Тақырыбы;Бәйшешек

Запырангүл немесе Бәйшешек (Crocus) – Құртқашаштар тұқымдасына жататын көп жылдық тамыр түйнекті өсімдіктер. Еуразияда,Жерорта теңізінің жағалауларында өсетін 80-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда Іле, Жетісу (Жоңғар), Теріскей Алатауларында,Ұзынқара (Кетпен) жотасында, Қаратауда өседі. Запырангүлдің Алатау Запырангүлі (C. alatavіcus) және Корольков Запырангүлі (C. korolkovіі) деген түрлері бар. Биіктігі 10 – 30 см-дей. Тамыр түйнектері ұзынша немесе шар тәрізді домалақ болады. Шоғырланып біткен таспа жапырақтарының саны 6 – 9, ұзындығы 10 – 12 см. Сары немесе көкшіл түсті дара гүлінің гүл қоршауы қарапайым күлте жапырақшалардан тұрады. Гүл қоршауының ортасынан ұзындығы 10 см-дей түтік шығады да, гүлі сол түтіктің ұшында жетіледі.Аталығы үшеу, аталық жіптері қысқа болады. Аналығы біреу, ол 3 жеміс жапырағынан тұрады. Жемісі – үш ұялы, көп тұқымды қауашақ. Наурыз – мамыр айларында гүлдейді. Гүлдері түнге қарай және бұлтты күндері жабылып қалады. Оларды аралар немесекөбелектер тозаңдандырады. Запырангүлдер негізінен сәндік өсімдіктер.

Тақырыбы: Биология білгірі

Мақсаты: Оқушылардың биология пәні бойынша білім деңгейлерін байқау, сыни ойлау қабілеттерін дамыту, пәнге деген қызығушылығын арттырып, оларды ізденуге, алғырлыққа, тапқырлыққа баулу.

Сайыс жоспары:
I.    Қызықты сұрақтар
II.    Шығармашылық жұмыс
III.    «Өсімдіктерге байланысты метафорлық теңеулер»
IV.    «Ең, ең, ең...»
V.    «Не жетпейді?»
VI.    Тарихын білесің бе?

Сынып оқушылары 2 топқа бөлінеді:
1-топ: «Бәйшешек»
2-топ: «Қызғалдақ»

Сендердің есте сақтау қабілеттеріңізді байқау мақсатында «Суретті тренинг» өткізіп көрелік. Алдарыңызға әртүрлі 16 сурет көрсетіледі. 3 минут бойына қарап алған суреттеріңізді 2 минутта қағазға жазып шығу керек.

І кезең «Қызықты сұрақтар»
Оқушылар берілген сұрақтарға жауап береді, әр дұрыс жауапқа 1 ұпай.

1-топтың сұрақтары:
1.    Ең ірі жемісті атаңыз (асқабақ)
2.    Жапырағы түгел тікенекке айналып кеткен өсімдік (кактус)
3.    «Шөл кемесі» атанған жануар  (түйе)
4.    Діні ең жуан ағаш (баобаб)
5.    Ең алып құс. (Түйеқұс)
6.    Ең биік ағаш (Пальма)
7.    Қағаз қандай өсімдіктен жасайды? (шырша, көктерек)
8.    Ағаштың жасын қалай анықтауға болады? (жылдықсақина)
9.    Жыртқышөсімдік (шыбынжұт)
10.    Ең тез өсетін өсімдік. (Бамбук)

2-топтың сұрақтары:
11.    Қызғалдақтың отаны атанған ел  (Қазақстан)
12.    Алма,шие,өрік қай тұқымдасқа жатады?  (раушангүл тұқымдасы)
13.    Мәңгі жасыл өсімдік   (шырша)
14.    Қазақша жыл қайырудағы бірініші тұрған жануар  (тышқан)
15.    Орман тазалықшысы атанған құс  (тоқылдақ)
16.    Көбею жолдары (жыныссыз, жынысты)
17.     Өсімдіктің көбею мүшесі  (гүл)
18.     Ұлғайтқыш құрал   (микроскоп)
19.    Өсімдіктің жер асты мүшесі   (тамыр)
20.    Өсімдіктің өсімді мүшесі  (жапырақ)

II.    Шығармашылық жұмыс
Екі топқа берілген сурет бойынша  тақырып қойып,  қорғау.

ІІІ. «Өсімдіктерге байланысты метафорлық теңеулер»

Мақта         Алтын дән 
Бидай        Шөл аруы 
Күріш         Сыр маржан 
Жүгері         Көктем гүлі 
Қызғалдақ         Ақ алтын
Бәйшешек         Екінші нан
Емен         Дала аруы 
Кактус         Шипалы бұта
Жүзім         Оңтүстік перзенті
Картоп         Түн аруы
Итмұрын         Солтүстік жібегі
Зығыр         Ағаштар патшасы

IV.    «Ең, ең, ең...»

Берілген суреттерді сәйкестендіріп қой.

Ең кішкентай құс-колибри
Ең ірі гүл-арнальди Рафлезия
Ең суыққа төзімді құс-пингивин
Ең ірі ескек аяқты сүтқоректі-морж
Ең жүйрік сүтқоректі-гепард
Ең қысқа өсімдік-балықот
Ең ірі құс-түйеқұс
Ең ірі құрлықтағы сүтқоректі-піл
Ең ұзын жануар-керік
Ең ірі су жануары-кит
Ең жылдам өсетін өсімдік-бамбук
Ең ірі тұяқты жануар-бегемот
Ең ірі аю-поляр аюы
Ең ірі кеміргіш-су шошқасы
V.    «Не жетпейді?»

1-топ:  
1.    Гүлдің құрылысы
Аналық, аталық, күлте жапырақша, гүлтабан, гүлсағақ, ....(тостағанша)
2.    Микроскоптың құрылысы
Окуляр, бұранда, көру түтігі, обьектив, заттық үстелше, тұтқа, табан, ...(айна)

          2-топ: 
1.    Өсімдіктің негізгі мүшелері
Тамыр, жапырақ, сабақ,  гүл, ....  (жеміс)
2.    Тірі табиғаттың жіктелуі
Вирустар, бактериялар, өсімдіктер, жануарлар, ....(саңырауқұлақтар)

ҮІ. Тарихын білесің бе?
Берілген өсімдіктердің сипаттамасы бойынша атауын табу
1-топ:
Отаны-Оңтүстік Америка. Оның қолдан өсіріле бастаған алғашқы жері-Чили мен Перу. Оны Чилиден испандықтар 1536 жылы Еуропаға алып келіп, әуелі Испанияның өзінде өсірген. Кейіннен ол Испаниядан Италияға, Голландияға, Англияға және басқа елдерге тараған көрінеді. 
Перуліктер оны папа деп атаған, папаның күнге кептірілгенін чуньо деп атаған. Жерден қазып алынған папаны дағ кептірілген чуньоны да перуандықтар суға қайнатып немесе отқа көміп пісіріп жейтін болған. Француздар оны жер алмасы деп, итальяндар әуелі тартуфоль деп атаған. Ресейге тарауына І Петрдің еңбегі зор.   (картоп)
2-топ:
Сіңірген күн жарығын,
Аумайтұғын сары күн.
Эфир майы бар онда,
Дәрі дейді қабығын.
Қабығын да аршыдым
Дәмі қандай бал шырын
Екінші аты бар оның
«Алмасы қытай халқының»  (апельсин)

Қорытындылау.  Жеңімпаздарды марапаттау.
Білім шыңына шалдықпай қанат қаға беріңдер

Тақырыбы;Қызғалдақ

Қызғалдақ гүлі

Қызғалдақ – лалагүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін пиязшықты өсімдік. Қазақстанның далалық аймақтарында жиі кездеседі, 32 түрі бар, оның 11 түрі – Қазақстанның эндемигі болып саналады. Бұлардың биіктігі 3 – 50 см. Сабағы жұмыр, тік өседі. Тамырымен жалғасқан буынында пиязшығы болады. Гүл қоршауы ақ, қызыл не сары. Жемісі – қауашақ. Қызғалдақтың пиязшығын күзде гүлі түскеннен кейін жинап алып, оны құрғақ, салқын жерде сақтап, көктемде егеді. Қызғалдақ әсемдік және гүлінен хош иісті зат алу үшін өсіріледі. Қызғалдақтың өте сирек кездесетін 13 түрі (Альберт қызғалдағы, Борщов қызғалдағы, Грейг қызғалдағы, Кауфман қызғалдағы, Шренк қызғалдағы, т.б.) қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

Мазмұны 

• 1 Өсімдік туралы
• 2 Атауы
• 3 Шығу тегі мен таралуы
• 4 Отырғызуы
• 5 Көбейтілуі
• 6 Қызықты мәліметтер
• 7 Қызғалдақ туралы тақпақ
• 8 Дереккөздер

Өсімдік туралы

Қызғалдақ – пиязшықтардың ішіндегі табиғатта да кең таралған, көгалдандыруда да жиі пайдаланылатын өсімдік. Ерекше әсем көркімен дараланатын гүл болғандықтан, оны білмейтін адам кемде-кем. Қазақстан табиғатында қызғалдақтың 35 түрі бар. Осы себепті де Қазақстан – қызғалдақтың отаны болып саналады. Сұрпы мен түріне қарай қызғалдақтың гүлдеу мерзімдері де әртүрлі. Наурыз-мамыр айларында гүл ашады. Оның биіктігі 10 см-ден аспайтын аласа бойлы түрлері ерте көктемде гүлдейтін болса, “Рембрант қызғалдағы” сияқты биік өсетін түрі маусым айының ортасына таман гүлдейді. Барлық түрі 20-25 күн аралығында әдемі гүл жарып тұрады. Қызғалдақ гүлінің түсі ақтан қараға дейінгі аралықта алуан түрлі болып келеді. Көп жағдайда сабақ басына бір тал ғана гүл жарады. Гүлзарларға бірыңғай түсті қызғалдақтарды топтап отырғызған жақсы көрінеді. Ал, жеке ыдыстарға бойы аласа түрлерін отырғызған дұрыс. Бойы аласа қызғалдақтар альпі шоқысының да көркін асыра түседі.

Атауы

Қызғалдақ атауы туралы көптеген болжам бар. Ең көп тарағаны-"тюльпан"-парсы сөзі "толибан" немесе "долбент", яғни қызғалдақ қауызының осы шығыс баскиіміне ұқсастығымен түсіндіріледі.

Шығу тегі мен таралуы

Қызғалдақтың пайда болу орталығы Орта Азия болып есептеледі. Оның көп бөлігі шөл, айнала тау жүйесі қоршап жатыр:ортасында - Копетдаг, Ауғанстан шекарасына дейін Памир-Алай таулары, оңтүстік шығысында -Тянь-Шань. Үндістанның солтүстігінде, Ауғанстанда, Кавказ тауларында, Сирия мен Ливан шекарасында, Қара , Каспий және Жерорта теңізі маңында жабайы қызғалдақ түрлері өсетін оқшау ошақтары белгілі. Қызғалдақтардың экологиялық ауқымы өте кең. Бір түрі сусыз құмды және тасты шөлдерде, гипсті және сазды топырақта өссе, басқалары аңғарларда немесе тау етегінде, шөгінді тастарда, аяқ жетпейтін құлама жарда, қиыршық толған жартас қуыстарында, тау баурайымен теңіз деңгейінен 3000 м биіктікке дейін көтеріледі. Қызғалдақ өсімдігі ылғалды сүймейді.

Отырғызуы

Қызғалдақ баданалардың отырғызу мерзімі жердің ерекшеліктеріне және олардың өсуіне байланысты тұрақталанады. Баданалардың тез өсуіне жер температурасының төмендеу (5-7°) қажеттілігі бар болғаны анық. Қыр жерлерде осындай жағдайлар қазанның ортасында пайда болады. Былай қарасақ, бүкіл қазан айы бойы қызғалдақтарды отырғызу үшін өте қолайлы уақыт. Қызғалдақтардың тамырлары жердің температурасы 6—10° болғанда жақсы дамиды. Егер температура жоғары деңгейге көтерілсе ол оған көп зиян келтіреді. Ал егер жер температурасы 3° болса онда баданалар тамырларын шығармайды. Сөйтіп, өсімдікті қарашаның аяғында отырғызуға мүлдем болмайды. Себебі гүлдер ауыруға өте жуық, сонымен қоса көктемде кеш гүлденеді. Әдетте, күндердің аяздауына дейін бадалардың тамыр жүйелері жақсы дамып, өсімдіктер қысты сәтті өтеді. Баданаларды қыркүек айының соңғы күндерінде де түсуге болады. Ең жарамды мерзімі бұл қазан жұлдызының бірінші және он бесіншінің арлығындағы күндері. Осыдан ертеректеу уақытта отырғызу ұсыналмайды.Сонымен қоса баданалар суық күндерге дейін тамырларын біраз жығару керек, сондықтан өсімдіктерді аяздардан үш әлде төрт жұма бұрын отырғызу қажетті. Тамыр жүйесін дамыту үшін қызғалдақтарға отыздан қырық күндерге дейін мерзім керек. Егер тамырлар жақсы деңгейде дамыса онда қыста оны жаму қажеті қалыптаспайды. Отырғызудың алдында әр бадананы қарап шығу керек және олардың арасынан ауру және бұзылғанндарды алыптастауға қажетті. Отырғызудың тереңдігі,баданамен жер арасы, бадананың үдкендігіне орай анықталады. Егер өсімдіктер кішіріктеу болса онда оларды аса терең отырғызбайды. Сонымен, үлкендерді он екі- он төрт см терең, ал кішкентайларын алты-сегіз см терең отырғызады. Бірақ, он бес см-ден терең отырғызбайды. Баданалардың арасындағы ұзындығы олардың мөлшеріне тікелей байланысты. Әдетте питомниктердің ішінде өсімдіктердің арасында сегіз-он см қалдырады.Кішкентай учаскелерінде баданаларды қолмен отырғызғанда он-жиырма см қалдырып шығады.

Қызғалдақтардың тамырлары отырғызғаннан кейін он-он бес күнде шығады. Оның жылдамдылығы жағдайлардан тәуелді. Ол жер сулылығына және температурысына байланысты.

Көбейтілуі

Пиязшықтан бөліп алынған балапандарын отырғызу арқылы көбейтіледі. Суық түскенше тамырланып үлгеруі үшін, күздің алғашқы айларында егу керек. Отырғызу тереңдігі пиязшық көлемінен екі-үш есе терең болуы тиіс (пиязшықтың ұзындығы 4 см болса 8-12 см тереңдікте егу керек). Пиязшықтардың арақашықтығы биіктігіне қарай 10-20 см-ден кем болмағаны жөн.

                   Тақырыбы;Түймедақ

Дәрілік түймедақ (лат. Matricária chamomílla) - бір жылдық, Астралылар тұқымдасына жататын шөп тектес өсімдік.

Мазмұны 

• 1 Ботаникалық сипаттамасы
• 2 Химиялық құрамы
• 3 Қолдануы
• 4 Дереккөздер
• 5 Тағы қараңыз

Ботаникалық сипаттамасы

Дәрілік түймедақ – биіктігі 35-40см –ге жететін бір жылдық шөптесін өсімдік, тамыры нәзік,білеу. Бірен-саран бұтақталған сабақтары бар, күрделі екі-үш қауырсынды тілімделген жапырақтары сабақтарында кезектесіп орналасқан.Тілімделген жапырақшалары жіңішке жіп тәрізді,төменгі жапырақтары сабақтарын жартылай қоршап жатады. Гүлдері өте көп, себет немесе кәрзенке гүл шоғырын түзеді.Гүлдері тұтас немесе біршама үгітілген жартылай шар тәрізді гүлсебеттерден тұрады, гүл сағақтары 3см-ге дейін болады, кәрзенкелері шеткі тілше және ортанғы сары түтікше гүлдерден тұрады. Гүл тұғыры қуыс, жартылай шар тәрізді немесе конус тәрізді. Себеттердің тілше гүлдері ақ түсті, түтікше гүлдерінікі сары, иісі күшті жұпар иісті, дәмі татымды, ащылау.

Химиялық құрамы

Дәрілік түймендақтың гүлдерінің құрамында 0,2- 0,8% дейін көк түсті эфир майы бар, эфир майының ең басты компоненттері матрицин мен матрикарин,осы қосылыстардан хамазулен (7% жуық) түзіледі, бұлардан басқа эфир майының құрамына сесквитерпендер фарнезен, бисаболен, кадинен және монотерпен мирцин кіреді. Сонымен қатар эфир майында флаваноидтар, кумариндер, ұштерпен спирттер, салицил қышқылы, аскорбин қышқылы, каротин және т.б. заттар кіреді.

Қолдануы

Дәрі үшін өсімдіктің гүлдерін сабағынан үзіп, жинап алады.

• Түймедақтың гүлінен жасалған дәрілердің жел шығаратын, қабынуға қарсы әсер ететін, тер шығаратын, ауырған жерлерді тыныштандыратын, денедегі бұлшық еттердің тырысуына қарсы әсер етеін қасиеттері бар.
• Сонымен қатар қан тоқтататын, микробты жоятын, өт айдайтын, етеккірдің келуін реттейтін дәрі ретінде де қолданады.
• Халық медицинасында өсімдік гүлдерінің тұнбасынан жасалған дәрілерді асқазанның, тоқ ішектің қабынуын, бауырдың, бүйректің, қуықтың ауруларын емдеу үшін пайдаланады.
• Дене сыртындағы іріңді жараларды, ванна жасау арқылы подаграны, ревматизм ауруына байланысты буындардың сырқырағанын емдейді.
• Тамақ бездері мен тіс түбіріндегі еттер қабынғанда ауызды және тамақты шаяды.
• Түймедақты шаштың қайызғағын кетіру үшін де пайдаланады.

Препараттар: Дәрілік түймедағы гүлінен дайындалған тұндырма ішуге, шайқауға, ванна қабылдауға, клизма жасауға тұнба күйінде ұсынылады. Асқазан мен жұмсартатын шөптер жиынтығына да қосады. Дәрілік түймедағының экстракты мен эфир майы «Ромазулан» препаратының құрамына кіреді. Сүйық экстракты мынжапырақ және қырмызыгүл экстрактарымен бірге «Ротокан» препаратының құрамына кіреді.

Мазмұны 
1 Аналитикалық шолу 
1.1 Дәрілік өсімдіктердің тарихы 
1.2 Дәрілік өсімдіктер туралы жалпы сипаттама 
1.3 Дәрілік өсімдіктерді өсіру және жинау әдістері 
1.4 Дәрілік өсімдіктердің құрамындағы әсер етуші 
биологиялық активті заттар 
1.5 Дәрілік өсімдіктерден дайындалатын қоспаларды 
дайындау және жасау тәсілдері 
1.6 Патенттік ізденіс 
2 Ғылыми-зерттеу бөлімі 
2.1 Зерттеу жұмысын жүргізу 
2.2 Тәжірибе әдістемесі 
2.3 Тәжірибе нәтижесі және оларды талқылау 
Қорытынды 
Қолданылған әдебиеттер тізімі 
Кіріспе 
Адам денмсаулығын қорғау, ауруларға медециналық көмек көрсету денсаулықты қорғаудың
Жыл сайын қолданылатын дәрілік өсімдіктердің саны өсуде. Олардың ішінде
Культурада жасалынатын дәрілік өсімдіктерді зерттеу мен қолдану формацевтикалық және
Барлық елдер мен халықтардың дәрілік заттарды қолдануының көп жылдық
Дүние жүзілік Денсаулықты қорғау ұйымының болжауынша жақын он жылдықта
Аналитикалық шолу 
Дәрілік өсімдіктердің тарихы 
Адам баласы кейбір өсімдіктерді әр түрлі ауруларды емдеуге пайдалануға
Бұл жерде бірқатар эндемикалық өсімдіктер бар, олар дәрі жасау
Басқа да дәрілік шөптер: ит ошаған, мыңжапырақ, түйме шетен,
Өсімдіктерді ауру-сырқауды емдеуге пайдалану әр елде өздеріне керек бағытта,
Рим дәрігерлері бұл өсімдіктерді ауруларды емдеуге пайдалану жайындағы деректерді
Дәрілік өсімдіктер туралы көптеген мәліметтерді Оңтүстік Батыс Азия халықтары
Басқа елдерге қарағанда Қытайда бұл салада көзге көрінерлік
Фармаколог Ли Ши-Чжень он алтыншы ғасырда, өзінің жиырма жеті
Бұл еңбекте дәрілік өсімдіктердің екі мыңға жуық түрі жазылған.
Осындай әр елде жүргізілген зерттеулер араб елінің дәрігерлеріне де
Біздің елімізде де әр түрлі ауруларды емдеуге өсімдіктерді пайдалану
Совет үкіметі құрылғаннан кейін, 1921 жылы “О сборе и
Қазіргі кезде жабайы өсетін дәрілік өсімдіктерді жинаумен дәрі жасап
Бұл шаруашлықтар елімізге керекті шикізаттың алпыс процентін ғана қамтамасыз
Дәрілік өсімдіктер. Өсімдіктердің бұл тобының емге керекті дәрі алумен
Витаминдерге өте бай өсімдіктердің бірі – қалақой. Бұл өсімдіктің
Міне, өсімдіктердің осындай пайдасын, әсіресе қалалық жерлерде толық кәдеге
Өсімдіктер атмосферадағы зиянды газдарды сіңіруде де айтарлықтай роль атқарады.
Адам денсаулығын сақтау жолындағы күрес, бүкіл елдің қасиетті парызы.
Дәрілік өсімдіктер адам өмірі мен денсаулығының маңызды көзі болған
Ыстық жаздың жағдайлары және егудің, өңдеудің агротехникалық шарттарын құру
Культурада егілген дәрілік өсімдіктерді қолданудың жабайы өсетін шикізат жинақтарына
Оңтүстік Қазақстан ТОО “Химфармға”, сонымен қатар түгелдей республикадағы болып
Оңтүстік Қазақстан Республикамыздың төрттен жоғары ауданын алып жатады, ол
Әсіресе Қаратаудағыны атап өтуге болады, онда көптеген эндемикалық және
Төтенше әртүрлі физико-географиялық жағдайлары осы аймақтың байлығын, өзіндік нұсқалылығын,
Дерменені культураға енгізудің алғашқы тәжірибелері ВИЛАР – дың қызметкері
Т.Н.Джанабаев Шымкент облысы шарттарында үшкір жапырақты кассийдің биологиялық ерекшеліктерін
Бұл шаруашылықтарда осы культуралардың айтарлықтай жоғары өнімді және шикізатты
Қазақстанның оңтүстік – шығыс, оңтүстіктің аридтік шарттарында самарқанд өлмес
Сонымен, Оңтүстік Қазақстанда әртүрлі флоралық аймақтардың дәрілік өсімдіктерін культивирлеуге
Эхинацея тұқымының 5 түрі бар, оның екеуі Мексикада, үшеуі
Түр алғаш рет К.Линнеймен 1753 жылы Рудбекия күлгіні –
“Эхинацея” атауы – “күлгін” деген сөзден шыққан. Медицинада үш
1.2 Дәрілік өсімдіктер туралы жалпы сипаттама 
Соңғы кезде әртүрлі саладағы фитохимиктер, фармокологтар мен дәрігерлер эхинацея
Бұл жағдай иммунно димирлеуші әрекеттегі жаңа фитопрепараттарды құру мәселесімен
Оңтүстік Қазақстан флорасында 3 мың түрлі өсімдік өседі, оның
Дәрілік өсімдіктер Қазақстанда 1932 – 1947 жылдардан бастап зерттеле
1926 жылы ғалым П.С.Массагетов түкті эрва шөбінің дәрілік қасиетін
1938 жылы Қазақстанда дәрілік өсімдіктерді зерттеу мақсатымен арнаулы экспедиция
Эхинацеяның дәрілік қасиеттері ХҮІІ ғасырдан бастап белгілі ХІҮ ғасырдан
Эхинацеяның химиялық құрамы мен фармокинетикасы туралы алғашқы мағлұматтар 1897
Шамамен жүз жыл уақыт зерттелген эхинацеяның биохимиясы туралы мәліметтер
Украйна жағдайында онтогенез В.А.Мельмовамен зерттелген, ал академик А.В.Фомин атындағы
Қазақстанда интродукциялық зерттеулер Қазақстан Республикасының МНиО ботаникасы мен фитоинтродукция
Күлгін және жіңішке жапырақты эхинацеяның морфобиологиялық сипаттамасы мен биологиялық
С.Худжаниязава мен әсіресе су режимі О.А.Ильинскимен 
Қазіргі уақытта құрамында күлгін эхинацеясы бар 70-ке жуық аллопатикалық
Бұл заттар Қазақстанға өте қажет, өйткені елімізде 108 мың
Сонымен Оңтүстік Қазақстанда осы өсімдікті зерттеу дәрілік өсімдік шикізатының
Күрделі гүлділер тұқымдасы. Эхинацея грек сөзінен тікенекті (күрделі гүлді
Эхинацея туысына 5 түрлі шөптесін өсімдік кіреді, олар жабайы
Себеттері көп гүлді жапырақшалары 2-4 қатарлы болып орналасқан, ланцты
Гүл шоғыры конусты, онда біз тәрізді төбесі өткір, қалқанша
Тұқымдарының шеттері кішкене тісті болып келген, қалың төрт қырлы
Емдік қасиеті. Қазіргі кезде республикамыздағы дәрілік заттар
Соңғы жылдары дәрілік өсімдіктерді кең көлемді егіс алқаптарында өсіруге
Бүйрек және бауыр аурулары, асқазан, ішек жолдары нефрит пен
Қолдану әдісі: шөптің 1 ас қасығына 1 стакан қайнаған
Коллекциялық алаққойды дайындау. Питомникті жасауға топырақ қабаты жақсы, жер
Өсімдікті егуден бұрын алаққойды жақсылап айдап, жырту қажет. Бұл
Жерсіндіру егу техникасы. Алаққойдағы өсімдіктердің қалай өскендігін байқау мақсатымен
Жерсіндіру кезінде біз әр түрлі өсімдіктің тіршілігін алатын болсақ,
Көпжылдық дәрілік өсімдіктердің тұқымдары үш қатар болып егіледі. Қатардың
Бір жылдық дәрілік өсімдіктердің питомниктерінде де тұқымдары үш қатарға
Экологиялық сынақтың мақсаты – пайдалы дәрілік өсімдіктердің топырақ –
Өндірістік сынақтан мақсаты – пайдалы дәрілік шөптердің өндіріс жағдайына
1.3 Дәрілік өсімдіктерді өсіру және жинау әдістері. 
Дәрілік қасиеті бар өсімдіктердің кейбіреулерін үйде егіп өсіруге болады.
Өсімдікті үйде өсіргенде ең жауапты жұмыстың бірі- ыдыстардағы топырақтан
Дәрілік өсімдіктердің елуден астам түрі өндірістік жолмен өсіріледі. Осыған
Вегетативті жолмен өсетін өсімдіктердің бірі лаванда. Оны өсіру үшін
Осы сияқты көптеген дәрілік өсімдіктерді шаруашылықтарда арнайы егіп, өсіріп
Негізінде женшень Хаваровскі, Приморскі өлкелері мен Солтүстік – Шығыс
Эхинацеядан жасалған тұнбалардың, экстрактордың, консервирленген шырындардың дәрілік шипалылығы басқа
Бұл препараттар жаңа және кептірілген эхинацеяның кез келген бөлігінен
Дәрілік валерьян өсімдігі жоғарыда айтылғандай, ылғалы мол жерлерде жақсы
Осы сияқты шалфей өсімдігі дәннен өсіріледі. Ол үшін шалфей
Осылар сияқты көптеген дәрілік өсімдіктерді шаруашылықтарда арнайы егіп, өсіріп
1.4 Дәрілік өсімдіктердің құрамындағы әсер етуші биологиялық активті заттар 
Дәрілік өсімдіктер құрамында көптеген биологиялық әсерлі заттар болады. Осы
Алкалоидтар – табиғаттағы күрделі азотты заттар. Бұлар өсімдіктерде тұздар
Гликозидтер молекулалары қанттан (гликон ) және қантсыз (агликон), азотсыз
Эфир майлары - өсімдіктердің гүлінде, жапырағы мен жемісінде кездесетін
Өсімдіктерден алынатын илік заттары –танидтер тобына жататын көп атомды
Оларды илік заттар деп те атайды. Бұл илік заттары
Химиялық құрамы жағынан эфир майына өте жақын, өсімдіктерде кездесетін
Витаминдер – организм тіршілігіне өте қажетті органикалық зат. Оның
Өсімдік организміндегі керекті заттар негізінен осы ферменттердің күші арқылы
Осыған байланысты жалпы өсімдіктерден әзірленген тағамдарды (салат, шырын т.б.)
Дәрілік өсімдіктердің құрамындағы әсерлі заттардың тағы бір тобы –
Мысалы, кәдімгі қияр шырынындағы калий қан қысымын реттеуге, ал
1.5 Дәрілік өсімдіктерден дайындалатын қоспалар 
Әр түрлі өсімдіктердің емдік мақсатта жиналған бөліктерін уақтап, турап,
Тыныс органдары ауырғанда пайдаланатын қоспалар: 
1) жалбыздіктен тамырының екі бөлігі, өгейшөп жапырағының екі бөлігі,
2) жалбызтікен тамырының екі бөлігінің, өгейшөп жапырағының екі бөлігінің,
3) жалбызтікеннен тамырының бір бөлігін, құлқайыр шөбінің бір бөлігін,
Асқазан ауырғанда пайдаланылатын қоспалар: 
1) итшомық қабығының екі бөлігін, анис дәнінің екі бөлігін,
2) итшомырт қабығының алты бөлігін, мыңжапырақ жапырағының екі бөлігінің,
3) шаянмойын қабығының үш бөлігі, қалақай жапырағының үш бөлігі,
4) итшомырт қабығының үш бөлігі қалақай жапырағының екі бөлігі,
5) қалақай жапырағының үш бөлігі, итшомырт қабығының үш бөлігі,
6) жанаргүл шөбінің төрт бөлігі мен мыңжапырақ жапырағының
7) итшомырт қабығының үш бөлігі, қалақай жапырағының үш бөлігі,
8) қандыағаш қабығының екі бөлігін, анис дәнінің екі бөлігін,
Тамаққа тәбет арт ыратын қоспалар: 
1) жусан шөбінің бір бөлігі мен субеде жапырағының бір
2) жусан шөбінің екі бөлігі мыңжапырақ жапырағының екі бөлігі
3) жусан шөбінің төрт бөлігі мен мыңжапырақ жапырағының қосындысының
4) жусан шөбінің үш бөлігі мен мыңжапырақ жапырағының қосындысының
5) жусан шөбінің бес бөлігі мен мыңжапырақ жапырағының қосындысының
Тамақ ауруына жасалып пайдаланылатын қоспалар: 
а) емен қабығының алты бөлігі, жұпаргүл шөбінің төрт бөлігі,
б) шалфей жапырағының бір бөлігі, құлқайыр гүлінің бір бөлігі
Зәр айдайтын қоспа түрлері: 
а) толокнянка жапырағының үш бөлігі, гүл кекіре гүлінің бір
б) толкняк жапырағының төрт бөлігі, құлқайыр гүлінің екі
в) күлгін эхинацея жапырағының екі бөлігі, қырық буын
г) түкті эрва гүлінің төрт бөлігі, аюбалдырған тамырының үш
Шаруашылық территориясындағы топырақ жамылғысы көбінесе сұр топырақты, орташа құрғақ,
2 Ғылыми зерттеу бөлімі 
2.1 Зерттеу жұмысын жүргізу 
Бұл өсімдік негізінен АҚШ –тың шығыс аймағынан таралған. Эхинацея
Қазіргі уақытта медицинада қолданылатын күлгін эхинацея жіңішке жапырақты эхинацея,
Эхинацеялар бір-бірімен тек түйсіне қарай емес, сонымен қатар осы
Эхинацеяның фитохимиялық құрамы. Химиялық анализ бойынша эхинацея туысына жататын
Эхинацеяның фитохимиялық құрамы. Химиялық анализ бойынша эхинацея туысына жататын
Эхинацеядан жасалған тұнбалардың, экстрактордың, консервирленген шырындардың дәрілік шипалылығы басқа
Бұл препараттар жаңа және кептірілген эхинацеяның кез келген бөлігінен
Күлгін эхинацеяның жапырағында экстрактивті заттардың құрамы (19%) ақшыл эхинацеямен
Эхинацеяның түріне, өсіру әдісі мен өсіру ұзақтығына қарамастан, гүлшоғырындағы
Кейбір әдебиеттерге сүйенсек, эхинацея әртүрлі ауруларды емдеу үшін, мысалы
Бұл препараттар жаңа және кептірілген эхинацеяның кез келген бөлігінен
Эхинацеяны құрайтын көптеген активті заттар өңдеу кезінде бұзылады немесе
2.2 Тәжірибе әдістемесі 
Эхинозидтар ең пайдалы комопненттер болып табылады, олар өсімдіктің тамырларында
Бұл мағлұматтар эхиноцея экстрактарын жергілікті қолдануң соның ішінде ультракүлгін
Эхинацеяның тамырында алкиламидтер анестезирлеуші қасиетке ие. Эхинацея экстракттары жоғары
Эхинацеяның құрамына кіретін химиялық қосылыстардың ішінде полисахаридтер жан-жақты зерттелген.
Күлгін және жіңішке жапырақты эхинацеясының тамырларындағы фруктоза құрамы мамыр
Күлгін эхинацеясының жер үстілік бөлігіндегі фруктанттардың құрамы жер астылық
Күлгін, жіңішке жапырақты және ақшыл эхинацеяларының тамырында фруктозан, инулин
Күлгін эхинацеясының жер үстілік бөлігінде крахмалдың жоғары құрамы анықталды,
Күлгін эхинацеясының жер үстілік бөлігінен молекулалық массасы 79500Д ксигоглюкон,
Эхинацеяның бернеше түрінен иммунотилирлеуші және суыққа қарсы қасиеттері бар
Осының барлығын шикізатты дайындауды, идентификациялауда ескеру қажет. 
Эхиноцид – алтын стафилакокқа, стрептококқа қарсы бактерицидті активтілігі бар
Күлгін эхинацеяның жер үстілік бөлігі полисахаридтерге бай, ал ангусколияның
Эхинацея полисахаридтері макрофагтордың фагацитозын күшейтеді және макрофактармен өңделген иммундық
2.3 Тәжірибе нәтижесі және оларды талқылау 
Күлгін эхинацея клеткалық культурасында изолирленген полисахаридтер ісікке және жасуша
Көптеген фенолдық қосылыстардың әртүрлі фармокологиялық қасиеттерң бар. 
Спазомолитииктер, ісікке қарсы аллергияға қарсы радиоқорғағыш заттардың көпшілігі күлгін
Кез-келген эхинацеяда қышқылдар құрамы тамыры мен сабағына қарағанда гүлі
Осының барлығын шикізатты дайындауды, идентификациялауда ескеру қажет. 
Эхиноцид – алтын стафилакокқа, стрептококқа қарсы бактерицидті активтілігі бар
Басқада гидрофильді заттар.1994 жылдың өзінде эхинацея тамырында ақуыздардың болатыны
Күлгін эхинацеяда гликопротеиндер, локоза витродағы антигенді спецификасы мдентифицирленген. 
Өткен ғасырда эхинацеядан алколоидтар бөлініп алған. Күлгін эхинацеясына бетаина
Күлгін және жіңішке жапырақты эхинацеяларының құрғатылған тамырларында күрделі гүлділерге
Ақшыл және күлгін эхиинацеясында сапониндердің болатыны белгіленді. Күлгін эхинацеясының
Күлгін эхинацеясының жапырақтарының құрамын 8,56*10-2% Апровитамині және 1,72*10-4 %
Эхинацеяның бұрын шпатталмаған липофильді фракциясы қосылыстарының ішінде фитостеролдар анықталды.

Қорытынды 
Қорыта айтқанда адам денмсаулығын қорғау, ауруларға медециналық көмек көрсету
Барлық елдер мен халықтардың дәрілік заттарды қолдануының көп жылдық
Мазмұны 
Кіріспе 
1. Аналитикалық шолу 
1.1 Астық дақылдары туралы негізгі мағлұматтар. 
1.2 Астық дақылдарының вегетативті органдары және 
оның көбеюі мен өсіп өркендеуі 
1.3 Ауа райының әсері 
1.4 Топырақ құнарлығы 
2 Ғылыми – зерттеу бөлімі 
2.1 Зерттеу жұмысын жүргізу 
2.2 Тәжірибе әдістемесі 
2.3 Тәжірибе нәтижесі және оларды талқылау 
Қорытынды 
Пайдаланылған әдебиттер 
Кіріспе 
Қазақстан астық өндіру жөнінде дүние жүзіндегі белгілі елдердің қатарына
Егін шаруашылығының көлемі жөнінен Қазақстан ТМД елдерінің ішінде үшінші
Қазақстан Республикасында астық дақылдарының көптеген мол өнімді, сапасы жақсы
Республиканың егін шаруашылығына жаңа техника мен озық технология кеңінен
Астық өнімдері тамақ өнеркәсібінде шикізатпен, мал шаруашылығын күрделі жеммен
Астық құрғақ жағдайда өте ұзақ сақталады, әр түрлі пішінді
Міне осыдан барып барлық жер жүзіне кең тарап кеткен.
1 Аналитикалық шолу 
1.1 Астық дақылдары туралы негізгі мағлұматтар 
Жер жүзіндегі барлық өсімдік дүниесі жабайы және мәдени өсімдіктер
Өсімдіктердің түпкі тарихи шыққан тегін тексере келіп, Ч. Дарвиннің
Биология ғылымы барлық өсімдіктерді олардың тарихи тегіне, өсімдіктердің және
Тұқымдастық (латынша Familia ), орысша семейство, өсімдіктер дүниесіндегі ең
Тектер (genus) әр тұқымдастық тектерге бөлінеді. Бұған тарихи тегі
Тектер одан қарай түрлерге (Species) бөлінеді. Бұлар тектен кейінгі
Түр тармақтар (Varietas). Өсімдіктің түрлері өзінің сыртқы құрылысының ерекшеліктеріне
Ауыл шаруашылығында, технологиялық ғылымдарда және тәжірибе жүзінде ең көп
Жаңа сорт шығарылған соң, оны ең жақсы деген стандартты
1.2 Астық дақылдарының вегетативті органдары және оның көбеюі мен
Өсімдіктің органдары әр түрлі тканьдардың бірлесіп орналасуына байланысты пайда
Өсімдіктің тамыры жердің қыртысынан су және минералды заттарды тартып
Тамыр ұрықтан жаралған негізгі тамыр және онан өсіп шығатын
Дәнді дақылдардың тамыры көп шашақты тамыр деп аталады. Ол
Тамырлар тек қана өзінің ұштары арқылы өсіп ұзарады. Сол
Өсімдік сабақтары ең маңызды органдарға жатады. Онда қоректік заттарды
Негізгі сабақтарға бұтақтар орналасады. олар өзара бірінші, екінші ж.б.
Дәнді дақылдардың жаздық және күздік түрлерінің сабағы бір жылдық
Өсімдік жапырақтары негізгі органдардың ішіндегі ең негізгісі. Егер астық
Тесікшелер күндіз ашық түнде жабық болады. Өсімдік тыныс алғанда
Жазда бидайдың бір га егістігі 40 центнер өнім береді
Бұл былай жүреді: 
2Н2О 
СО2 +4Н 
Міне осы заттар кейін қантқа, крахмалға, майға, белоктарға, ферменттерге,
Фотосинтез ауаның температурасы 25-300 С болғанда жақсы жүреді. Соның
Жазда фотосинтезбен қатар өсімдік жапырақтары арқылы тыныс алу процесі
Өсімдіктің тыныс алуы. Өсімдіктің барлық органдары мен клеткаларында тыныс
С6Н12О6 + 6О2 = 6СО2 + 6Н2О + 674
Тыныс алған кезде органикалық заттар тотығады. Мұнда да энергия
Тыныс алу от болып жануға ұқсас, яғни бұл процес
Өсімдіктің гүлі жыныс мүшелдері арқылы тозаңданып көбеюге арналған жас
Осы жас бұтақшалар шоғырланып шашақ, сіңсі бас, күрделі масақ,
Өсімдіктің аналық ұрығы. Өсімдіктің аналық клеткасының төменгі шетінде ұрықтық
Өсімдіктің аталық ұрығы аталық жіпшегі мен тозаңдықтан тұрады. тозаңдықта
Өсімдіктің гүлдері қос жынысты немесе бір жынысты болады. Бидай,
Өсімдіктер бір үйлі немесе екі үйлі болуы мүмкін. Екі
Жылу. Өсімдік өсу үшін белгілі орташа тәуліктік жылу керек.
Өсімдіктің тұқым сепкеннен кейін өнуі де белгілі температурада өтеді.
Ауа. Ауа өсімдіктің өніп, өсуіне өте қажет. Ауаның
Су ең алдымен тұқымның өсуіне, өсіп алған соң жер
Қоректік минералды заттар. Өсімдік өсіп өнгенде көптеген қоректік минералды
Өсімдіктер өскенде өз айналасындағы табиғатпен тығыз байланысты. Олардың өсіп
Өсу мен өркендеуді былай түсінуге болады. 
Өсу - өсімдіктің массасының көбеюі, яғни бойының өсуі, көлемінің
Өркендеу – бұл өсімдік тіршілігінде кездесетін сапалық кезең. Мысалы,
1.3 Ауа райының әсері 
Оңтүстік Батыс ауыл шаруашылық ғылыми – зерттеу орталығының территориясы
Вегетативті кезіндегі желге және солтүстік шығыс бағытындағы желдер жатады.
Кесте 2.1.1. 
“Шымкент - Агро” метеростанциясының көпжылдық климаттық көрсеткіштері 
Көрсеткіштер І ІІ ІІІ ІҮ Ү ҮІ ҮІІ ҮІІІ
1 Ауаның жылулығы ның айлық және жылдық орташа көрсеткіші
2 Ауаның абсолютті минимальді жылулығы (градус) -20,5 +15,8
3 Ауаның абсолютті максимальді жылулығы (градус) 20,0 24,0 24,9
4 Бірінші үсік ылғал мөлшері 62 64 84 76
5 Ауа ылғалдылығы 70 69 69 65 59 45
6 Вегетациялы кезеңнің ұзақтығы 
243 
7 Үсіксіз кезеңнің ұзақтығы 
195 
8 100С жоғары жылудың қосындысы 
4100 
Кесте 2.1.2 
2005 жылғы мереорологиялық көрсеткіштер 
Айлар Жылулық мөлшері 0С 
Ауаның Топырақ бетіндегі Топырақ тереңдігіндегі Ауа ылғалдылығы Тәуліктік
орташа max min max min 5 10 15 20
1 Қаңтар -2,3 18,5 -21,3 17,0 -23,7 -
2 Ақпан -1,6 15,4 -17,2 11,5 -24,0 -
3 Наурыз 4,0 17,6 -15,0 31,7 -10,7 -
4 Сәуір 11,3 30,1 -4,0 41,6 -35 12,1
5 Мамыр 17,9 32,0 0,7 54,2 -2,4 19,7
6 Маусым 24,0 37,1 9,9 69,8 7,5 27,9
7 Шілде 25,8 70,0 10,7 67,0 8,5 29,5
8 Тамыз 24,4 38,8 7,7 66,3 4,5 28,8
9 Қыркүйек 20,4 38,8 5,5 58,8 2,7 22,9
10 Қазан 11,9 28,9 -1,4 40,5 -3,1 11,9
11 Қараша 4,7 15,0 -3,5 23,1 -9,4 -
12 Желтоқсан 5,4 21,8 -8,0 20,5 -12,9 -
407,4 
2.1.2 кесте көрсетілген мәліметтер бойынша ауаның жылулығы сәуір айында
1.4 Топырақ құрамы 
Шаруашылық территориясындағы топырақ жамылғысы көбінесе сұр топырақты, орташа құрғақ,
Жер бедері 
Ғылыми зерттеу орталығындағы Тассай ауылының жер бедері толқынды,
2 Ғылыми зерттеу бөлімі 
2.1 Зерттеу жұмысын жүргізу 
Астықты қабылдау, сақтау және тамақ өнеркәсібінде пайдалану кезінде астықтың
Астық қоспаларының сапасы әр дәннің жеке және оның ішіндегі
Ботаникалық – физиологиялық көрсеткіштер 
Бұл көрсеткіштер ауыл шаруашылығында және тамақ өнеркәсібі салаларында шешуші
Сенсорлық немесе адам сезім мүшелері арқылы анықталатын көрсеткіштер 
Астық сенсорлық немесе тек адам сезім мүшелері арқылы анықталатын
Толық піскен, уақытында орып – жиналған, басқа қолайсыз жағдайларға
Әр дақылдың өзіне тән түсі, реңі болады. ол 
Өз түсінен, жылтырлығынан айрылған дән, көбінесе өзінің тіршілік қабілетін
Астықтың иісі. Әр дақылдың өзінің меншікті иісі болады. Олардың
Бірақ желдетілмейтін қоймаларда көбірек жатып қалған астықта жер иісі
Астықтың өзіне жат иістер астық қоспаларының ішінде бұлардың басқа
Астықты тасыған кезде автомобильдің қорабында басқа иісті (жанар және
Астық сақтау технологиясы бұзылса, оның өзінің ішінде де әр
Уыт иісі. Уыт деп өнген астықты кептіріп ұнтақтаған кезде
Уыт иісті бидайда және басқа түрлі астық қосындыларын тазалау
Шірік иіс. Астықтың бұзылуы барысында көк иістен соң сасық
Астық сақтау кезінде ылғалдылығы өсіп, бұзылған, қызған өнімді ақаулы
1-ші дәрежелі ақаулық – астықтан улы иісі білінеді, ферменттердің
2-ші дәрежелі ақаулық – астықта көк иіс пайда болады.
Егер ақырғы 4-ші дәрежелі ақаулы астық тек қана техникалық
Бұл айтылған сипаттама тек қана ауызша сипаттамалар. Кретович пен
1-дәрежеде – астық қоспасында өнгендәннің саны 3 процент болса,
2-дәрежеде – егер 3 процент өніп кеткен дән болса,
3-ші дәрежелі – аммиактың көлемі 40-100 мг/ процентке жетеді. 
4-ші дәрежелі – 100мг процентке жоғары аммиак бөлінсе осы
Астықтың иісін анықтау өте тәжірибелі маманға ғана жүктеледі. Ол
Астық дәмін анықтау. Толық піскен, дер кезінде орып жиналған,
Тілдің әр бөлігі дәмді әр түрлі сезеді. Мысалы, тілдің
Айналмалы механизмдерге қорғаныстар орнату. 
Егістік жұмысты жүргіжу алдында жұмысшылармен нұсқау жүргізу. 
Уеді. Жоғарыда айтылғандай, жақсы піскен, бұзылмаған астықтың дәмі
2.2 Астық сапасын анықтаудың физикалық тәсілдері 
Астық сапасын анықтаудың физикалық тәсілдеріне дәннің формасын, оның ұзындығын,
Астықтың және басқа дақылдар дәнінің пішіні әр түрлі болады.
Белгілі шектерді еске ала отырып дән пішінін мына төмендегі
Шар пішінде дөп-дөңгелек дәннің барлық үш бірдей
Жасымық тәріздес немесе екі жағы да дөңес линзаға ұқсас
Дәнді дақылдардың үш өлшемдері үш түрлі, еш қандай геометрилық
Астық және басқа да дақылдар дәндерінің пішіні оны
Дәннің линиялық өлшемдері – ұзындығы, көлденеңі мен қалыңдығы, оның
Әдетте ірі дән ұн, жарма сияқты дайын шикізаттарды көбіре
Бұл қатынастар бидайды ұн тартуға дайындау процесінде елеулі орын
Егер бидайдың әр түрлерінің осы өлшемдері салыстыратын
Жеке дәннің көлемі астық қоспаларының ішіндегі қуыстардың көлемі, бір
Дәннің ірілігі оның толықтығына, ал бұлардың өзі жердің құнарлығы
Бидай 
Қара бидай 10-30 
Жүгері 
Арпа 
Толған дән деп толық піскен, барлық өзіне сай құрылыс
Егер бидайдың әр ботаникалық түрлерін өзара салыстырсақ, 
Шөпек дәннің пайда болуы жер қыртысының құрғап кетуінен, ауа
Жоғарыда көрсетілген шөптердің өзі де әр түрлі болады, яғни
Шөпек дәнді оның сыртқы пішініне қарап көз мөлшерімен де
Біркелкілік – деп астық қоспаларының ішіндегі барлық дәннің бірдей
Біркелкілік астықтың ылғалдылығын анықтаудаерекше орын алды. Егер бірнеше кішігірім
Біркелкілігін әр дәннің линиялық мөлшерін жеке-жеке өлшеп, сонан соң
1000 дәннің массасы анықтау көбінесе тұқымға арналған астықтың сапасын
Астықтың ірі, яғни мың дәнінің массасының үлкен болуы оның
Ірі бидайдан ұн көп шығады. 
Егер 1000 дәннің массасына оның тұқымдық сапасы жағынан баға
1000 дәннің массасын, астықты тазаланғанннан соң, одан орташа сынама
Мұнда, А – 1000 дәннің, ылғалдықсыз массасы, г; 
В – ылғалды 
1000 – дәнді санауды жеңілдету үшін мына аспаптар қолданылады:
1000 дәннің массасы әр дақылдың ерекшеліктеріне байланысты әр түрлі
Дәннің шынылығы 
Бидайдың технологиялық қасиеттері, ең алдымен бидай ұнының қиыршық болып
Шыны эндосперм деп, егер эндосперм арқылы жарсақ, онда оның
Осы бидай дәндерін ДСЗ диафаноскофына салып қарасақ, әйнек тәрізді
Эндоспермнің шыны немесе ұн тәріздес болуы, оның құрамындағы крахмал
Бидайдың шынылығын, ұн тәріздестігін О.Г.Александров және 
Хондриосомды крахмалдың нан пісіру процесіне тура қатынасы бар. Ол
Шыны және ұн тәріздес эндоспермдерде белоктың санын алатын болсақ,
Бидай дәнінің эндоспермінің құрылымы ол дақылдың сортына, жер қыртысы
Егер астықтың толу және пісу кезеңдері тез жүрсе, онда
Бидайдың шыны немесе ұн тәрізділігін екі түрлі әдіспен анықтайды.
Қазақстанда шынылық мөлшерін олардың тұтас шыны дәндері мен жартылай
Лабораториялық әдістермен қатар шылықтың мөлшерін оның сыртқы пішінінің және
Бидайдың алапестігін анықтағанда оны бидайдың сары ала қоңызбен зақымданумен
2.3 Тәжірибе нәтижесі және оларды талқылау 
Астықтың сапасын химиялық тәсілдермен анықтау. Астықтың химиялық құрамы өте
Дәннің құрамында әртүрлі химиялық заттардың кіруімен тұрмай, олардың көлемі
Астық тану пәнінде тек қана астықтың ылғалдылығы, күл беретін
Астықтың ылғалдылығы 
Барлық жер бетіндегі тіршілік ететін тірі организмдер өзінің тіршілігін
Астық оның ылғалдылығына қарай төртке: құрғақ астық, орташа ылғалды
Астықтың ылғалдылығына байланысты төрт күйлі жағдайының шектері 
Дақылдар Ылғалдылық, проценттер 
Құрғақ дән Орташа ылғалды Дымқыл астық Су астық 
Бидай, қара бидай, арпа, сұлы, қарақұмық, күріш, жүгері 14-ке
Асбұршақ 14 14-16 16-18 18 
Тары 13,5 13,5-15,0 15-17 17 
Үрмебұршақ 16 16-18 18-20 20 
Жасымық 14 14-17 17-19 19 
Күнбағыс 11 11-13 13-14,5 14,5 
Майкене 7 7-9 9-11 11 
Астықты мемлекетке тапсыру кезінде тұрақты және төменгі шектер деп
Ылғалдылықтың ең жоғарғы шегі 17 немесе 19 процентке тең.
Бұл тек қабылдау кезінде пайдаланылатын шарттар болса, бидайдан ұн
Ғылыми, астықты қабылдайтын және өңдейтін мекемелерде астықтың ылғалдылығын анықтаудың
Қазіргі қолданылып жүрген әдістердің әрқайсысы дәнге әр түрлі әсер
ISO (Халықаралық стандарт жасайтын мекеме), ІАСС (Халықаралық астық химиясы
ТМД – дағы стандарттық әдіс бойынша астықтың ылғалдылығын өлшеу.
Ғылыми мекемелерде астықты ұсатып оны 1050 температурада астық кептіретін
Жаңа және бұзылмаған астық ащы да, тәтті де, қышқыл
Астық үнемі тыныс алады. Тыныс алғанда күрделі органикалық заттар
Сонымен қышқылдық деп, астықтың ішіндегі негіздермен қосылып, реакция беретін
Ақуыз 
Атықтың құрамында орта есеппен 14 процент (бұршақ тұқымдастарда 24
Ақуыздың мөлшерін бір ғана стандартты Кьелдаль әдісімен анықтайды. Бұл
Белок масақтың әр жеріндегі дәнде, оның ірілігіне, ұсақтығына т.б.
Дәндегі ақуыз 
Масақтағы дәннің орналасқан орны 1000 дәннің массасы, грамм Ақуыздың
Масақтың төменгі шетіндегі дән 35,1 14,7 
Ортасындағы 42,0 15,7 
Жоғарғы 29,7 13,5 
Осы мәліметтерге қарағанда ірі, толық жетілген дән ақуызды көп
Иондалған сәулелердің қатынасы 
Кейінгі кезде зиянды жәндіктермен күресу үшін және дымқыл астықты
Москва К.А.Тимирязов атындағы ауыл шаруашылығы академиясында Л.Трисвитятскийдің басқаруымен бірқатар
Олар зиянды жәндіктермен күресу және астықты консервілеу бағывтында жүргізілген
Рентген және гамма сәулелер 30 крад (300 Дж/кг) дозасында
Денсаулық министрлігі 100крад дозаға дейін астықты өңдегенде адамның денсаулығына
Радиация көбінесе тұқымдық астықты өңдеу және селекция бағыттарында толық
Қорытындылар мен ұсыныстар 
Қазақстанда аймақтық ерекшеліктің климат-жағдайына байланысты астықты дәнді дақылдардың сапалық
Астықты дақылдардың негізгі сапа көрсеткіштері дақылдың ботаникалық сортына физиологиялық
Астықты қабылдауда, сақтауда және қайта өңдеуде стандарт талаптарының нормативтік
Астықтың сапасын анықтауда мемлекеттік астық инспекциясының және мемелекеттік тұқым
Күшті және нашар астықтардың сапасы тек оның ботаникалық сортына
Пайдаланылған әдебиеттер 
Абугалиева И.А. Руководство обробации селскохозяйственных культур. 
Бекбергенов Қ. Ауыл шаруашылық мелиорациясы Алматы “Қайнар” 1994 ж
Вавилов П.П., Гриценко В.В. Растениеводство. Москва. “Колос”, 1979г. 
Дүйсенбеков Ә. Суармалы гектарлар. Алматы “Қайнар”, 1987ж. 
Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. Москва, “Агропромиздат”, 1985г. 
Жаңабаев Қ., Саудабаев Т., Сейітов И. Өсімдік шаруашылығы өнімдерін
Ковырялов Ю.П. Интенсивные технологии производства пшеницы. Москва “Агропромиздат” 1986г. 
Крючев Б.Д. Практикум по растениводство. Москва “Агропромиздат” 1988г. 
Губанов Я.В., Иванов Н.Н. Озимая пшеница. Москва Во “Агропромиздат”
Никитен Ю.А и др. Что должен знат специалист об
Леурда И.Г., Бельских Л.В Определение качества семян. Москва. “Колос”1974г. 
Оразалиев Р.А. Қазақстан бидайы. Алматы “Қайнар”, 1984ж. 
Отыншиев Б. Астықтану және диқаншылық негіздері. Алматы “Қайнар” 1994ж. 
Оганезов А. Байлық басы нан. Алматы “Қайнар” 1982ж. 
Оспанов Ө.О., Жаламбеков Е. Құнарлы жер – құтты мекен.
Орманджи К.С., Никитин Ю.А., Бурченко П.Н. Интенсивная технология производство
Нұртаев Ж., Бапаев Б., Сманаов Н. Суармалы жерді тиімді
Сейтов И.С. Егіс тәжірибелерін жүргізудің методикасы. Алматы “Қайнар” 1990ж. 
Сейітов І., Орыспаев Қ. Суармалы егіншілік өнімін арттыру Алматы
Сейітов., Саудабаев Ш., Абдрашов. Агрономия негіздері. Алматы “Қайнар” 1989ж 
Тұрғанбаев С.Қ. Диқан серігі. Алматы “Қайнар” 1989ж 
Турешов К.О. Минеральное питание и продуктивност интенсивных сортов озимой
Тілемісов Ауылшаруашылығы сөздігі. Алматы “Қайнар” 
Хафизов А.Ш Озимая пшеница на поливе. Алматы “Қайнар” 1989ж. 
Автореферат Дисертации на соискание ученной степений кандидата сельскохозяйственных наук.
Восточное отделение восхнил. Технологическая схема интенсивного воздемивания озимой пшеницы.
Восточное отделения восхнил. Интенсивная технология возделивания озимой пшеницы. Алматы
Мемлекеттік стандарт. 13586. 1-68 зерна методы определение количество и
Мемлекеттік стандарт. 12037-66 Астық тазалығын анықтау. 
Мемлекеттік стандарт. 2755987. Методы определения зараженности из загрязненности вредительями
Қолданған әдебиеттер: 
Жаңабаев Қ., Саудабаев Т., Сейітов И. Өсімдік шаруашылығы өнімдерін
Ковырялов Ю.П. Интенсивные технологии производства пшеницы. Москва “Агропромиздат” 1986г. 
“Технология спирта” Яровенко Р.О. Смирнов және т. б.. Москва
Сырманова К.К. “Этил спирті м.б.-синтезбен өндіру” Алматы1987г. 
Оразалиев Р.А. Қазақстан бидайы. Алматы “Қайнар”, 1984ж. 
Орманджи К.С., Никитин Ю.А., Бурченко П.Н. Интенсивная технология производство
Технологиялық көрсеткіштері 
Химиялық тексеру тәсілі 
Физикалық тексеру тәсілі 
Сенсорлық көрсеткіштері 
Ботаникалық – физиологиялық көрсеткіштері 
Астық сапасын тексерудің негіздері 
Астық сапасын тексерудің сенсорлық тәсілі 
Дәмі 
Түсі 
Түрі 
Иісі 
Адамның сезім мүшелері 
Ботаникалық –физиологиялық көрсеткіштері бойынша тексеру 
Астықтың өнімділігі және өсу күші 
Астықтың ішкі және сыртқы құрылысы 
Астықтың түрі күздік немесе жаздық 
Астықтың қай ботаникалық сорты 
Астық сапасын тексерудің физикалық тәсілі 
1 л дәннің массасы 
Шөптектігі 
Толық-тығы 
Көлемі 
Ірілігі 
Қалың-дығы 
Жылтыр-лығы 
Дәннің формасы 
1000 дәннің массасы 
Астық сапасын химиялық тәсілмен тексерудің негіздері 
витаминдер 
фермент 
май 
Қант 
Ядро құрамын. белок 
Қоректік белок 
протейн 
Дәндегі крахмал ҒЫЛЫМИ ЖҰМЫСТА

Мазмұны

1.Кіріспе....................................................................................................................2

а)мақсаты:.................................................................................................................3

б) міндеті: ..................................................................................................................3

 2.Жұмыстың өзектілігі ............................................................................................4

 3.Зерттеудің  әдістемесі.........................................................................................5

 4.Негізгі  дәрілік  өсімдіктерге  характеристика.................................................6

 5.Адыраспан............................................................................................................9

 6.Дәрілік өсімдіктердің құрамында болатын химиялық заттар.........................11

 7. Дәрілік  өсімдіктердің адам өміріндегі маңызы.................................................12

 8. Дәрілік өсімдіктер.................................................................................................13

 9.Қорытынды........................................................................................................14

 10.Пайдаланылғанәдебиет....................................................................................5

11. Аннотация............................................................................................................16

Кіріспе

Өсімдік – тіршілік көзі. Тірі заттың тіршілігін өсімдіктер әлемінсіз елестетуге болмайды.

         Шынында да, хадистер айтқандай, өсімдіктер бар болғандықтан «Дүние – жап-жасыл және әдемі».

         Мен ғылыми зерттеу жұмысы барысында өсімдіктердің табиғатқа және адам өміріндегі маңызы туралы зерттей отырып, өсімдіктердің адам өмірінде үлкен рөл атқаратынын және пайдасы бар екенін зерттедім.

          Дайын дәріні сатып алмай жергілікті жердің өсімдігімен емдеуге болатынын үйрене отырып, өз ауылымның байлығын ұқыпты пайдалануға үйрендім.

         Осы дәрілік өсімдіктердің ішінде өз ауылымда және мектебімде өсетін: адыраспан, бақбақ, жалбыз, шырмауық, асқабақ, тұт, түймедақ, жантақ т.б. өсімдіктер.

         Жеріміз өсімдіктер түрлеріне өте бай. Өсімдіктердің қасиеті – кейбірінің жапырағында, ал кейбіреулерінің тамыры немесе тұқымындарында болатыны анықталды. Қазақ халқы ежелден-ақ өсімдіктердің дәрілік қасиеттерін білген.  Жанға шипа, дертке дауа емнің бәрі өсімдіктерден алынады. Тағамдық өсімдіктердің  шипалық сырына анағұрлым терең қарау, олардың химиялық құрамын ғылымның бүгінгі жетістіктері деңгейінде анықтап беру. Жалпы дәрілік өсімдіктерді емдеу ісіне пайдалану жолдарын өрістетуде үлкен мүмкіндікке жол ашылды.

         Қазақстанның өзінде ғана әртүрлі дәрілер дайындалатын өсімдіктердің саны жүзден асады.

 Зерттеудің мақсаты мен міндеттері;

    Осы ғылыми жұмыстың негізгі мақсаты дәрілік өсімдіктердің  түрлерін, олардың  биологиялық ерекшеліктерін  зерттеу

         Тіршілік процесіндегі өсімділігін және әдемілігін сонымен бірге өсімдіктің шипалығын анықтау.

Өсімдіктердің табиғатта – ауаны тазартуы, шаң мен улы газдарды өзіне сіңіруі, тағамдық, емдік, сәндік қасиеті жайлы толық мағлұмат алу.

Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер қойылады.

-  ғылыми  әдебиеттерге  шолу, мәлімет   жинақтау

-  өсімдіктердің өсірілуі, мерзімінің және мөлшерінің  оның өнгіштігін, көшеттерінің өсірілуі.

-   өскіндердің биологиясын және морфологиясын анықтау.

-   өсімдіктердің өсуінің ерекшеліктерін анықтау.

-  өсімдіктің қоршаған ортаның әртүрлі кері әсерлеріне төзімділігін анықтау.

-  өсімдіктердің табиғаттағы және адам өміріндегі пайдасын анықтау жолдары.

Жұмыстың  өзектілігі: Табиғат – адамзат атаулының алтын ұясы, аялы бесігі, құтты қонысы, өсіп-өнер мекені. «Табиғатым – тағдырым» деп халық айтқандай, біте қайнасып жатқан табиғат туындыларын бір-бірінен бөліп тастап  байланысын бұзу қателікке әкеп соғары сөзсіз. Туған табиғатымыздың құрамдас бір бөлігі - өсімдік. Өсімдік – табиғаттың тірі перзенті. Жас ұрпақтың көзге көрінбес бір қызметі үшін ата-бабаларымыз «өркенің өссін» деп ризашылығын білдіріп бата берген. Бұл екі сөздің философиялық, тәрбиелік мәні өте зор. Халықтың даналығынан шыққан «өркен» деген сөз бойында бүршігі, жапырағы бар өсімдікті білдіреді. Өркен өсіп, дамып, бұтақтанып үлкен бәйтерекке айналғаны сияқты үлкейіп, бала-шағаң көбейіп, өміріңді жалғастырсын дегенді меңзейді. Сондай-ақ бұл бата адам баласы мен өсімдік арасындағы қарым-қатынастың тамыры тереңде жатқандығын көрсетіп тұр.

Өсімдік – табиғат қазынасы, халықтың байлығы. Өсімдіксіз жер бетінде тіршіліктің болуы да мүмкін емес. Себебі өсімдік – тіршілікке қажетті органикалық зат пен оттегінің қайнар көзі, өсімдікте түзілген органикалық заттарды бүкіл тірі организмдер пайдаланады.

Адамдар мен жануарлардың тыныс алуы үшін оттегі қажет. Жылына бір адам тыныс алуы үшін 173 мың литр оттегін қабылдайтындығын ғалымдар анықтап отыр. Өсімдіктер оттегін ауа қабытына бөліп шығарады. Біздің ғаламшардағы өсімдіктер жылына ауа қабатына 400 млн. тоннадан артық  оттегін бөледі.  Жасыл желектер ауаны шаң мен улы газдардан тазартады. Өсімдіктер ауаға ауру туғызатын  микроорганизмдерді жоятын ерекше ұшқыш зат бөліп шығарады. Бұл заттарды, әсіресе, қарағайлы ормандардан сезуге болады.

Өсімдіктер климатты жақсартады: ауаны салқындатады, қатты желге тосқауыл болады, аптап ыстықты қайтарады, қысқы суықтың ызғарын бәсеңдетеді. Сондықтан ауылшаруашылық өсімдіктерін қатты аңызақ желден, құрғақшылықтан сақтау, қар тоқтату,  жыралар мен тау беткейлеріндегі топырақты бекіту үшін орман алқаптарын пайдаланады. Топырақ түзуде де өсімдіктер маңызы орын алады: топырақты қарашірікпен байытады.

«Ағаштарға қарасам дем аламын,

Ағаштардан тазалық таба аламын.

Алыстағы теңіздің демін сезіп,

Самғағанын көремін шағаланың»

Жинақтай айтқанда, өсімдіктердің табиғаттағы маңызы төмендегіше:

1. Өсімдік фотосинтез процесі кезінде жарықта көмірқышқыл газы мен су буынан органикалық зат - крахмал түзіп, ауаға оттегін бөліп шығарады.

2. Өсімдік – түрлі тірі организмдерге мекен жай.

3. Өсімдік – түрлі жан-жануарларға қорек.

4. Өсімдік – машиналардан шыққан шуды бәсеңдетеді.

5. Өндіріс орындарынан шыққан улы газдарды өзіне сіңіреді.

6. Өсімдіктер – зиянды микробтарды өлтіретін ұшқыш зат бөледі.

7. Топырақтың құрылымын жақсартып құнарландырады.

Зеттеудің  әдістемесі

Мектепте  немесе  ауылымда    өсетін  өсімдіктермен  танысып,  мәліметтерді  жинақтап, тәжірибе  жүргізу.

Зерттеудің  теориялығы  және   практикалығы: Зерттейтін  өсімдігім  ауылымда  өсетін адыраспан  жөнінде  мектеп   кітапханасынан, ғаламтордан  мәліметтер   жинақтау

Бақылайтыным: Өсімдіктің  жиі  кездесетінін  анықтау. Өсімдікті фотосуретке  түсіріп,оның  шығу  тегін,адам үшін пайдасы жөнінде мәліметтер жинақтау.

Негізгі  дәрілік  өсімдіктерге  характеристика

         Дәрілік өсімдіктер дегеніміз – медицинада әртүрлі ауруларды емдеу және олардың алдын алу мақсатында қолданылатын өсімдіктер. Дәрілік өсімдіктерден керекті дәрі алумен қатар құрамында әр түрлі витаминдер: белок, май, соның ішінде эфир майы болуына байланысты оларды тағамдыққа және басқа да халық қажетіне пайдаланады. Бұлардың ішінен көбіне шөп түрлерін тағамдыққа пайдалану жағы басым. Әдетте өсімдіктердің осындай заттар көп жиналған бөліктері дәрі ретінде қолданылады.

1.Жолжелкен– ірі  жапырақты, екі  жылдық  өсімдік. Мамыр, маусым  айында  гүлдеп  қыркүйек, қазан  айларында  піседі. Батпақты, сазды жерде көп өседі. Жолжелкеннің  құрамында   әртүрлі витамин, белок, май, қышқылдар  мен  тұздар  көп  болғандықтан  одан  жасалған  дәріні  көптеген ауруларға  қолданады.Тамырының  қайнатпасын  іштен  қан  өткенде,қан  қа-қырғанда  ішеді.Оның жапырағын  бозөкпе,созылмалы  бронхит  ауруларына  қолданылады.

2.Жантақ Қазақстанда  кең  таралған  өсімдік.Шөл  және  шөлейтті  аймақтарда  кездеседі.Бұл әсіресе  құрғақшылыққа  өте  төзімді  өсімдік.  Күлте  күлгін  қызыл  түсті,гүлдері  жұқа  тікеніктерге орналасқан.       Гүлдеп  тұрған   шіліктер  бал  өндірудің  бағалы  көзі  болып  табылады. Жантақ – құмда, сортаң  жерде  өсетін  көпжылдық  өсімдік. Бойы 40-50см.

Сабағы  тік  өседі, гүлі  қызыл. Қыркүйек, қазан  айларында  гүлдейді. Созылмалы  гастритке,асқазанға,тік  ішектің   жарасына, геморойға  қарсы  қолданылады.

3.Бақ-бақ    орман  ішінде  өзен,арықтың  жағаларында  өсетін  көпжылдық  өсімдік.Сап-сары болып  сәуір  айында  гүл  ашады.Өт,несеп  жолдарын  тазартуға,қақырық  түсіруге,қуық,бүйрек қатты  түйіліп  ауырған  жерді  басуға  қолданылады.

4. Қызылмия – бұршақ  тұқымдасына  жататын  көпжылдық  өсімдік. Бау-бақша  арасында, өзен мен  арық  жағаларында  көп  кездеседі. Қызылмияны  Әбу-Әли  Ибн  Сина – Орта  Азияның «женьщені» деп  атаған. Қызылмия  шілде, тамыз  айларында  гүлдейді. Мұны  гастрит, қуық, бүйрек ауруларына, өкпенің  қабынуына  қолданылады. 

5.Асқабақ– күй  талғамайтын  бау бақшаның   бәрінде  өсе  беретін  біржылдық  өсімдік. Жапырағы ірі, гүлі  сары. Асқабақтың  ұрығын  ұнтақтап, қара  мейізге  қосып, келіде  жаншып  ішінде  глистасы бар  балаға  4-рет   жегізсе   іштегі   құртты  айдап  шығады. Асқабақ  сабағын  суға  қайнатып, ішсе несепті  жүргізеді. Бүйрек  пен  жүректің  ісініп,  ауырғанын  қайтарады. Өсімдік   мамыр – шілдеде гүлдеп, дәні  қыркүйек-қазан  айларында  піседі.

6. Адыраспан- кіндік  тамырлы  көпжылдық  шөп  тектес өсімдік. Адыраспанның  дәрілік  қасиеті ертеден  белгілі. Адыраспаннан  дәрі  жасау  үшін  сабағын  гүлдеген  кезде   орып  алып, дәнін күзде  жинайды. Адыраспанды  нерв  жүйесінің   түрлі  ауруларына   емдеуге, аяқ, тері, қышыма, қотыр  ауруларына  қарсы  қолданылады.

7. Шырмауық - көпжылдық  шөп  тектес  өсімдік. Сабағы  жерге  жайылып, басқа   өсімдіктерді  орап ұзарып  өсе  береді. Маусым-қыркүйек  айларында  ақ, көгілдір, қызғылт  гүл  ашады. Шырмауықтың кепкен  ұнтағын  сүтке  салып  ішсе, өкпені  тазалап, созылмалы  жөтелді  кетіреді. Кепкен  ұнтағын жараға, ауырған  жерге  тартса  жақсы  ем  болады.

8. Тұт - субтропиктік  өсімдік. Тұт  ағашының  жіңішке  тамырын  қазып, өзегімен  кептіреді. Оны ұнтақтап  суға  салып  қайнатып, ауызды  шайса  тіс  түбінен  аққан  қанды  тоқтатып, босаған  тісті бекітеді. Сол  сияқты  өт  жолының  қабынуын, бүйрек, көкбауырдың  жұмысын  жақсартады.

9. Жалбыз – көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Оның түрлері көп. Қазақстанда оның 2 түрі кездеседі – қара жалбыз, ақ жалбыз. Өзен мен көл жағалауларында өседі, тау баурайларында, шабындықтарды, бақшаларда кездеседі. Жалбыз өсімдігінің құрамында адам ағзасына керекті заттар көп. Қазір ол шөпті көп жерлерде қолдан өсіріп дайындауда.

Осы дәрілік өсімдіктердің ішінде жалбыз өсімдігіне тоқталсам. Анамның айтуынша, кішкентай кезімде денсаулығым сыр бергенде осы жалбыз шөбін қолданып мені емдеген екен. Осы өсімдіктің дәрілік қасиеті туралы қысқаша тоқтала кетсем. 

         Жалбыз (мята) шөбінің емдік қасиетін адамдар ерте заманнан білген. Жүздеген ауруға ем деп айтады.

Көктемде қара жалбызды теріп алып, кептіріп, ұнтақтайды. Осының 2 ас қасығын 0,5 кг балға араластырып жейді. Күніне 1 шай қасықпен 3 рет 2 ай ішсе, жүрек ауруына бірден-бір ем. Сондай-ақ, бүйрек, бауыр, өт қабынуы ауруларына пайдаланады.

Жалбыз ұнтағының осы мөлшерін бал орнына сары май қосып қабылдаса, демікпе дертіне, өкпенің тыныс алу жолдарын тазартады. Жөтелгенді тияды, қарлығып шығатын дауысты ашады.

Терлегіш адам жалбыздың кепкен жапырағын ыстық суға бұқтырып, демдеп, түнге қарай жарты стаканын ішсе, ал шуашы бар адамдар сол суға 3 рет аяғын жуып жүрсе, сырқатынан жазылады.

Бойға күш-қуат беретін қасиеті бар, қуық-несеп жолдарының қабынуын жазады.Сонымен қатар, жалбызды басқа дәрілік шөптерге қосып, өкпе туберкулезіне де қолдануда.

Жарақатқа, іріңді сыздауыққа, қотырға жалбыз тұнбасын жағып, таңып тастаса, тез жазылады.

                                              Адыраспан

Адыраспан гүлі

Ғылыми топтастыруы

Дүниесі:     Plantae

Бөлімі:       Magnoliophyta

Табы:         Magnoliopsida

Сабы:         Sapindales

Тұқымдасы:        Түйетабандар тұқымдасы

Тегі:  Peganum

Түрі: P. Harmala

Адыраспан (Harmal немесе Peganum harmala) — түйетабандар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы, терең тамырлы өсімдік.

Сабы мен гүлінде уы болады. Ерекше күшті сасық иісті, дәрілік өсімдік. Биіктігі 30-80 см аралығында, бірақ көбінде 30 см төңірегінде өседі. Тау беткейлерінде, жол бойында, жазық далаларда көктейді. Жаз-күз мезгілдерінде жемістейді. Қазақстанда оның үш түрі бар. Оңтүстік Еуропа, Батыс және Орталық Азия, Солтүстік Африка мен Мексикада 6 түрі кездеседі. Қазақстанның шөл-шөлейтті, сортаңды жерлерінде, әсіресе Шу, Іле, Сырдария, Сарысу өзендері бойындағы тақырланған жайылымдарда бір түрі – кәдімгі А. өседі. Сабағы бұтақты, салалы тамыры 10 м тереңдікке дейін кетеді. Гүлі ақ, сары түсті және ол 1 – 3-тен топталып сабақ басында орналасады. Мамыр – шілдеде гүлдейді. Жемісі – көп тұқымды қауашақ. Тұқымы ұсақ бозғылт не қара түсті болады.

Қазақстанда адыраспанның бір ғана түрі – ақ адыраспан өседі. Ол – көп жылдық шөп, түйетабан тұқымдастар тобына кіреді. Тамыр діңгегі 2-3 метрге дейін жететін өсімдіктің сабағы бұтақшалы келеді. Жасыл түсті сабағының ұзындығы 30-80 сантиметрге жетеді. Жапырақтары тілімделген, кезектесіп орналасқан.  Гүлі ақ және сары түсті болады. Олар ірі жалғыз, не үш кіші гүлдерден құралады. Жемісі қоңыр түсті, құрғақ болып, үш жеміс қалтасынан тұрады. Топтанып өсетін өскін шілде айында гүлдегенде оның хош иісі төңіректі алып кетеді. Бір ғажабы, адыраспан өсіп тұрған маңайға шыбын-шіркей жоламайды.

 Емдік қасиеті

Дәрілік шикізат ретінде шілде айында бұтақшаларын, жапырағы мен гүлін

жинап алады. Алғанда да, сол тұрған бойы бәрі ала бермейді, оның енді пісіп-жетілген бұтақшаларын, жапырағы мен гүлін алады. Алғанда тамырдан жоғары жағынан ұқыпты кесіледі. Кептірер кезде темір шатыр астындағы көлеңкелі, ауа өтіп тұратын жерге қойылады.
Өсімдіктің химиялық құрамына көз жүгіртсек: адыраспанның тұқымында 3,5-6 пайыз алкалойд, Тамырында -3,3 пайыз, сабағында -3,5 пайыз, гүлінде – 2,82 пайыз, жемісінде – 1,08 пайыз, тұқымында 2,38 пайыз алкалоидты заттар, хинализин мен индол бар. Ал жас өсімдіктің тамырындағы алкалоидты заттың мөлшері 2 есе көп келеді.Фармакологияда адыраспан шөбінен жасалған дәрілер қабыну ауруын, бас, зәр айдауды жақсарту, тер шығару, ішек құрттарын өлтіру, орталық жүйке жүйесін қоздыру үшін қолданылады. Ал адыраспан шөбінен қолдан дайындалған тұнбаларды емшілер бұдан да басқа алуан түрлі науқастарды жазу үшін пайдаланады. Айталық, адыраспан тұнбасымен ішкі мүшелерге суық тигенін, малярия, безгек, мерез ауруларын жазған. Сол сияқты емшілер шөптің тұнбасымен ірі қара малдарының қотырын емдеген. 
Адыраспан ерітіндісінің ауыл шаруашылығындағы зиянкестермен күресте де орны ерекше.

Адыраспан   халық   ұғымында

Халқымыз дәрулік шипасынан бөлек әулиелік қасиеті мол санаған шөптерінің бірі «адыраспан» деп аталады. Біздің ата-бабаларымыз сондықтан оны үйдің босағасына іліп қойып, осы арқылы отбасын алуан түрлі бәле-жәлелерден сақтауға тырысқан. Осы өсімдіктің түтінімен үйдің ішін түгел ыстап, сол жын-шайтандарды, жаман адамдардың лас ниеттері мен қарғыстарын шаңырақтан аластайтын болған. Атам қазақ өзі аса киелі деп білген бұл өсімдікті өсіп тұрған жерінен жұлып аларда да оның әдеп-ибасын қатаң сақтаған.Ол сонымен қатар ертеден бояғыш зат ретінде кәдеге асады. Оның тұқымынан негізінен жүннен тоқылған бұйымдарды бояйтын бояу алынады. Түркияда ерте кезеңдерден-ақ адыраспаннан қызыл бояу алып, оны  пайдаланған.

Дәрілік өсімдіктердің құрамында болатын химиялық заттар

1. Алкалойдтар – азотты органикалық қосылыстар.Олар көбіне орталық нерв жүйесінің қызметіне әсер етеді.

2. Глюкозидтер – көмірсулар мен басқа органикалық затардан тұратын күрделі қосылыстар. Бұны көбіне жүрек ауруларына, іш жүргізетін, запыран айдайтын дәрі есебінде қолданылады.

3. Дәрумендер – адам организміне аса қажетті күрделі органикалық заттар.

4. Сапониндер – егер қан жолдарына түссе, қызыл қан түйіршіктерін білдіреді. Ас қорытуын жақсартады.

5. Каротин – организм үшін аса қажет А дәрумені.

6. Эфир майы – ұшпалы, сүйкімді органикалық қосылыс. Дәрілік мәні бар өсімдіктер қасиетіне қарай: қан тоқтатқыш, температураны төмендеткіш,  тәбет ашушы, тері ауруларын жоюшы, нерв қызметін тынышталдырғыш болып бөлінеді.

                             Дәрілік  өсімдіктердің адам өміріндегі маңызы

Ас – адамның арқауы. Адам баласының тіршілігі өсімдіктер дүниесімен тығыз байланысты. Тірі организмдер тұтынатын және қоректенетін азықтардың негізгі осы өсімдіктерден алынады. Өсімдік – адам үшін азықтық қайнар көзі.

«Өсімдік жақсы өссе – адамдардың да тіршілігі жақсармақ, өсімдік солып қалса, адамға да қатер төнгені», «Сенің денеңнің қуаты - өсімдіктің шырынында». Өсімдіктің емдік қасиеті адам баласына ертеден белгілі. Дәрілердің барлығы дерлік өсімдіктерден алынады. Әйгілі ғалым және дәрігер Ибн Сина былай деп жазды:

«Дәрігерде үш қару бар. Олар: сөз, өсімдік және пышақ». Бұл қағида осы күнге дейін өз күшінде. Дәрілік өсімдіктерді халық «өмір шөбі» деп атайды, сонымен бірге – «әр аурудың өз шөбі бар» дейді. Осы айтылғандардан-ақ емдік қасиеті бар өсімдіктерді халық өте ерте заманнан–ақ қолдана бастағанын аңғаруға болады.

Өсімдіктен алынған дәрілер жүрек-қантамыр, жүйке жүйелері, бүйрек, бауыр, асқазан, тыныс жолдары ауруларына қолданылады. Өсімдіктердің барлық мүшелерінің шипалық қасиеті бар. Қазақстанда кездесетін дәрілік өсімдіктерге күнделікті тұрмыста кездесіп жүрген: бақбақ, жолжелкен, итмұрын, мыңжапырақ, түймедақ т.б жатады.

Адам ағзасына әсер ететін дәрілік өсімдіктерді            

                  былайша топтастыруға болады.

                                                         Қорытынды

Өсімдіктің табиғи байлықтары сарқылмайтын қазына емес, оларды орынды пайдаланып, қорғап отырғанда ғана ұзақ уақыт керекті заттарды алу мүмкіндігі туады. Адам баласы өзіне қажет болған қорек, ауа, киім, баспана, дәрі күнделікті өмірде пайдаланып жүрген ұсақ-түйек заттардың бәрін өсімдіктерден алатын болса, оны барынша аялап қорғай білу - әрбір адамның борышы.

Табиғат – адамзаттың материалдық және рухани талабын қанағаттандыратын байлықтың негізгі көзі, табиғи қорлар азайса, байлық та кемиді. Сондықтан бүгінде күн тәртібінде табиғат байлығын сақтау, қорғау, көбейту мәселесі тұр.

Өсімдіктер тіршіліктің тірегі әрі айналамызды қоршап тұрған табиғаттың бір бөлігі болғандықтан, олардың табиғаттағы түрлерін азайтпай,  қамқорлық жасап, молайту және қоршаған ортаның әр түрлі қолайсыз  жағдайынан жойылып кетуге жақын тұрған түрін сақтап қалуды қорғау.

Адамзаттың тіршілік етуі барысында өсімдіктер әлемінің алатын орны ерекше зор. Қазіргі медицинада қолданыста жүрген дәрі-дәрмектердің 40 пайыздай бөлігі тап өсімдіктер дүниесінен жасалады екен. Қоршаған орта өскіндерінің адам ағзаларын жақсартуға осындай өлшеусіз көмегі барын біздің ата-бабаларымыз бағзы замандардан бері жақсы білген.

Осы  жүргізілген  зерттеу  жұмысының   нәтижелері  мен   қорытынды-сына  сүйене  отырып, алға  қойған  мақсаттарымызға  жетеміз.

Тақырыбы; Жұпаргүл

         Кәдімгі жұпаргүл — ерінгүлділер тұқымдасына, жұпаргүл туысына жататын өсімдік. Биіктігі 70 см-дей. Сабақтары төрт қырлы қызын түстес, сыртын түк басқан, бұтақтары тармақтала тік өскен, жапырақтары бір-біріне қарама-қарсы орналасқан, сағақтары ұзын, шеттері бүтін жұмыртқа тәрізді сопақша келген. Жоғары жағынан қарағанда жапырақтары қою жасыл түсті, екі жағында да кішкене қара нүктелері бар. Гүлдері майда, сыпырғы тәрізді жиналған, кызыл, күлгін түсті. Шілде-тамыз айларында гүлдейді. Дала шалғындарында, орман шеттерінде, тастақ беткейлерде, тауда кездеседі, көбіне шайқурай, ақбас жусанмен бірге өседі. Сарқант, Алакөл, Қапал ауданында зерттелген өндірістік қоры 50 тауыдан асады. 

Ерінгүлділер

Мазмұны 

• 1 Ерінгүлділер тұқымдас өсімдіктердің ортақ белгілері
• 2 Кермек жалбыз
• 3 Көкжалбыз
• 4 Кәдімгі жебір
• 5 Сәлбен
• 6 Таралуы
• 7 Қолданылуы

Ерінгүлділер тұқымдас өсімдіктердің ортақ белгілері

Ерінгүлділер .

Қосжарнақтылар класына жататын ерінгүлділердің жер жүзінде 3500-ге жуық түрі өседі. Қазақстан аумағында олардың 234 түрі бар. Еріндігүлділерді кейде тауқалақайгүлділер деп те атайды. Тауқалақайдың гүл құрылысына зер сала қарайтын болсақ, гүлдердің әрқайсысы аузын аңқайта ашқандағы көрінісі жоғары және төменгі ерінді еске түсіреді. Гүлдің 5 күлтесі жіңішкерт бітіседі де түтікше құрайды. Біріккен 2 жоғары күлте - жоғары ерін тәрізді, ал біріккен 3 күлте төменгі ерін тәрізді болып көрінеді. Тауқалақайгүлділерсондықтан ерінгүлділер деп аталады. Гүлдің мұндай құбылысы - осы тұқымдастағы өсімдіктердің барлығына тән ерекшелік.Ерінгүлділер тұқымдасы - жапырақтары қарама-қарсы орналасатын шөптекті өсімдіктер. Олардың бөбешік жапырақтары болмайды. Тропиктік Оңтүстік Америкада бұталы, шала бұталы, кейде аласа ағаш түрінде, өрмелегіш түрлері өседі. Бұлардың сабағы 4 қырлы. Аталығының саны 2,4. Аналығы әдетте 2 жеміс жапырақты болып келеді. Жоғары жатынды. Жемісі - сүйекті жеміс немесе бір-бір тұқымнан төртке бөлінетін жаңғақша. Гүл формуласы: Т(5)С(2+3)А4Ж(2).Гүлшетен, лаванда, молдавандық жыланбас, көкжалбыз және басқа өсімдіктер парфюмерия өнеркәсібіне шикізат есебінде пайдаланылады. Өте хош иісті.

Кермек жалбыз

Қазақстанда жалбыздың 10 түрі бар. Олар суармалы жерлерде, бұлақ, өзен, көл маңында, арықты бойлай өседі. Шалғындықта, тоғайда, таулы аймақта да өсетін жалбыз түрлерін кездестіруге болады. Солардың бірі - кермек жалбыз. Оны кейде бұрыш жалбыз деп те атайды. Кермек жалбыз - биіктігі 30-120 см шамасындағы көпжылдық шөптектес өсімдік. Оның тармақталған тамырсабағы көлбей өседі. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді, бір ұшы сүйірлеу болады. Өзіне ғана тән хош иісі бар. Гүлдері ұсақ, түсі - бозғылт күлгін немесе қызғылтым, шоғырланып орналасады. Өркендердің ұшында масақ тәрізді гүлшоғыр түзіледі. Гүл шірнелігінде тәтті тірне жиналады.Кермек жалбыз - маңызды дәрілік өсімдік. Оның жапырақтарында 3%-ға дейін, гүлшоғырларында 6%-ға дейін эфир майы болады. Жалбыз майы ауырсынуды басатын дәрі ретінде пайдаланылады. Бас сақиналы, асқазан, тыныс жолдарының ауруларын емдеуге таптырмайтын дәрі. Дәрілерге, парфюмерия бұйымдарына хош иіс беру үшін өте пайдалы. Соңғы кезде Ресей кермек жалбызды қолда өсіре бастады. Кермек жалбыздың бір гектарынан 18-25 ц түсім алуға болатыны анықталды.Кермек жалбыз - ылғал, жарық, топырақ құнарлылығын талап ететін өсімдік. Оны тамыреабақ кесінділерінен көбейтеді. Өсімдіктің қаулап өсуі үшін орташа тәулікте 18-220С температура қажет. Температура бұдан жоғарылап кетсе, жалбыздың өсуіне кедергі жасайды. Тамырсабақты ерте көктемде егеді. Ол үшін жыртылған жердің тереңдігі 8-10 см болуы шарт. Жалбыздың түсімін гүлдеу кезінде жинайды. Өсімдік сабақтарын жасыл күйінде орып алып, май алады. Дәріханаға қажетті жапырақтар бөлігін кептіріп, кепкен жапырақтарды бастырады.

Көкжалбыз; Еріндігүлділерде халық медицинасы мен медицинада дәрі ретінде пайдаланылатын өсімдік көп. Солардың бірі - көкжалбыз. Ол - биіктігі 1 метрге дейін жететін, жапырақтары ірі, сабағы тармақталған шөптектес өсімдік. Гүлдері төбе жапырақтардың қолтығында масақ тәрізді топтасып өседі. Тостағаншасы үлпілдек түкті, күлтесі - ақ немесе қызғылт түсті, ерін тәрізді. Аталығы - 4. Жемісі -жаңғақша. Маусымнан тамызға дейін гүлдейді. Халық медицинасында тынысалу, асқорыту мүшелері талаураған кезде пайдаланады.

Кәдімгі жебір

Тау жебірі.

Қазақстанда киікшөп деп аталатын кәдімгі жебірдің отаны - Жерорта теңізі. Ол - хош иісті, бұтағы тармақталған көпжылдық бұта. Гүлдері жапырақ қолтығында шоғырланып өседі. Гүлінің екі ерінді, бес тісшелі тостағаншасы болады. Жемісі - 4 жаңғақша. Мамыр, маусым айларында гүлдейді. Кәдімгі жебір - дәрілік өсімдік, қақырық түсіреді. Сондықтан халықтық медицинада оны көкжөтел, бронхит ауруы кезінде ауызды шаюға қолданады. Құрамында эфир майы болғандықтан, тіс пастасына, тазартқыш сабынға қосады.

Сәлбен  

Сәлбен (шалфей) ерінгүлділер тұқымдастарының ең көп тараған түрі. Олардың 700-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда сәлбен туыстастардың 8 түрі бар. Сәлбен қоңыржай, субтропиктік және тропиктік аймақтарда көп тараған. Олардың дәрілік, эфир майы алынатын және сәндік түрлері бар. Сәлбенді халық «тіршілік шөбі» деп те атайды. Халықтық медицинада оның жапырағы ойық жаралы емдеуге қолданылады. Тұқымынан алынған тұнба бала көтеруге себепші болады деген ұғымдар болған. Сәлбен қазіргі медицинада да дәрілік өсімдік болып саналады. Жұпарлық сәлбен - эфир майы өндірілетін өсімдік. Жылтыр сәлбен, қызыл сәлбен, айқарылма сәлбен сәндік мақсатта қолданылады. Сәлбен - балды өсімдік. Гүл формуласы: Т(5)К(2+3)А2Ж(2).Қырынан қарағанда гүлі аузын ашқан адамның кескінін бейнелейтін, үстіңгі 2 күлтесі - жоғары ерінді, астыңғы 3 күлтесі төменгі ерінді еске түсіретін өсімдіктер ерінгүлділер тұқымдасына топтастырылған. Бұлардың жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Жапырағында бөбешік жапырақ болмайды. Ерінгүлділер - бұталы, шөптекті өсімдік. Сабағы - төрт қырлы.

Таралуы

Қазақстанда ерінгүлді өсімдіктердің жебір туыстыларынан - 27, жыланбас туыстыларынан - 22, көкжалбыз туыстыларынан 16 түр белгілі. Бұлар хош иісті болғандықтан, парфюмерия өнеркәсібіне шикізат есебінде пайдаланылады. Ежелгі Мысырда жебірмен мәйіт бальзамдалған. Сан алуан эфир жайы көп мөлшерде хош иісті лаванда, гүлшетен, молдавандық жыланбастан алынады. Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Тарбағатайдың альпілік белдеулерінде өсетін аталықты жыланбастың жер бетіндегі бөліктерінде 0,4%-ға дейін эфир майы болады. Ол - бал жинағыш өсімдік. Ерінгүлділер ағашы тек тропикте өседі. «Жарғақты хиптис» деп аталатын бразилиялық түрі ағаш тәрізді ерінгүлділердің ең биігі. Оның биіктігі 12-15 метрге жетелі. Ал өзге ерінгүлді ағаштардың биіктігі 5 метрден аспайды. Ерінгүлді лиана аз мөлшерде тропиктік аймақта кездеседі. Оған америкалық салазария туысын, кейбір томағашөп түрлерін және гавайлық стеночипа туысын жатқызуға болады.

Қолданылуы

Ерінгүлділердің әр түрлі эфир майын көп мөлшерде өндіруде маңызы зор. Олардың көпшілігі медицинада дәрі-дәрмекке пайдаланылады. Мәселен, дәрілік жөтелшөп. Халықтық медицинада демікпені, асқорыту мүшелерінің талаурауын емдеуге және жүйкені тыныштандыруға пайдаланылады. Ерінгүлділер тұқымдас өсімдіктердің тағамға пайдаланылатын да түрлері (кәдімгі жұпаргүл) балады.

           Тақырыбы;Нәркес

Мазмұны

• 1 Өсімдік туралы
• 2 Күтімі
• 3 Көбейтілуі
• 4 Нәркес туралы тақпақ
• 5 Сілтемелер
• 6 Дереккөздер

Нәркес – бір үйлі, амариллис тұқымдасына жататын көпжылдық пиязшық өсімдік. Ерте көктемде гүлдейтін гүлдер тобындағы нәркестің табиғатта 20 шақты түрі бар. Еуропадан шығып, Қытай мен Жапония арқылы Азияға кең тараған. Алғашында бақша гүлі ретінде өсірілсе, кейін келе гүлінің әдемілігіне қызыққан бағбандар ерте гүлдету мақсатында оны үй жағдайында да өсіретін болған. Наурыз, сәуір айларында гүл ашады, гүлдеуі 20-25 күнге дейін созылады. Гүлдері жай күлтелі және гүлпарлы болып екіге бөлінеді. Нәркес пиязшық гүлдердің ішінде ерте және ұзақ гүлдеуімен қатар, бір түбінен бірнеше гүл жаруымен ерекшеленеді. Мысалы, сүмбілшаш секілді өсімдіктер бір пиязшықтан бір гүл ғана жаратын болса, нәркес үш-төрт гүлсабақ шығарады. Гүлдері төменге қараған, түсі қанық болып келеді. Ақ, сары, қызыл-сары, ала түсті болып келетін нәркестің биіктігі 30-40 см аралығында. Хош иісті, әдемі, нәзік гүл болғандықтан, оны гүлшоғыр жасауда да жиі пайдаланады. Нәркестің 10 см-ден аспайтын ергежейлі, аласа бойлы түрлері де бар.

Күтімі

Нәркес көп күтімді қажет етпейтін пиязшық өсімдік. Гүлдеп болып, жапырағы сарғайғаннан кейін екі-үш жылда бір рет маусым айында пиязшығын қазып алып тұру керек. Себебі, бір орында екі-үш жыл қатарынан өскен нәркес одан кейінгі жылдары шықпай қалады. Қазып алынған пиязшықтарды қораптарға салып құрғақ, күн түспейтін, ауасы алмасып тұратын бөлмеде сақтайды. Күн сәулесі мол түсетін жерлерде жақсы өседі. Топырағын құнарландырып тұрған жөн.

Көбейтілуі

Пиязшық және тамыртүйнекті өсімдіктерді түрлі жолдармен көбейтуге болады. Мұндай өсімдіктерді көбейтудің ең оңай жолы – пиязшықтың жанынан өсіп шыққан балапандарын бөліп алу арқылы көбейту. Маусым айы оның пиязшықтарын қазып алып, балапандарын бөлу үшін ең оңтайлы мезгіл болып саналады. Жаз бойы құрғақ жерде сақталған пиязшығын қыркүйек айында егеді. Жас пиязшық егілгеннен кейін тек екі жылдан соң ғана гүл жаратын болады.

Нәркес туралы тақпақ

Сәуір туа тіршілігін бастайды,

Бір түбінен бірнеше әсем гүл жарып.

Нәркесті жұрт нәзік гүл деп мақтайды,

Самал желмен билеп тұрар ырғалып

                               Тақырыбы;Лалагүл

        Лалагүл (Lіlіum) — лалагүл тұқымдасына жататын көп жылдық, жуашықты өсімдіктер. Қазақстанда кездесетін жалғыз түрі — бұйра Лалагул (L. maztadon) — Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) Алатауында кездеседі. Орманды, таулы, шалғынды жерлерде өседі. Биіктігі 60 — 100 см, сабағы түкті. Жапырағы таспа, немесе қандауыр пішінді, ұзындығы 8 — 10 см, ені 1,5 — 2 см. Гүлдері ірі, жеке немесе шашақ гүл шоғырына топталған. Ашық қызыл, қызыл сары түсті қара дақтары бар, түкті, олар түтік немесе қоңырау пішінді,ұзындығы 13 — 15 см, хош иісті. Жемісі — қауашақ, көп тұқымды. Маусым — шілдеде гүлдейді. Лалагүл әсемдік үшін ерте заманнан бері қолдан өсіріледі. Одан медицинада дәрі жасалады, бояу алады, жуашығы тағамға жарамды, гүлінен ара бал жинайды, эфир майы алынады.

Мазмұны  

• 1 Өсімдік туралы
• 2 Күтімі
• 3 Көбейтілуі
• 4 Лалагүл туралы тақпақ
• 5 Сілтемелер
• 6 Дереккөздер
• 7 Дереккөздер

Өсімдік туралы

Лала – екі мыңға жуық түрі бар бақша гүлі. Маусым айында гүл жарады. Сұрпы мен түріне байланысты гүлінің түсі әр алуан. ОныңҚазақстан табиғатында Алтай, Тарбағатай тауларында табиғи бір түрі ғана өседі. Көгалдандыруда лалагүлін көбінесе ауладан көруге болады. Алты күлтелі гүлі гүлсабақтың басына орналасқан. Биіктігі 60-100 см аралығында. Соңғы уақытта шет елдерден гүлі сабақтың бойына қатарласа орналасқан түрлері әкелініп жатыр. Шетелден әкелінетін лаланың жерсіндірілген лаладан айырмашылығы, жергілікті лалалардың түбінен жыл сайын балапандары өсіп шығады. Ал, шетелдік лала төрт, бес жылға дейін тек бір пиязшықтан ғана өнеді. Лалагүлдің күзде сабағын қырқып тастап отыру керек. Бүгінде лалагүлдің сұрыптарын өсіріп шығарушылардың қатары көбейіп отыр. Ресейлік мамандар будандастырған лалалардың ерекшелігі, суыққа төзімді, көп күтімді қажет етпейді және маусым айында гүлдейді. Ал, Америкадан келетін лалагүл – хош иісті, гүл күлтесінде секпілі бар және шілде айында кеш гүлдейді. Лалагүлін флористика саласында да көп пайдаланады.

Күтімі;Жас пиязшықтарын жақсылап суғарып тұру керек. Лалагүл жел өтінен аулақ ық жерде және топырағы құнарлы жайлы орында түбін бөлмесе де, жеті-сегіз жылға дейін өсе алады. Ашық күн көзіне егілсе гүлі көп болады.

Көбейтілуі

Пиязшығын бөлу, жас пиязшықтарды жекелеп алу және жанама пиязшықтары арқылы көбейтеді. Бірақ жанама пиязшықтары арқылы көбейтілген лала гүлінің түсі өзгеріп, бойы тым биіктеп немесе аласарып қалуы мүмкін. Ең тиімді әдіс аналық пиязшықты бөліп көбейту. Үлкен пиязшықтан көбейтілген лала 2 жылдан кейін гүлдейді. Ал тұқымы арқылы көбейтілген көшет 7 жылдан кейін ғана нәтиже беруі мүмкін. Пиязшықтарды отырғызу жұмыстарын тамыздың соңымен қыркүйек айында қолға алған жөн. Пиязшықтың отырғызу тереңдігі көлеміне қарай 2-3 см аралығында болады.

Лалагүл – көпжылдық бақша өсімдігі. Көгалдандыру саласына ежелгі Рим дәуірінде енген. 110 жуық табиғи түрі болса,бүгінде сұрыптаушылардың арқасында саны 4000 жетті. Гүлінің түсі ақтан қараға дейінгі аралықта. Тіпті, бір гүл бірнеше гүлден тұратын түрлері де бар.Шілде, тамыз айларының аралығында гүлдейді. Бойының биіктігі 40см-ден 3метр аралығында. Лалагүлді күн жақсы түсетін гүлзарларға отырғызу қажет. Жапондық лалагүл ғана суыққа шыдамсыз келеді.Сондықтан оны қысқы суықтан қорғап, күзде бетін топырақпен жабу керек. Тұқымы арқылы өте сирек көбейтіледі. Сұрыпты түрлерін тұқымы арқылы көбейтуге болмайды. Аналық көшеттің түбін бөлу арқылы көбейтеді.

Лалагүл туралы тақпақ.

Лалагүлі бір түптен

Бірнеше гүл жарады.

Көрген жанның назары

Оған бірден ауады.

Бақшаларды Лала егіп

Жайнатуға болады.

   Тақырыбы;Лаванда

Лаванда (Ағылшын тілінде оны: “lavender” деп атайды) – ерін гүлдер тұқымдасына жататын хош иісті өсімдік. Лаванданың аты шөп болғанымен, заты иісі жұпар аңқыған, күрең-көк түсті кішкене гүл. Хош иісі аңқып тұратындықтан, жұрт оны “Жым-жылас жұпар таратқыш өсімдік” деп атаған.

Мазмұны

• 1 Мекені
• 2 Тарихы және қасиеттері
• 3 Галерея
• 4 Сыртқы сілтемелер

Мекені:Лаванданың байырғы мекені – Жерорта теңізінің жағалауы және соның айналасы. Қытайдың Тянь-Шань тауының солтүстігіндегі Іле сияқты өңірлер, Францияның Пловансымен бір ендікте жатқандықтан, әрі ауа райы да, топырағының сипаты да соған ұқсас болғандықтан, Қытай лавандасының өсіп-өнген мекені осы өңір. Іле өзенінің аңғары мамыр, маусым айларында жамырай шешек атқан көктеңбіл гүлге толып кетеді. Самал жел желпіп өткенде, лаванда гүлдерінің көк теңбіл телегейі теңіздей толқып, құлпырып көз тартады. Тарихы және қасиеттері;Лаванда емшілікте көп пайдаланатындықтан “Жұпар иісті шөп дәрілердің патшайымы” атанған. Ерте заманда, емшілік пен дәрі-дәрмектің тапшы кезінде лаванда “кедейдің шөп дәрісі” деп аталған. Оның иісінің адамды тыныштандырып, көңілдің кірін кетіретін қасиеті бар. Лаванданың иісі пәле-жаладан, ұшықтан сақтайды дейтін де аңыз бар. Жұрт оның бірнеше талын киімдерінің, кітаптарының арасына салып қояды. Лаванда құрт түсірмейді, күйеден сақтайды. Хош иісі де бірнеше жыл кете қоймайды. Лаванда гүлдерінің қауашағынан алынған, лаванданың сығынды майының пайдалану аясы аса кең болғандықтан, жұрт оны “Майлардың төресі” деп атаған. XVIII ғасырдан кейін лаванданың жауһарынан алынған иісті майлар дегдар, жұпарлы болып келетіндіктен “Хош иісті майлардың әулиесі” атанған.Ертедегі гректер хош иісті бұл өсімдікті, сол заманда-ақ танып-біліп, моншаға жуынғанда иісі бұрқырап тұру үшін пайдаланған. “Лаванда” деген латын сөзінің мағынасының өзі “жуу” дегенді білдіреді. Еуропалықтар лавандадан жасалған иісті қапшықтарды киім ілетін сөрелерге қойып, киімге күл, күйе түсуден сақтануға пайдаланған. Ал, гректер лаванданы жөтелді емдеуге қолданған.Лаванданың өндірістік шумақтары аса ұзын. Лаванданың хош иістілігі, дәрілік қасиеті, табиғи күлгін түсі, азықтық қасиеті және гүл көркі осы қасиеттерінің барлығы тал бойына жинақталған. Лаванда Еуропа, АҚШ, Жапония қатарлы елдерде өнім ретінде өндіріліп, адамдардың күнделікті тұрмысының әртүрлі салаларына пайдаланылып келеді. Францияның оңтүстігіндегі Плованс пен Жапонияның хоккайдо аймағының Фурано деген өңірлері әлемдегі лаванданың ең жақсы өсетін жерлері. Шинжяң да дүниежүзі бойынша лаванданың өсуіне қолайлы аз санды өңірлердің бірі. 1965 жылы Шинжяң Франциядан лаванданың 3 түрлі тұқымын әкеліп еккен болатын, 40 жылдан бергі бағып-баптаудың арқасында, Шинжяң Қытайдағы ең ірі, әрі бірден-бір лаванда өсіретін базаға айналды. Шинжяң лавандасы қазіргі кезде әлемдегі 8 ірі маңдай алды өнімнің біріне айналып отыр.Лавандадан денсаулықты сақтайтын өнімдер, иісті материалдар, дәрі-дәрмек жасау салалары бойынша жетілдіру құндылығы аса жоғары. Лаванда гүлінің қауашағынан алынған сығынды майлардың құрамында сірке қышқылды лаванда естері, ароматты комфора спирті, ароматты фитол сияқты заттар, шампо иіс сабын, әтір сияқты күнделікті безену бұйымдарын жасауда кең көлемде пайдаланылады. Хош иісті өнімдер өндірісінің маңызды шикізаты. Лаванданың кептірілген гүлінен жасаған дәрі-дәрмектер адамды тыныштандырады, желді айдайды, несепті жүргізеді, қуат беріп, күшейтеді. Лаванда иммунитеттік жүйені күшейтіп, терінің қалпына келу функциясын жетілдіреді. Күйген, операция жасаған орындарда қалған тыртықтардың жазылуына аса пайдалы.ХХ ғасырдың 90 жылдарынан кейін Шинжяңдағы туризм зкономикасының қарқын алуына байланысты, лаванданың 3 түрлі қасиеті ұштасқан аса үлкен құндылығы адамдардың назарын аудара бастады. Лаванданың жас гүлі, сығынды майларының және кептірілген гүлдерінің базарларда қаны жерге тимей кетті. Лаванда сығынды майларының нарықтағы ең төмен бағасы әр кг-на 700 юан болды. Ішкі өлкелердегі көптеген сауда орындары Шинжяңнан лаванданы сатып алып, олардан жоғары сапалы безенетін өнімдерді туристік кәде-сыйлар мен әйелдер тұтынатын өнімдерді өндіреді.Нарықтағы сұраныстың қажетіне қарай, Шинжяң лавандасының егістік қөлемі де барған сайын кеңейіп келеді. 2005 жылы Шинжяң лауандасының егістік көлемі 21 мың муға жетіп, өнім шамасы 100 т-дан асты. Бұл Қытайдағы лаванданың егістік көлемі мен өнімінің 99 пайызын ұстайды. Лаванда қуаңшылыққа аса төзімді, Шинжяңдағы егістік жерлерді жайылымға ауыстыруға, жел мен құмды тосуға, жаратылыстық ортаны қорғауға аса пайдалы. Шинжяңдағы көптеген диқандар лаванданы байлыққа қол жеткізетін экономикалық дақыл ретінде бағалауда.