бу аанынан сиэр туом кэмигэр ким да сылдьыбат), уҥа аан – эр киһи аана буолар. Түһүлгэни төгүрүйэ 9 айыы ампаардарын туталлар. Бу айыыларга сүгүрүйэр айыы олохторо» диэн. Ампаардар 3х3 миэтэрэ иэннээх, 3 миэтэрэ үрдүктээх буолуохтаахтар. Түһүлгэ арҕаа өттүгэр – алгысчыт киирэр аана, хоту өттүгэр кыргыттар, дьахталлар, эмээхситтэр, оттон уҥа өттүгэр уолаттар, эр дьон, оҕонньоттор түһүлгэҕэ киирэр ааннара оҥоһуллаллар.

       Аны түһүлгэ иһигэр туох оҥоһуллан туруохтааҕый? Таҥара ааркатын хаҥас уонна уҥа өттүгэр кулунчуктары баайарга аналлаах сэргэлэри туруораллар. Бу ытык сэргэлэр. Манна маҥан өҥнөөх тыһылаах атыыр кулунчугу баайаллар. Бу кулунчуктар сүөһү төрдө буолуохтаахтар. Холумтан иннин диэки аарка хаҥас өттүгэр үүт кэрэ үрүҥ биэ бааллар сэргэтин, кини аттыгар симэхтээх аты миинэн киирбит кыыс сэргэтин туруораллар. Оттон арыый тэйиччи икки атахтаах ийэ түһүлгэ оҥоһуллар, онно кымыс кутуллубут сири-иһит (айдах) ыйанар. Ол аттыгар тойон айах, кэриэн айах, балхах, бэлкэй чорооннор кэккэлэһэллэр. Бу ийэ түһүлгэҕэ, атыннык “төрүттүүр төрүт түөлбэҕэ”, кыргыттар уонна дьахталлар эрэ сылдьаллар.

 Холумтан иннин диэки аарка уҥа өттүгэр быаны хаһан да көрбөтөх, буутун этэ буспут дьаҕыллаах кыһыл тураҕас уонна да атын өҥнөөх атыыр сылгыны баай бөҕө-таҕа сэргэлэри туруораллар. Ол аттыгар, тэйиччи соҕус, симэхтээх аты миинэн киирбит уол сэргэтэ анньыллар.

Ыһыахха сылдьарга өбүгэ саҕаттан маннык куолу олохтоммут.

Бастакытынан, ыһыахха сахалыы таҥас кэтэн, айыыларга кэрэхсэтэр гына киэргэнэн тиийиллэр.

Иккиһинэн, ыһыах ыһыллар туомугар сылдьыы, алгыска тиксэн сылы этэҥҥэ тахсар суолталаах. Ыһыах алгыһа айыы ситимин олохтуур, төлкөнү түстүүр, саргыны салайар, дьолу тосхойор.

Үсүһүнэн, ыһыах кымыһыгар айыы тыына түһэр, аһа-үөлэ уйгуну-быйаҥы тардар ымыыланар. Ыһыахха тото аһаабыт – төгүрүк сыл тот сылдьар, күүһэ-уоҕа өһүллүбэт.

Төрдүһүнэн, ыһыах оһуокайын үҥкүүтэ өйү-санааны уһугуннарар, сүрү күүһүрдэр, эти-хааны чэбдигирдэр, эмтиир.

Бэсиһинэн, ыһыах көрө-нара дьол тардар суолталаах.

Алтыһынан, ыһыахха үөрэ-көтө, чөл өйдөөх сылдьыллыахтаах. Дьону-сэргэни кытта эйэргэһэн, сэлэһэн үтүө сыһыан олохтонор, ил-эйэ тэриллэр. Бу күн кыыһырсыы, иирсии-баайсыы – улахан аньыы.

Сэттиһинэн, ыһыахха күнү көрсүү сирэ-туома ураты суолталаах. Халлаан сиигэ аһыллан, Үрүҥ Айыы Тойон орто туруу дойдуга илэ-чахчы чугаһаан, араҥаччылыыр, арчылыыр алгыстаах күүһэ муҥутуурдук улаатар. Илиини утары уунан туран, баҕа санааны ботугураан көрдөһүллүөхтээх, күн күлүмнэс суоһуттан күүс ылан, сырдык сардаҥаларынан арчыланыллыахтаах.

Ыhыах күнүн сарсыардатыгар үс титириги (баҕана диэн ааттаах), төбөлөрө хатыйа буолалларын курдук суоттаан, уhуктаммыт төрдүлэрин кырыска батары анньаллар. Хатыйа төбөлөрүн ситиинэн хам баайаллар. Дьэ, ити курдук Тоҕой Сэлэ тэрээhинэ саҕаланара. Ол баҕаналарга үс сытыары сурҕаах мастары баайаллара. Хас да күн көҕүөр симиирдэргэ көөнньүбүт уохтаах кымыhы сири иhиттэргэ саамылаан кутан, оҕуhунан тиэйэн аҕалан сурҕаахтар анныларыгар олордон үөhээннэн сүптүгүр моойдоруттан ыйаан кэбиhэллэрэ.

     Былыр былыргаттан бу үтүөкэн үөрүү өрөгөйө Күнү көрсүү туомуттан саҕаланар. Өссө XVIII үйэ чинчийээччилэрин суруйалларынан, “…ити туом бүтүүтүгэр бука бары мустубуттар биир киһилии тэҥҥэ: “Уруй! Уруй! Уруй!» – диэн хаһыытыыллар уонна илиилэрин иннилэрин диэки үөһэ анньаллар”. Ол аата күн тахсыытын кытта киһи-халлаан-күн-айылҕа ситимэ сомоҕолоһор иччилээх күүстэнэр.

            Ыһыаҕы тэрийэргэ «Күнү көрсүү» сиэрин-туомун хайаан да тэрийэн ыытар булгуччулаах. Оччоҕо дьон биир өйгө-санааҕа киирэн, айылҕаны кытта алтыһан, эттэрэ-хааннара чэбдигириэ, майгылара көнүө, олохторо тупсуо этэ. Бу күн дьон бары сахалыы таҥас таҥнан, дэйбиир тутан, ыраас санаалаах түһүлгэҕэ үктэниэхтээхтэр. Ким да кимиэхэ да кыыһырыа, кыйаханыа, улаханнык саҥарыа суохтаах.

       Күн тахсыытын көрсөр туомна Саха дьонун барытын Күнү муҥутаан үөһэ күөрэйэн, Сиргэ чугаһаан турдаҕына, Күн Оройун көрсөр үгэһи олохтоммут. Күнүс 12 чаас арыый иннинэ, ким хайдах сатанарынан бары бииргэ эбэтэр иккиэ, соҕотох да буолан Күн диэки хайыһабыт. Икки илиибитинэн имэринэн Оройбутун аһабыт, ол аата Таҥараттан, Айыылартан кэлэр Алгыһы иҥэринэргэ бэлэмнэнэбит. Ол кэннэ 5 мүнүүтэ устата букатын чуумпуран, харахпытын симэн туран, бу саргылаах сайыҥҥы кэммитигэр, быйыгы сыл устата туолуохтаах баҕарар баҕабыт, ыра санаабыт туһунан толкуйдуубут, дьоммутугар-сэргэбитигэр чөл туругу, или-эйэни, дьолу-соргуну баҕарабыт. Ол кэннэ илиибитин Күн сыралыгар тоһуйан Үрүҥ Күммүтүттэн түһэр итии, илгэлээх ньэгиринэн ииттинэбит. Оруобуна бу кэмҥэ саха Алгысчыттара Орто дойдуга улахан Алгыһы түһэрэллэр. Ити Алгыһы кытта Ыра, Баҕа санаабыт холбоһон Айааччыбытыгар, Айыыларбытыгар тиийэллэр, Орто Дойдуга тарҕаналлар, ону Иччилэр истэллэр. Ити сиэр-туом түмүгэр күүспүтүгэр күүс, уохпутугар уох эбиллэр, турукпут тупсар, санаабыт көтөҕүллэр, айыах-тутуох баҕа киирэр. Ити турукпут сылы быһа күүс-көмө буолар. Сорох, 12 чааска мустар кыаҕа суох дьон, Күнү көрсүү туомун 11 чаастан күнүс 2 чааска (14 чааска) диэри оҥоруохтарын сөп, оччоҕо Күн ньэгирин, Айыылар Алгыстарын ити дьон син-биир ылаллар. Күн тахсыытын көрсүбүт дьон хаттаан Күн оройун көрсөллөрө хааччахтаммат.

4. Ыһыах алгыһын  сиэрэ-туома

Алгыс – айыыларга, иччилэргэ сүгүрүйэр, махтанар сиэр-туом.

Алгыс күүһэ саргыны салайсар, үтүөҕэ үөрэтэр, үрдүккэ үүннэрэр.

Ыһыах алгыһа суох буолбат. Ыһыах биир сүрүн сыала-соруга – Айыылардыын биир ситимҥэ киирэн, кинилэри бэйэ диэки эргитэн, кэлэр сылга этэҥҥэ олорор туһугар алгыстарын ылыы буолар.

Алгыс суолтата тугуй? Аныгы олоххо киһиэхэ хайдах дьайарый? Бу туһунан анаан үөрэппит уонна айылҕалаах дьоммут туох санаалаахтар эбитий? Алгыс уонна алгысчыт туһунан сээркээн сэһэнньит Е.Д. Андросов анаан-минээн этэн биэрэн суруйтарбыт сүбэтэ маннык: «Мин билэрбинэн, алгысчыт эр киһи эбэтэр кырдьаҕас оҕонньор буолара. Алгысчыт дьахтары түбэһэн көрбөтөҕүм. Аал уоту 40 саастан саҕалаан, олох олорбут, үтүө тыллаах-өстөөх киһи алҕаан аһатар үгэстээҕэ. Алгысчыт аал уоту алгыырыгар туох баар сиэри-туому тутуһан, ымпыктаан-чымпыктаан этэн алгыыра. Иччилэри алгыырга сэрэхтээх буолуохха дииллэрэ. Иччилэр олус күнүүһүт буолаллара үһү. Ол иһин биири ааттаатыҥ да, барыларын этиэхтээххин. …Аал уот иччитэ алгыһы ылыммыт буоллаҕына, уот төгүрүйэр курдук гынар. Оччоҕо «аал уотум иччитэ алгыспын ылынна» диэн буолар. Алгысчыт биир сыл устата киибэскэ (бохоруонаҕа) сылдьыбатах, киргэ-хоххо сыстыбатах ыраас киһи буолуохтаах. Кини алгыһын ис сүрэҕиттэн толорон, Үрдүк Айыыларга тылын тиэрдэр, онон дьоҥҥо-сэргэҕэ улаханнык убаастанар. Алгыстартан саамай сүдүлэрэ, улаханнара аал уокка алгыс буолар.

Түһүлгэ арҕаа өттүгэр алгысчыт киирэр аанын таһыгар сэлэ оҥоһуллар. Онно 21 кулунчук бааллар. Тыһылара түһүлгэ хаҥас өттүгэр, атыырдара – уҥа өттүгэр туруохтаахтар. Уопсайа 8 сэргэ буолар, үрдүктэрэ кулунчуктан арыый улахан. Кулунчук турдаҕына, хараҕынан буоларын курдук, сэргэлэри ортолорунан үүттээн баран, суон быаны сэргэттэн сэргэҕэ чиккэччи тардан баайаллар. Сэргэлэр икки ардыларыгар үстүү тимир тиэрбэстэри сүүрбэт гына эмиэ ыга баайаллар.

Сэлэттэн тэйиччи хаҥас диэки дьахтар моҕол ураһата, аана илин, оттон уҥа диэки эр дьон моҕол ураһата, аана эмиэ илин диэки буолан тураллар. Моҕол ураһалары сэттэ оронноон, ортотугар холумтаннаах, ис өттө сиэдэрэй ойуулаах гына оҥоһуллара ордук. Бу ураһаҕа сиэр-туом иннинэ ытык кырдьаҕастар, кыра оҕолор, дьахталлар, эр дьон киирэн олорон сынньаныахтарын сөп. Ыһыах күн киһи барыта тот сылдьыахтаах, тоҕо диэтэххэ, аччык киһи өйө-санаата атын буолар, ымсыы, иҥсэ-обот үөскүүр. Ол иһин түһүлгэ таһыгар бөтүөннэргэ эбэтэр мас буочукаҕа быырпаҕы оҥорон 5—6 сиргэ толору кутан ууруллар. Ол «кытах ойбон» дэнэр. Таһыгар уулаах биэдэрэ, курууска бэлэмнэнэр. Ыһыахха кэлбит дьон биэдэрэттэн ууга сайгыы түһэн баран, кытах ойбонтон быырпах ылан истиннэр диэн.

       Сиэр-туом иннинэ холумтаҥҥа оттуллар мастары дьаарыстыыллар. Ол аттыгар толору кутуллубут кымыстаах чороону, кытыйаҕа саламааты, арыылаах алаадьыны, эбир хамыйаҕы, ону таһынан алгыска туттуллар үрүҥ сүүмэх сиэли ууран бэлэмнииллэр. Холумтан икки өттүгэр чэчирдэри аҕалан анньаллар уонна саламалары ыйыыллар. Саламаны төрүттүүр төрүт түөлбэҕэ эмиэ баайаллар.

       Сиэр-туом саҕаланыан иннинэ тоҕус түптэни уматан түһүлгэни ыраастыыллар. Онтон хаҥас өттүттэн сахалыы таҥастаах дьахтар аймах, уҥа өттүттэн сахалыы таҥастаах эр дьон түһүлгэҕэ киирэллэр. Кинилэри киирэр ааҥҥа дэйбииринэн ыраастыыллар. Түһүлгэҕэ киирбит дьон илин диэки хайыһан тураллар. Таҥара ааркатын уҥа өттүгэр үс уол кымыстаах чороону өрө көтөҕөн, хаҥас өттүгэр үс кыыс эмиэ кымыстаах чороону өрө көтөҕөн, илин диэки хайыһан тураллар.

      Бу сиэргэ-туомҥа алгысчыт сүрүн күүһү ылар. Онон алгысчыты эрдэттэн ыҥыран, тылын-өһүн хомоҕойдук таһаарарыгар эрчийиэххэ сөп. Алгысчыт үрүҥ сылгы тириититтэн сону, үрүҥ сылгы хараҕын анныттан сиһигэр диэри сиэллээх сүлүллүбүт сылгы төбөтүн бэргэһэ курдук кэтэр. Атаҕар үрүҥ сылгы тыһыттан эбэтэр тириититтэн тигиллибит этэрбэһи анньынар. Илиитигэр дьалбыыр тутар. Дьалбыыр икки салаалаах хатыҥ мастан оҥоһуллар. Үс сиринэн үрүҥ сүүмэх сиэллэри уонна чуоpaaннaры баайаллар. Сиэргэ-туомҥа айыыларга тахсар илиҥҥи «сиэл намылхай аартыгы» дьалбыыр арыйар.

        Алгысчыт тоҕус уол, аҕыс кыыс арыалдьыттарыныын алгыһы Үөһээ айыыларга көтөҕөллөр. Бары үрүҥ таҥастаахтар. Уолаттар илиилэригэр дэйбиирдэри, кыргыттар хатыҥ лабааларын туталлар. Бу оҕолору эрдэттэн ырыаларын-тойуктарын, хамсаныыларын көрдөрөн биэрэн бэлэмниигин. Түһүлгэ таһыгар, илин өттүнэн ким да сылдьыа суохтаах. Ону эрдэттэн сэрэтэн дьоҥҥо биллэрэҕин.

       Сиэр-туом саҕаланыытыгар хомуһу, сахалыы наҕыл музыканы тыаhaтaн, дьон болҕомтотун тардан турукка киллэрэбин. Бу кэмҥэ кыргыттар түптэлэри уматан түһүлгэни ыраастыыллар, дьэ, онтон алгысчыт арыалдьыттарын кытта түһүлгэҕэ битийэн киирэллэр. Уолаттар дэйбиирдэрин, кыргыттар хатыҥ лабааларын үөһээ уунан оргууй далбаатыыллар. Бу иһэн кинилэр саныыллар: «Бүгүҥҥү ыһыах түһүлгэтигэр дьол соргу тосхойдун, үөрүү-көтүү үксээтин», диэн. Ити курдук битийэн холумтаҥҥа кэлэллэр. Дьон-сэргэ алгысчыты уонна арыалдьыттары көрсөн сүгүрүйэллэр. Холумтаҥҥа тиийэн баран оҕолор битиилэрин тохтоппоттор. Алгысчыт дьалбыырын өрө уунар, оччоҕо кыргыттар кыталыктыы кыҥкынаһа-кыҥкынаһа дьахталлар турар сирдэригэр тиийэн илин диэки хайыһан турунан кэбиһэллэр. Алгысчыт күнү батыһа битийэн кэлэн, илин диэки хайыһан холумтан иннигэр сөһүргэстээн олорор. Онтон уолаттар сылгылыы кистии-кистии, тыбыыра-тыбыыра ат хамсаныыларын үтүктэллэр. Ис хоһооно: «Күрүө Дьөһөгөй, эн төлкөлөөбүт оҕолорун өссө хойдон истиҥнэр, дьолбут күнэ сандаардын, дьолло биэр!» диэн. Ол кэнниттэн уолаттар холумтаны тула олороллор. Алгысчыт аргыый аҕай туран кэлэн, наҕыл куолаһынан айыыларга, иччилэргэ сүгүрүйэн алгыс этэр.

Алгыһы айылҕа чэчирээтин, от-мас үүннүн, сүөһү-ас дэлэйдин, дьон-сэргээтэҥҥэ олордун, уйгу-быйаҥ өрүттэннин, дьол-соргу тосхойдун диэн этиллэр.

Киһи алгыс тылынан баҕа санаатын толорор, куһаҕантан күрүөлэнэр, хараҥа тыынтан харыстанар, дьайы далбарытар.

Алгыс киһи сүргэтин көтөҕөр, санаатын күүһүрдэр, тускуга туһаайар. Алгыс баһа сыалаах.

Саха бастыҥ астарынан: арыынан, сөлөгөйүнэн, кымыһынан, саламаатынан, алаадьынан – айыылары, иччилэри уотунан күөмэйдээн күндүлүүллэр.

Итэҕэл суолталаатахха, сыт таһаарарга сылгы сиэлэ, ынах түүтэ эбэтэр чэй тоҕоостоох.

Алгыырга күн диэки сирэйдэнэн хайыһан туруллар. Сиэри-туому

Алгыс күлүүс тылларынан суолталара:

Айыыларга хайыһыннаран – “Күлүм-мичил”.

Айыылары аҕаларга – “Нарын-наскыл”.

Айыылары күндүлүүргэ – “Аһаа- амсай, үөр-көт”.

Сүрү көтөҕөргө – “Күөгэл-нусхал”.

Алгыһы бигэргэтэргэ – “Уруй-туску”, “Уруй-айхал”.

Алгыс кэннэ дьон төбүрүөннэн олорон аһыыллар, кымыс иһэллэр.

5.Ыһыах сынаарыйа.

Түһүлгэ чэчирдэринэн, сэргэлэр саламаларынан киэргэтиллэр тураллар.

 Сэргэлэр тула түптэ буруолуур. Музыкальнай аппаратка сахалыы ыһыах туһунан ырыалар тыаһыы тураллар. Сахалыы фанфар тыаһыыр. Дикорскай тыл барар

ДИКТОР: Үтүө күнүнэн ыраахтан-чугастан ыҥырыллан кэлбит ытык-мааны ыалдьыттар, ….нэһилиэгин олохтоохторо!

ДИКТОР: Күндүл күөх халлаан иэниттэн сөрүүн тыал илгийэр, сайыҥҥы дыргыл сыт-сымар сыhыыны хонууну толорор, кэ5э саҥата, чыычаах ырыата, кэрэ да кэмнэр кэллилэр! Кыыдааннаах уhун кыhыммыт кэнниттэн киhи эрэ барыта кэтэhэр кэрэ самаан сайыммыт салаллан кэллэ! Саха омук итэ5элинэн, ыhыах күн айыл5аны кытта биир тугэҥҥэ алтыhан, кэпсэтэн, көрдөhөн, сүгүрүйэн күүс ылар күммүт буолар.

Ыhыах көрдөөх-нардаах оонньуулардаах, көхтөөх күрэхтэрдээх, биллэн туран, сиэрдээх-туомнаах ыытыллар. Онтон биир сүрүн сиэрэ-туома Алгыс буолар. Саха омук былыр-былыргаттан, күн айыы оҕолорунан ааҕынан, аламай маҥан күн оройун сиппит кэмигэр үрдүк айыылартан күүс-көмө, уйгу-быйан көрдөhөн-ааттаhан атаарар өрөгөйдөөх күнэ буолар.

Бары ыҥырыылаах ыалдьыттар, ытык-мааны дьоннор, аймах-билэ атастар, чугас уруу доҕоттор. Саха омук саргыта самныбатын туhугар,  инники кэскилбит илгэлээх буолуохтун туhугар бары биир санааҕа олорсон Алгыс сиэрин-туомун толорсон уолаттар уонна эр дьон түһүлгэ уҥа өттүгэр, онтон кыргыттар уонна дьахталлар түһүлгэ хаҥас өттүгэр мустуохтааххыт.

ДИКТОР: Сиэр-туом ыытыллар кэмигэр илиҥ аартык суолун быhа кэспэккитигэр көрдөhөбүт – алгыс баhыгар олорсон бүгүҥҥү ытык-мааны күн үөрүүтүн үксэтиэххэйиҥ.

ДИКТОР: Айгыр силик айыл5а ситэн, тупсан, киэркэйэн, күлүм-ча5ыл уоттанан турар кэмигэр, сылын ахсын саха омук үйэлэртэн кэлбит үтүөкэннээх үгэһинэн ыһыах ыһар, түһүлгэ тэрийэр. Сэлэлии анньыллыбыт чэчир быыһынан кыракый туос ыа5айалаах, тордуйалаах салама тардыллар, аал уот оттуллар. Сырдык Айыылартан, Үрдүк Таҥаралартан уйгу-быйаҥ олохтоотуннар диэн, кэрэ кэскили кэрэһэлээтиннэр диэн көрдөһүллэр. Аан Ийэ дойду иччитэ Аан алахчын хотуҥҥа анаан чороон айах туттуллар, сир дойду иччитэ Ахсар Айыы тойоҥҥо анаан илгэ ыһыллар, ырыа-тойук үҥкүү-битии ананар.

ДИКТОР:  Уйгу-быйаҥ ыһыах! Үүт чөллөрүүн! Сөҥ сөлөгөй!

… ыһыа5ар ыалдьыттыы – сиэрдээх сэһэни тэнитэ, киэҥ кэпсэли истэ, өй-санаа тургутуһа, илии эрчимин, атах быһыйын билсэ – күөн көрсүһэ, күрэс былдьаһа, күүс өттүнэн күрэхтэһэ – албан уккуйа, Айыы хаан аймахтара – Урааҥхай Саха удьуордара муһуннулар!

ДИКТОР: Арыы алаас киэҥ алааһыгар,

Томтойор туонатыгар,

Дьөгдьөйөр саалыгар

Чугастары чуораанынан,

Ыраахтары ыйаа5ынан ыҥыртаан

Ыһыах ыһар ытык күммүт үүннэ!

Кэтэһиилээх кэрэ кэммит кэллэ!

Уруйдаах Ыһыах са5аланна!

ДИКТОР: Бүгүн  ытык  күн! Бүгүн  ыhыах  күнэ! Уйгуну – быйаҥы дэлэтэ, саамал  кымыhынан  саймаарда, уохтаах  ута5ынан  уруйдуур  өрөгөйдөөх  күммүт  күлүмнээтэ,  көмүс  сардаҥаларынан  ыhыахтанна!

I ЧААЬА – «АРЧЫ ТҮҺЭ» АРЧЫ СИЭРЭ-ТУОМА.

Арчы музыката тыаьыыр. Икки дьахтар туптэлэри уматаллар. ___ манан танастаах халадаай ырбаахылаах кыргыттар, дьахталлар туптэлээх киирэн туьулгэни ыраастыыллар. Тахсыбакка туран хаалаллар.

ДИКТОР: Айыы дьоно! Ытык-мааны Ыһыах ыалдьыттара! Арыы Алаас барахсан хомура5ы хоннорботох холбороҥ маҥан хонуутун ортотугар аламай маҥан күн сардаҥаларын санатар, күҥҥэ тэҥнээх түөнэ маҥан түһүлгэ5э кир-хах сыстыбатын, куһа5ан санаа кыттыспатын, дьаҥ-дьаһах дьалбарыйдын диэн бүгүҥҥү ытык-мааны күн дьолун тосхоллуур, үөрүүтүн үксэтэр, түһүлгэтин төрүттүүр үтүө күммүт үүннэ! Ыраахтан-чугастан ытык ыалдьыттары ыҥыртаан арчылыыр, ыраастыыр аналбыт айыы тылынан сатыылаата.

ДИКТОР:                

Күндү сыттаах

Күөх отунан

Айыы о5олоро

Арчылаан, буруолатан

Ытык түһүлгэбит айхалланна,

Дьол-соргу тубуста,

Унаар буруо субуйда,

Үтүөкэн сыт дыргыйда.

Саламалаах ункууьуттэр  киирэн туьулгэ5э ункуулууллэр. Киирэн истэхтэринэ аа5ыллар текст:

ДИКТОР: Салама – айыы далаһата, дьолу, уйгуну тардар ситии;

Салама – дьайы, куһа5аны киллэрбэт, үрүҥ санаа ута5а;

Салама – саха киһитэ айыл5алыын чугасаһар, кэпсэтэр бэлиэтэ;

Салама саҥа  тыыны биэрэр.

Түһүлгэ икки өттүттэн маҥан танастаах 7 кыталык кыргыттар киирэн үҥкүүлүүллэр. Ол кэмигэр аа5ыллар текст:

ДИКТОР:  Күн тахсыыта,

Күөх халлаан урсунуттан,

Аалай сарыал анныттан

Айыы көтөрдөрө

Кырыылаах тумустаах,

Кырдьыылаах харахтаах,

Кылба5ыр дьүhүннээх,

Кынталлыбыт быhыылаах,

Кыҥкынас ырыалаах

Кыталык кыргыттар кылбаа маҥан таһааланан

Ыһыах ыһар ытык кырдалбытын

Ыраастаан-арчылаан эрэллэр!

Кыталык ункуутэ.

Ункуулууллэр. Ол кэмнэ этиллэр тыл:

ДИКТОР: Атааннаах-мөҥүөннээх

Аан Ийэ дойдум,

Иитиллибит Ийэ сирим,

Төрөөбүт төрүт буорум

Аналлаах Хотун иччитэ,

Аан Алахчын Хотун эбэм,

Кэччирэйбэт кэскилбитин тэрийэргэр,

Уларыйбат дьолбутун түстүүргэр,

У5араабат уйгубутун ууһатаргар,

Көрдөһөн, үҥэн-сүктэн эрэбит

Уруй! Уруй! Уруй!

Эрэкэ-дьэрэкэ о5олор киирэн ункуулууллэр. Киириилэригэр:

ДИКТОР: Самаан сайын салаллан кэллэ

Алааспыт ытык түһүлгэтигэр

Ыһыах ыһар күммүт үүннэ.

Бүгүҥҥү күҥҥэ  

Күөх окко үктэммиппитинэн

От-мас иччилэрэ

Эрэкэ-дьэрэкэ о5олор

Сайын кэлбитин түстээннэр

Үөрэн-көтөн эрэллэр.

II ЧААЬА.  АЛГЫС СИЭРЭ-ТУОМА.

ДИКТОР:                        

Арыы Алаас түһүлгэтигэр

Түҥ былыргыттан тэнийэн кэлбит

сиэри тутуһан,

Тордохтоох дьиэҕэ киирбэтэх,

Тобурахтаах аһы аһаабатах,

Биилээҕи кытта ыпсыбатах,

Оноолоҕу кытта орооспотох,

Сыыһаҕа сылдьыбатах

Тоҕус уолан дьонунан,

Былыттаах халлааҥҥа быкпатах,

Халлаан таҥаратын харахтаабатах

Аҕыс кыталык кыргыттарынан -

Тоҕус чороон айаҕынан,

Аҕыс кэриэн айаҕынан

Аһаҕас айах амсайбатах

Ардахтаах ас үрдүн

Дьоһуннаан тосхойор,

албан - үрдүк ааккытыгар

Айах тутар күммүт буолла,

Суон сурахпытыгар

Чороон тосхойор күммүт буолла

Аал уоппутун айахтаан

Күөмэй тутар

Күндүлүүр күммүт буолла.

Үрдүк Айыылар

Үрдүк ааттарын айхаллыыр

алгыстаах күммүт,

Тоҕус ордоо дьоһун халлаан

Тойотторун туһугар айах тутар күммүт,

Аҕыс сандаар маҥан халлаан

Кинээстэрин иннигэр

Сүгүрүйэр ытык чааспыт кэллэ!

ДИКТОР: Күн дьоно! Үрдүк мэҥэ халлаан үрүҥ тыыннаах тоҕус үтүө айыыларыгар, Аан Ийэ дойду аламаҕай иччилэригэр алгыстаах тылын тиэрдэ, бар дьонун баараҕай баҕа санааларын көрдөһөр күтүөннээх саҥаларын кута-сүрэ буолан тоҕус туруйа уол, а5ыс кыталык кыыс арыалдьыттанан аарыма Алгысчыт айгыстан аарыгыран иһэр!

Алгысчыт 6 уолаттары, 6 кыргыттары киирэр.

ДИКТОР: Күндү доҕоттоор! Ыһыах дьоно! Чуумпура түһүн, иһийэн истиэҕиҥ. Ыһыах  ытык түгэнэ, кэрэ күммүт  кэтэһиилээх кэрдииһэ үүнэн-үрдээн, то5оостоох түгэнэ туругуран тиийэн кэллэ!

ДИКТОР: Үрдүк Айыыларбытыгар сүгүрүйэр

Ытык түгэммит кэллэ

Алгыс тылын иччитин

Хомоҕой тыл хомуһунун

Өйдүүн-санаалыын кыттыһан

Эттиин-сиинниин налыйан

Ис сүрэхпитинэн иҥэринэн

Алгыс тыл алгыһын ылынаммыт

Сүһүөхтээх бэйэбит сүһүөхпүтүгэр туран,

Ытык-мааны алгысчыппыт этиитинэн

Айхалын хатылаан, үөрүүнү үллэстэн

тэҥҥэ уруйдаан иһиэҕин.

АЛГЫС (халлаан 4 өртүгэр сугуруйуу)

 Алгысчыт холумтаҥҥа кэлэн Аал уотун уматар, аһатар:

А5ыс иилээх са5алаах, Айгыр-силик бэйэлээх

Аан ийэ дойдум

Айгыр ыһыахха анаан

Анабыллаах симэ5ин кэттэ,

Илин халлаан

Иитэ аһыллан

Ичигэс салгын илгийдэ,

Илгэ быйаҥын тэлгэттэ,

Илбиргэстээх сэбирдэ5э

Илигирии э5эрдэлээтэ!

Орто туруу дойду

Уйгулаах уор5атыгар

Олохсуйан үөскээбит

Ураанхай саха дьоно

Уйгулаах сайыны уруйдуур

Үрүҥ тунах ыһыа5ы

Оройуттан тутар

Уолдьахтаах күммүт туһаайда,

Арыы алаас Эбэ Хотуммут

Соргулаах алааһыгар,

Дьол-үөрүү тосхойбут

Добун түһүлгэтигэр

Айыылартан көрдөһөн,

Айах тутар күммүт үүннэ.

                Алгысчыт аал уокка  ас кээьэр

Аал уотум иччитэ

Аан Уххан тойон эһэбин

Аан бастакынан аһатан эрэбин,

Ытык ыһыах аатыгар

Алгыс тылгын анаа диэн

Аат ааттаан

Аттаһан-көрдөһөн эрэбин!

                                 Турар, уолтан чороонноох кымыһын ылар

Саргылаах күммүт

Салаллыбытын туһугар

Санаам таайарынан

Сахалыы дьалыһытан

Ал5аата5ым буоллун!

Уус-аас бэйэлээх

Үрүҥ Аар тойон

Үрүҥ туналы тыына

Үйэ5ит тухору

Үрүт өттүгүтүнэн

Күрүөтүү көтө турдун!

Ибир хамыйа5ынан кымыьы үс төгүл үөһээ диэки күөрэччи ыһар. Айыл5а5а туһаайан үс төгүл кымыһы тула ыһар.

Аһыныылаах санаалаах

Айыы тойон а5а5ыт

Айыы сандаар тыына

Алын өттүгүтүнэн

Араҥаччылыы турдун!

                     Сиэл  уурар.

Эдьэн Иэйэхсит эдьиийгит

Эскэл тый са5а

Э5эрдэ хаанынан

Эркиннии эргийдин,

Ахтар Айыыһыт а5аскыт

Алаас сыһыы са5а

Айхал хаанынан

Аргыстыы ал5аатын!

              Арыылаах саламаат кутар.

        Аан дойду иччитэ

Аан Алахчын хотун

Арыы хатын са5а

Ара5ас илгэнэн

Алгыы сырыттын...

Саргы салалыннын

Үс төгүл кымыһынан ыһыахтаан Сир Ийэни аһатар. Чороонноох кымыһын өрө тута сылдьан үрүҥ дэйбииринэн э5эрдэлии хамсанан эргийэ хаама сылдьан алгыс этэр

Өрөгөй үрдээтин,

Дьол тосхойдун

Туску туһаайдын,

Мичил билистин

Айхал ананнын,

Уруй олохтоннун!

Уруй-айхал! Айхал-мичил! Уруй туску!

                  Алгысчыт тахсан барар.  

              Үҥкүүһүттэр таҥнар бириэмэлэригэр этиллэр текст

Сурэ5и соруукэтэн

Дууhаны сылаанньытан

Утахтары ханнаран

Уохтаах кымыс ута5ы

Омуннаахтык оймоон

Толоону туоруу сыhа,

То5ой сэлэни туругурдан,

Алаас-сыhыы анарын са5а

Айгыр-силик

Ар5ас чэчири анньан

Аhыыр сир аттыгар

Аар ба5а5ы айгыhыннаран

Чоноро чуомпэ курдук

Дирин далай

Толколоох туhулгэни тэрийэн

То5ус сиринэн томтор5олоох

Чороон айа5ы чуо5утан

Сэттэ сиринэн кэрэниистээх

Кэриэн ымыйаны кэккэлэтэн,

Бачыгырас ойуулаах

Матааччах иhиттэри бааралаан,

Симэхтээх дьэрэкээннээх

Сири иhити сириэдитэн

Талахтаах,таналайдаах

Далбар чабыча5ы тардан

Улахан туhулгэ ортотугар

Ууллубут арыыны ууран,

Ойбон саламааты олордон

Аймах-билэ дьоннорбут

Айылгылаах тыллары

Ахтыбыт санааны таhаара

Ылба5ай ырыаны

Хомо5ой хоhоону

Угус утуо ункууну

Корон истэн сэргэ5элии

Туолбэлээн олорон

Амтаннаах аhы аhыа5ын

Саамал  кымыс утахтаныа5ын.

                  Чороонноох үҥкүү

                        Тойуксуттар киирэллэр.  

III. КЫМЫС ОХТОРУУТА

Күн улууhун көҥүл дьоно,

Айыы сирин амарах айма5а!

Үрүҥ тунах ыhыахпыт

Маанылаах аhын

Кырылыы кыынньар кымыhы

Арчылааhын сиэрин ситэрэр,

Туомун толорор дьоhун түгэнэ үүннэ.

Дьэ эрэ!

Ытык-мааны ыалдьыттар,

Нэһилиэк олохтоохторо!

То5ус сиринэн томтор5олоох ойуулаах

Сиэллээх айахтаах

Сэттэ чороон айа5ынан,

Саамал кымыс ута5ынан

Айах тутар,

Күммүт буолла!

               Кымыс охторуутун үҥкүүтэ киирэр

Уолаттар чороонноох кымыстарын нэһилиэк баһылыгар, тэрилтэ салайааччыларыгар илдьэн биэрэллэр.

                Үҥкүүһүттэр чороон ылбыттарын кэннэ этиллэр текст:

- Кымыс охторуутун сиэрин-туомун саҕалыырыгар түһүлгэҕэ ыҥырабыт …  нэһилиэгин баһылыгын солбуйааччытын ….

Биир-биир уолаттарга чороонноругар кымыс кутар. Кутан бүтэн эрдэҕинэ

-Ыһыах түһүлгэтигэр кымыс охторуутун сиэригэр-туомугар  ыҥырабыт «… нэһилиэгэ» муниципальнай тэриллии баһылыгын….

-…  о5о саадын сэбиэдиссэйин ….

-… орто оскуолатын директорын ….

-… участковай балыыһа главнай бырааһын ….

-… сынньалаҥ киин директорын ….  

- Ветеренарнай участок сэбиэдиссэйин…

              Диктор:

Саргы талаан ыhыах буоллун-

Саамал кымыс кутулуннун,

Чээлэй күөххэ мустаммыт

Чэчир анньан олороммут,

Үрүҥ тунах илгэтиттэн

Чороон ахсын кутуо5ун!

Дьолбут иhин ыймахтыа5ын!

Саргы ыhыа5ын

Суон сөлөгөйүгэр тиксин,

Үрүҥ быйанар тииhин.

Сүрэ5и сөрүүкэтэн

Дууhаны сылаанньытан

Утахтары ханнаран

Уохтаах кымыс ута5ы

Омуннаахтык оймоон

Толоону туоруу сыhа,

То5ой сэлэни туругурдан,

Алаас-сыhыы аҥарын са5а

Айгыр-силик

Ар5ас чэчири анньан

Аhыыр сир аттыгар

Аар ба5а5ы айгыhыннаран

Чоноро чүөмпэ курдук

Дириҥ далай

Төлкөлөөх түһүлгэни тэрийэн

То5ус сиринэн томтор5олоох

 Чороон айа5ы чуо5утан

Сэттэ сиринэн кэрэниистээх

Кэриэн ымыйаны кэккэлэтэн,

Бачыгырас ойуулаах

Матааччах иhиттэри бааралаан,

Симэхтээх дьэрэкээннээх

Сири иhити сириэдитэн

Талахтаах,таҥалайдаах

Далбар чабыча5ы тардан

Улахан түһүлгэ ортотугар

Ууллубут арыыны ууран,

Ойбон саламааты олордон

Аймах-билэ дьоннорбут

 Айылгылаах тыллары

Ахтыбыт санааны таhаара

Ылба5ай ырыаны

Хомо5ой хоhоону

Үгүс үтүө үҥкүүнү

Көрөн-истэн сэргэ5элии

Түөлбэлээн олорон

Амтаннаах аhы аhыа5ын

Саамал  кымыс утахтаныа5ын.

Уруй – Айхал!

Айхал – Мичил!

Уруй – туску!

ДИКТОР: Ыһыах ыалдьыт киһитэ! Нэьилиэк олохтоохторо!

Саар ыа5ас саҕа

Самнан биэрбэт сабаҕа былас саргылан!

Улахан ураһа саҕа

Умсан биэрбэт уйгу-быйаҥ олохтон!

Алаһа дьиэни айгылат,

Аал уоту айгыһыннар,

Алтан сэргэни ас!

Үс саханы үөрдүтэн,

Түөрт саханы төрүттээн,

Кэнэҕэски ыччат кэпсээнэ буолаар,

Хойукку ыччат хоһоонугар хоһуллаар.

Диктор: Үс саханы үөдүтэн,

        Түөрт саханы төрүттээн

        Кэнэ5эски  ыччат кэпсээнэ,

        Хойукку ыччат хоһооно,

           Уол о5о тойуга,

           Кыыс о5о ырыата буолаарыҥ!

Диктор: Саргы салалыннын,

        Өрөгөй үрдээтин,

        Дьол тосхойдун

        Туску туһаайдын,

        Мичил билистин,

        Айхал ананнын,

        Уруй олохтоннун!

Диктор: Бүгүҥҥү үөрүүлээх

              Үтүө күҥҥүт

Үүммүтүн туһугар

Өйдүүрүм тухору

Үчугэйгэ туойда5ым буоллун.

Саргылаах күҥҥүт

Салаллыбытын туһугар

Санаам таайарынан

Сахалыы дьалыһыйан

Ал5аата5ым буоллун.

Төлкөлөөх олоххутун

Түскэ туойабын,

               Дьоллоох олоххутун

              Томторго туойабын.        

                                            Түмүк.

Ыһыаҕы чуо биир күн ыспаттар. Халандаар хаамыытынан сыллата ыытыллар саха норуотун сайыҥҥы бырааһынньыгын кистэлэҥ соруга олоҕу салҕааһын, саҥа ыал оҕотун түстээһин, киһи аймах тыыннаах хааларын туһугар дьолго-соргуга, үтүөҕэ-сырдыкка дьулуур буолар. Ол иһин саха Ийэ айылҕаҕа, тыынар-тыыннаахха сүгүрүйэр.  

Тэриллии сиэрин быһыытынан ыһыах үс түһүмэхтэн турар.

Сүрүн түһүмэх – күҥҥэ, Мэҥэ халлааҥҥа уонна үөһээ дойдуга олохтоох Үрүҥ Айыы Тойоҥҥо айах тутуу буолар. кинилэр ааттарыгар амалыйыы, ааттаһыы, сүгүрүйүү быһыытынан үрүҥ илгэнэн күндүлээһин, сир-дойду иччилэригэр кымыһынан ыспахтаныы түмүгэр «ыһыах» диэн аат үөскээбит.

Ытык утаҕы Үөһээ Үрдүк Айыылар арчылаабыттарын, амсайбыттарын кэннэ уоһунан тэҥҥэ үллэстэн бииргэ иһии туома.

 Илин, күрэс былдьаһыы көрө-нара. Онуоха киирэллэр ат сүүрдүүтэ, бөҕөстөр тустуулара, күүстээхтэр күөнтэһиилэрэ, быһыйдар сырсыылара, ырыаһыт-тойуксут, оһуохайдьыт бастыыр иһин күрэхтэһиилэрэ.

Сайыҥҥы Ыһыах үгэс быһыытынан Үрдүк Айыыларга ананан ыһыллар, ол иһин Итэҕэл Ыһыаҕынан ааҕыллар. Бэс ыйын 21 күнүгэр Күн саамай уһаан, Үрдүк Айыылар Сиргэ саамай чугаһаан турар кэмнэрин Ыһыах күнүнэн уонна өрөбүлүнэн биллэрэр туһунан бастакы Бэрэсидьиэммит кэскиллээх анал Ыйаах таһаарбыта. Улуу Ыһыахха саха норуотун үрдүк култуурата, искусствота, фольклора, итэҕэлэ барыта биир кэмҥэ түмүллэр, саха дьонун бэйэтин историятынан, норуотун айар талаанынан сокуоннайдык киэн туттуутун үөскэтэр, өйүн-санаатын өрө көтөҕөр. Ыьыах саха итэҕэлин уонна саха норуотун историятын, төрүттэрбит үгэстэрин, сиэрдэрин-туомнарын, таҥастарын-саптарын көрдөрөр фольклорнай бырааһынньык быһыытынан ааҕабыт.

6.Туһаныллыбыт литература.

1. К.Д. Уткин, РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ

2. Е.П. Чехордуна, Е.П. Иванова «Олоҥхо эйгэтэ» кинигэттэн)

3. Угаров Г. С., Саха Саҥа сыла, Дьокуускай, Бичик, 2005

4. https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%AB%D2%BB%D1%8B%D0%B0%D1%85

5. https://edersaas.ru/ta-arianstvo-y-ya-a-k-n-orojun-k-rs-siere-tuoma/

6. https://musaget.ru/ysyah-prazdnik-solntsa-v-yakutii/