дипломная работа
материал

ДОПЧУЗУ

КИИРИЛДЕ…………………………………………………………………………4

І -ГИ ЭГЕ. НИИТИ ДЫЛ ЭРТЕМИНДЕ БОЛГАШ ТЮРКОЛОГИЯДА АГААР-БОЙДУСТУӉ БАЙДАЛЫН КӨРГҮСКЕН ДЕМДЕК АТТАРЫНЫӉ ШИНЧИЛЕТТИНГЕНИ……………………………………….7

1.1 Ниити дыл эртеминде демдек аттарыныӊ уткалыг бөлүктериниӊ шинчилеттингени .……………………………………………………………….......8

1.2        Түрк дыл эртеминде демдек аттарыныӊ уткалыг бөлүктериниӊ шинчилеттингени…………………………………………………………………..15

1.3        Тыва дылда демдек аттарының уткалыг бөлүктериниӊ  шинчилеттингени…………………………………..………………………………18

2-ГИ ЭГЕ.  ТЫВА ДЫЛДА АГААР-БОЙДУСТУӉ БАЙДАЛЫН КӨРГҮСКЕН ДЕМДЕК АТТАРЫ……………...………………………………23

2.1        Агаар-бойдустуӊ температуразын көргүскен  демдек аттары……………………………………………………………………….............25

2.2        ‘Булуттуг’, ‘булут чок’ деп утканы илередип турар демдек аттары…………………………………………………………………...…………..31

2.3        ‘Хаттыг’, ‘хат чок’ деп утканы илередип турар демдек аттары………………………………………………………….……………………38

2.4         ‘Чаъстыг’, ‘харлыг’ деп утканы илередип турар демдек аттары……………………………………………………………………………….40

2.5 Агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттарыныӊ доора уткада ажыглалы……………………………………………………………………………44

2.6 Агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттары кирген быжыг сөс каттыжыышкыннары ………………………………………………………………47

2.7 Тыва чоннуң агаар-бойдус дугайында улусчу демдектери…………………...49

ТҮӉНЕЛ……………………………………………………………………………52

ЛИТЕРАТУРА ДАӉЗЫЗЫ………………………………………………………55

КАПСЫРЫЛГА…………………………………………………………………...60

КИИРИЛДЕ

Тыва дыл эртеминде бөгүнгү хүнге чедир долузу-биле азы бүгү талазындан шинчилеттинмээн айтырыглар элээн хөй. Оларныӊ бирээзинге тыва дылда демдек аттарын хамаарыштырып болур.

Демдек ады – чедир сайгартынмаан болгаш нарын чугаа кезектериниӊ бирээзи. Ооӊ лексика-семантиктиг бөлүктээшкиннеринге хамаарыштыр эртем ажылдары тыва дылда эвээш.

Лексика-грамматиктиг уткаларының аайы-биле демдек аттары ийи кезекке чарлыр: шынарның демдек аттары, хамаарылганың демдек аттары. Шынарның демдек аттары чүвелерниң демдээн, өң-чүзүнүн илередир. Олар шынарныӊ азы демдектиӊ күштүүнүӊ хемчээлин көргүзер чадаларлыг. Хамаарылганың демдек аттары чүвелерниң хамаарышкак демдээн илередир [Сат 1980: 126].

Агаар-бойдустуң байдалын көргүскен демдек аттары тываларның чаңчылчаан ажыл-агыйы, амыдырал-чуртталгазы-биле сырый харылзаалыг. Оларда кижи биле бойдустуң харылзажырының чүс-чүс чылдарның арга-дуржулгазы илереттинген болгаш тываныӊ агаар-бойдузунуң онзагай демдектериниң дугайында медээлерни шыгжап турар. Бо сөстерни өөренири үнелиг билиглерни кадагалап арттырарынга болгаш келир салгалдарга дамчыдарынга дузалаар.

Бо хүннерде тыва дыл эртеминде чүвелерниӊ агаар-бойдустуң байдалын көргүскен демдек аттары шинчилеп каан тускай ажылдар эвээш болуп турар. Ынчангаш агаар-бойдустуң байдалын илередир демдек аттарынын уткаларын сайгарып кɵɵрү чугула айтырыгларның бирээзи.

Доозукчу квалификастыг ажылдыӊ темазы: тыва дылда агаар-бойдустуң байдалын көргүскен демдек аттары.

Доозукчу квалификастыг ажылдыӊ объектизи: демдек аттары.

Ажылдыӊ сорулгазы: тыва дылда агаар-бойдустуң байдалын көргүскен демдек аттарын сайгарып шинчилээри.

Сорулганы чедип алырда, шиитпирлээр ужурлуг айтырыглар:

• Ниити дыл эртеминде болгаш тюркологияда демдек аттарыныӊ уткалыг бөлүктериниӊ шинчилеттингенин сайгарар;
• Тыва дылда агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттарын тодарадыр;
• Тыва дылда агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттарынныӊ уткаларын сайгарар, иштики бөлүктерин шинчилээр;
• Тыва дылда агаар-бойдустуң байдалын көргүскен демдек аттарының ажыглалын сайгарар.

Ажылдың эртем талазы-биле чаа чүүлү. Бир дугаарында тыва дылда агаар-бойдустуң байдалын көргүскен демдек аттарын системалыг шинчилээн. Ажыл мооң мурнунда аңгы эртем шинчилелиниң темазы болбаан. Ажылда тыва чоннуң культурлуг болгаш этниктиг овур-хевирин илереткен агаар-бойдустуң байдалын көргүскен демдек аттарын тайылбырлаан, ол чүүл ооң делегей көрүжүн, ниити билииниӊ болгаш иштики делегейиниӊ сайзыраарынга арганы берип турар.

Ажылдың теоретиктиг үндезиннери.  Ук ажылга кол даянган эртем ажылдарынга А. Н. Шраммныӊ «Очерки по семантике качественных прилагательных» [1979], Е. Б. Салзынмаа, Ш. Ч. Саттыӊ «Амгы тыва литературлуг дыл» [1980], Б. И. Татаринцевтиң «Смысловые связи и отношения слов в тувинском языке» [1987], Е. А. Кожемякованыӊ «История формирования семантики прилагательных-цветообозначений в русском языке» [2001] деп ажылдар хамааржыр.

Ажылда ажыглаан арга-методтар: дилеп тыварыныӊ, тайылбырлап бижиириниӊ, компонентилиг анализ методун, статистика аргазын ажыглаан бис.

Ажылдың материалы: агаар-бойдустуң байдалын көргүскен демдек аттарының уткаларын тайылбырлаарынга тыва чечен чогаалдан болгаш тыва электронный корпустан https://tuvancorpus.ru/ чижектерни Аntconc программазындан ушта бижип ажыглаан бис. Оон аңгыда «Тыва-орус словарьны» [1968], «Орус-тыва словарьны» [1980], «Тыва дылдыӊ тайылбырлыг словарын» [2003, 2011], Е. Б. Салзынмаа «Тыва дылдыӊ синонимнер словарын» [2011] ажыглаан.        

Доозукчу квалификастыг ажылдыӊ практиктиг ужур-дузазы. Агаар-бойдустуң байдалын көргүскен демдек аттары тыва культураның болгаш делегей көрүжүнүң чугула кезээ болур. Агаар-бойдустуң байдалын көргүскен демдек аттарын өөренип системажыдары тыва чоннуң дыл болгаш культурлуг өнчүзүн кадагалап арттырарынга болгаш нептередиринге идиглиг.

Диплом ажылыныӊ материалдары школада тыва дыл башкыларынга, Тываныӊ күрүне университединиӊ филология факультединиӊ сургуулдарынга шинчилел ажылдары кылырынга ажыктыг болурунга идегеп турар бис. Ук ажыл тыва дылды ɵɵренип кɵɵрүн, частырыгларны тодарадырынга, школаларга база элективтиг курстарга ажыктыг бооп болур.

Ажылдың тургузуу: киирилде, 2 эге, түңнел, ажыглаан литература даңзызындан, капсырылгадан тургустунган.

І -ГИ ЭГЕ. НИИТИ ДЫЛ ЭРТЕМИНДЕ БОЛГАШ ТЮРКОЛОГИЯДА АГААР-БОЙДУСТУӉ БАЙДАЛЫН КӨРГҮСКЕН ДЕМДЕК АТТАРЫНЫӉ ШИНЧИЛЕТТИНГЕНИ

Демдек ады, дылдың грамматиктиг системазының кол элементилериниң бирээзи болганда, хөй чылдарда дыл эртемденнериниң кичээнгейин хаара тудуп келген. Бо чугаа кезээн билип алырынга үндезинни салган классиктиг ажылдардан эгелээш, корпус лингвистиказының болгаш когнитивтиг эртемниң чаа аргаларын ажыглап тургаш кылган сөөлгү шинчилелдерге чедир, демдек ады дыл талазының төвүнде артып калган.

Чаңчыл ёзугаар демдек аттарының морфологтуг шинчилелдери эр-кыс, сан, падеж деп грамматиктиг категорияларынга, ол ышкаш сөс тургузарының аргаларынга угланган. Ынчалза-даа амгы үениң ажылы чүгле парадигмаларны тайылбырлаарындан өске чүүлдерни кылып турар. Морфологтуг хевирлерниң янзы-бүрүлүг чоруунче, оларның контексттен болгаш дискурсивтиг функциядан хамаарылгазынче онза кичээнгейни угландырган.

Ниити болгаш түрк дыл эртеминде демдек аттары  чугула чугаа кезектериниӊ бирээзи болгаш кайы-даа үеде шинчилел ажылыныӊ объектизи болуп келген. Эртемденнерниӊ демдек адын аӊгы-аӊгы талаларын өөренип турганын көрүп болур. Ук ажылдарда аӊгы-аӊгы дылдарда демдек адын лексика-семантика талазы-биле чүвелерниӊ өӊ-чүзүнүн, хевирин, хемчээлин, шынарын, аажы-чаңын, температуразын, үеге хамаарышкан демдээн илередип чоруур деп лексика-семантиктиг бөлүктерге чарып турар.

1.1 Ниити дыл эртеминде демдек аттарыныӊ уткалыг бөлүктериниӊ шинчилеттингени

Демдек ады (адъектив <лат. Adjicere – немээр) дээрге чүвелерниӊ шынарын болгаш демдээн көргүзер чугаа кезээ болур, демдек аттары чүве аттары-биле каттышкаш, ол чуве аттарыныӊ көргүзүп турар чүвелерин тайылбырлаар: кызыл чечек, чолдак тон, делгем хову. Демдек аттары домакка тодарадылга бооп чоруур.

Шупту авторлар сан адын, чүве адын, кылыг сөзүн, ат орунун болгаш дузалал чугаа кезектерин аӊгылап демдеглеп турар. А демдек аттарыныӊ шилилгези маргылдаалыг кылдыр көстүп турган. Тюркологияда демдек ады тодаргай илереттинген морфологтуг демдектер чок деп түрк эртемденнер санап турар. Бо чугаа кезээ чүве адыныӊ категорияларыныӊ аайы-биле падежтерге, родтарга, саннарга өскерилбес.

ХХ чүс чылда түрк дыл эртеми ол айтырыгга хамаарыштыр дараазында эртемденнерниӊ үзел-бодалдарын киирген В. В. Виноградов (1946), В. М. Жирмунский (1967), Л. В. Щерба (1957). Сөстүӊ кандыг-бир чугаа кезээнге хамаарылгазы чаӊгыс эвес, а аӊгы-аӊгы онзагайлар-биле тодараттынып турар болгаш сөс бүрүзү тускай башкарыкчы демдектерлиг деп санап турган. Түрк дылда чугаа кезектериниӊ теориязыныӊ кол негелделерин Э. В. Севортянныӊ эртем статьязындан цитатазы «Важны все три критерия – морфологический, семантический и синтаксический… в их совокупности»  деп бижээн (1955, ар. 188-225).

Э. В. Севортянныӊ саналы-биле алырга, «Выделение прилагательных происходит по двум линиям: путем семантико-функциональной трансформации существительных и путем сложения автономной морфологической системы, разграничивающей прилагательные с другими именами на уровне не только исходных, но и производных форм». Көк ‘синий’, ак-көк ‘голубой’, демир ‘железный’, деп чүве аттарыныӊ тыптып келгени чүве аттарын семантиктиг-функционалдыг трансформация аргазыныӊ үлегери болур [1963: 66].

Орус дылда демдек ады дээрге чүвелерниӊ шынарын болгаш демдээн көргүзер чугаа кезээ, тыва дылда демдек адынга деӊнээрге, орус дылда демдек ады чаӊгыстыӊ болгаш хөйнүӊ санынга, родтарга (мужской, женский, средний) база падежтерге өскерлип чоруур чугаа кезээ.

Орус дылда демдек аттарын өөренири – дылдың хөй талалыг болуушкуннарын хаара туткан хөй талалыг сорулга. Эртемденнерниң кичээнгейи, бир дугаарында, ук чугаа кезээниң уткалыг онзагайларынче угланган. Демдек аттарының илередип шыдаар уткаларының янзы-бүрү хевирлерин сайгарган: шынарлыг, хамаарылгалыг болгаш ээлиг. Бо таварылгада онза кичээнгейни хөй уткалыг болгаш утканың контекстуалдыг тодарадылгазының айтырыгларынче угландырган. Демдек адының чүве аттары-биле дүгжүп турарынга, ол ышкаш янзы-бүрү стилистиктиг салдарларның тургустунарынга семантиказының салдарын шинчилээн.

А. Н. Шраммныӊ «Очерки по семантике качественных прилагательных на материале современного русского языка» деп ажылында шынарныӊ демдек аттарын шинчилеп көргеш, оларны эмпириктиг болгаш рационалдыг деп бөлүктерге чарып, тодарадып бижээн [Шрамм 1979].

Чамдыкта демдек аттары кылыг сөстери-биле каттыжар болгаш ынчан кылдыныгны тайылбырлап чоруур. Ынчангаш демдек аттары домакка байдал бооп киргилээн чоруур. Демдек ады дээрге колдуунда кандыг-бир демдээн (чүвениң, кижиниң, чүүлдүң) илередир, утка болгаш грамматиктиг талазы-биле чүве ады азы ат орну-биле холбаалыг, ооң уткалары азы шынарлары тодараттынган чугааның өскерлип турар кезээ болур. Демдек ады тыва дылдың школа курузунда база бир чугула чугаа кезектеринге санаттынып турар. Ынчангаш ону чедиишкинниг өөредиринче чугула кичээнгейни салза чогуур. Бисти долгандыр турар бүгү-ле чүвелер, болуушкуннар болгаш билиглер чүвелерниң аттарын илередир. Олар шуптузу тускай демдектерлиг (өң-чүзүннүг, хемчээл-шынарлыг дээш оон- даа өске). Чижээ: кадыр орук, ыяш орун, кызыл тук.

Л. Д. Тарасова «Семантическая структура и сочетаемость группы английских прилагательных, выражающих понятие температуры» деп эртем ажылында англи дылда температура деп билиишкинни илередип турар демдек аттарының бөлүктерин шинчилээн. Автор дараазында харылзааларны көрген: ‘freezing, frosty, chill, cold, cool, moderate, normal, warm, hot, high, extreme, boiling, blazing’. Ук ажылда дараазында бөлүктерни сайгарып көрген; температура илередир демдек аттарыныӊ дорт болгаш доора утказы; англи дылда температура илередир демдек аттарын үлегер домактар-биле ажыглаары; англи дылда температура деп билиишкинни илередип турар демдек аттарының онзагайлары [1980: 5].

А. А. Камалова «Семантические типы предикатов состояния в системном и функциональном аспектах» деп эртем статьязында «байдал» -  агаар-бойдустуң болуушкуну деп утканы илередип турар онзагайы-биле ылгалып турар, а чүүлдерни илередип турар онзагай демдектер «байдал» - «шынар» деп хемчээл ёзугаар ылгалып турар деп 2 улуг бөлүктү бижип турар [1998: 21].

П. М. Магомедова «Лексико-семантический и функциональный анализ имен прилагательных в кумыкском языке: В сопоставлении с арабским» деп ажылында кижиниң болгаш агаар-бойдустуң лексика-семантиктиг бөлүктери дыл эртеминде чедир шинчилеттинмээн, ынчангаш бот-тускайлаң шинчилелдер кылырынга хамаарылгалыг. Чүве аттарынга деңнээрге, демдек аттары элээн хөй көскү, үлегер домактарлыг уткалыг. Демдек аттары, семантиктиг делгеми-биле ылгалып турар: эрги уткаларын чидирип, чаа лексиктиг уткаларны шиңгээдип синоним болгаш антоним деңнелинге системалыг харылзааларже кирип турар. Демдек адыныӊ утка талазы-биле чугаа кезээ кылдыр хамаарышпас чоруун бадыткап турар [2004: 3].

А. И. Закировтуң «Атрибутивная характеристика лексем, обозначающих времена года в русских народных приметах» деп эртем ажылыныӊ эӊ-не кол утказы – орус чоннуң демдектериниң сөзүглелдеринде «чылдыӊ үелери» деп лексика-семантиктиг бөлүктү тургузуп турар лексемаларның атрибутивтиг харылзааларын шинчилээн. «Агаар-бойдустуң үези» деп лексика-семантиктиг бөлүктер: час, чай, күс, кыш; эртен, хүн, кежээ, дүн дээш оон-даа өске. Ук ажылда орус чоннуң демдектеринде лексика-семантиктиг бөлүктерни «чылдыӊ үелерин» тургузуп турар лексемаларның атрибутивтиг дүгжүлгезиниң онзагайларынга тодаргай бижээн. Улусчу демдектерде атрибутивтиг харылзаалар этнос тодараттынган объектини канчаар бодап турарын, ооң кандыг онзагайларын чугула кылдыр онзалап көргүзүп турар [2011: 45].    

Лю Яньчунь «Метеорологическая лексика в русском и китайском языках: системный аспект» деп эртем статьязында орус болгаш кыдат дылдарда агаар-бойдуска хамаарышкан лексиканың деңнелгелиг шинчилелди көргүскен: агаар-бойдустуң янзы-бүрү байдалын илередип турар лексиктиг бөлүктерни тодараткаш, деңнээн дылдарда ол уткалыг шөлдүң тургузуунга дөмейлешкек болгаш ылгалдыг талаларын илередип турар [2011: 1291].

Сөөлгү он чылдарда когнитивтиг дыл эртеми демдек аттарының шынарын билип алырынга улуг үлүг-хуузун киирген. Когнитивтиг хамаарылга демдек аттарын делегейни бөлүктээр болгаш концептуалдыг кылдыр көрүп турар. Демдек адының утказы чүвениң чүгле объективтиг шынарлары-биле эвес, а чугаалакчының субъективтиг арга-дуржулгазы болгаш билиглери-биле холбашкан. И. Н. Анисимова «Функционально-семантические особенности адъективных лексем в составе пейзажного описания художественного текста» деп эртем статьязында агаар-бойдустуӊ чурумалыныӊ тайылбырларында кирген демдек аттары көрдүнген. Шинчилелди орус классиктиг литературадан сөстерни ажыглап тургаш чоруткан. Демдек аттарын семантиктиг үндезин ёзугаар бөлүктээн болгаш ол  биске долгандыр турар агаар-бойдус хүрээлеңин хүлээп алырынга орус национал демдектерни көргүзер арганы берип турар [2012: 215].

Л. В. Данилова «Структура и содержание лексико-семантической группы «Погодные явления» в русском и английских языках» деп эртем ажылында «Агаар-бойдус болуушкуннары» деп лексика-семантиктиг бөлүктүң тургузуун болгаш утказын орус болгаш англи дылдарга шинчилеп, агаар-бойдус болуушкуннарын тайылбырлаар болгаш үнелээр сорулга-биле көрдүнген. Дараазында лексика-семантиктиг бөлүктүң тургузуун болгаш утказын орус болгаш англи дылдарга деңнеп тургаш,  түңнелдерни үндүрүп болур: агаар-бойдус болуушкуннары – онзагай чүүл, а агаарның бот-шынарлары болгаш илерээшкиннери дөмей кылдыр хүлээп алдынар (ала-чайгаар, хенертен эгелээр болгаш төнер), ынчалза-даа тодаргай чоннуң боданыышкынының онзагайын илередип, дылга аңгы-аңгы кылдыр быжыглаттынар; «агаар-бойдус болуушкуннары» деп лексика-семантиктиг бөлүк орус болгаш англи культураларга бедик ужур-дузалыг нарын хөй каът тургузуг болур; «агаар-бойдус болуушкуннары» деп лексика-семантиктиг бөлүк орус болгаш англи дылдарга вербализациялаар чепсектерни деңнээри ийи культураның төлээлекчилеринге хамааржыр национал менталитеттиң болгаш делегейни билип аарының чамдык чүүлдериниң дугайында үнелээр арганы берген; лексиктиг кезектерниң дөмейлешкек / ылгалы чүгле лингвистиктиг факторлар-биле (семантика, синтаксис-биле) эвес, а делегейниң деңнештирип турар дыл чуруктарында билилге системаларының дөмейлешкээ-биле / ылгалын барымдаалап турар [2014: 200].

Л. Н. Литвиненко, О. А. Зерова «Особенности изменения средней многолетней суточной температуры воздуха и приметы русского народного календаря» деп эртем ажылында улусчу демдектер календары-биле Саратов облазының Октябрь хоорайның чижээнге 120 чылдың хайгааралдар чоннуң демдектери-биле хөй чылдарда хүн бүрүнүң ортумак температуразының өскерлириниң харылзаазын өөренип көрген. Чылдың чамдык хүннеринде азы үелеринде температураның дески шимчээшкини ниити трендиге хамаарыштыр көргүзүглерниң улгатканы азы кудулааны-биле хажыттынып турары илереттинген. Бо хүннер чоннуң демдектериниң календары-биле бо-ла дүгжүп турар болгаш чылдың үелериниң тодаргай хүннеринде болгаш айларында агаар-бойдустуң байдалының янзы-бүрү демдектериниң дугайында медээлерге дүгжүп турар. Улусчу хайгааралдың ачызында илереттинген агаар-бойдус чорудулгаларының онзагай демдектери бодунуң физиктиг утказын хевээр арттырарын көргүскен [2016: 2].

Чжан Цайхун «Структура и содержание лексико-семантической группы наименований погодных и атмосферных явлений, выступающей в качестве предмета обучения русскому языку иностранных студентов» деп эртем ажылында даштыкы студентилерниң өөренир темазы лексика-семантиктиг бөлүктээшкини агаар-бойдустуң болуушкуннары болгаш атмосфера болуушкунунуӊ утказын сайгарган болуп турар. Методиктиг ажылдарга даянып алгаш, өөренир бөлүктүң хемчээлин болгаш утказын таарыштырган. Идеографтыг словарьларның (Л. Г. Бабенконуң редакторлаан «Толкового словаря русских cyществительных» [2], А. П. Евгеньеваның редакторлаан «Словарь русского языка»  (МАС) [3], 17 томнуг «Словарь русского языка» (БАС) [4]) медээлери-биле алырга, ооң кол тургузуун болгаш томун тодараткан агаар-бойдустуң болуушкуннары болгаш атмосфера болуушкунунуӊ аттарының лексиктиг-семантиктиг бөлүүнүң утказын тургузуп турар бөлүктер илереттинген: агаар-бойдусту илередир чүве аттары; чаъс-чайыкты илередип турар чүве аттары; салгынны илередир чүве аттары; элементилерни илередир чүве аттары [2018: 124]. 

В. Н. Страусов,  С. К. Страусова, А. В. Фролова «Структурно- семиотические модели примет на погоду и их семантико-функциональные классы» деп эртем ажылында агаар-бойдустуӊ байдалын болгаш өске-даа болуушкуннарын, материалдыг чүвелерниң болгаш объектилерниң ‘аажы-чаңын’, дириг амытаннарның, кушкаштарның болгаш өске-даа төлээлекчилериниң аажы-чаңын, мага-боттуң минниишкиннерин тодарадып, оларның тургузуг-семиотиктиг модельдерин тургузуп, демдектерниң семантик-функционалдыг класстарга хамааржырын тодарадып турар демдектерни сайгарып турар [2019: 27].

М. З. Улаков,  Л. Х. Махиева,  Ж. М. Локьяева «Метеорологическая лексика (на материале словарей карачаево-балкарского языка)» деп эртем ажылында карачаево-балкар дылдың агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен лексиказының чамдык айтырыгларын онзалап көргүзерин оралдашкан. Агаар-бойдустуң байдалыныӊ болгаш болуушкуннарының аттарынга хамаарышкан лексемаларның системалыг сайгарылгазын чоруткан, оларның кол лексиктиг болгаш семантиктиг хевирлерин тодараткан. Ооң-биле чергелештир хөй уткалыг сөстерни демдеглеп, метеоронимнерниң элээн каш уткаларының барын көргүзүп турар. Оон аңгыда шинчилелде метафоралаашкынның болуушкуннарын, метеорологтуг болуушкуннарның үлегер домактарда болгаш тывызыктарда көстүп турарын тодаргай шинчилээн. Метеорологтуг сөстерниң (метеонимнерниң) лексикографиязының чамдык айтырыгларын тайылбырлаан [2021: 90].

О. Н. Григорьева, Ли Силянь «Лексические единицы, противопоставленные по признаку ‘холодный-теплый’, в дискурсе погоды в современном русском языке» деп эртем ажылында амгы орус дылда «соок-чылыг» деп уткалыг удурланыышкынны боттандырар сөстерни шинчилээн болгаш кижиниң температураны хүлээп алырын болгаш көрүжүн көргүзүп турар, ол дыка хөй байдалдардан, ооң иштинде географтыг туружундан болгаш агаар-бойдустуң онзагайларындан хамааржыр. Агаар-бойдустуң байдалын илередир аргаларның бирээзи – температура лексемалары орус дылдың лексиказының чарылбас кезээ болур. Ук бөлүктээшкинде сөстерни лексиктиг утка, тематиктиг бөлүкке хамаарыштырары, дүгжүлгези, янзы-бүрү функционалдыг стильдерлиг сөзүглелдерде ажыглалыныӊ талазы-биле өөренип көрген. Шинчилелдиң түңнелинде авторлар агаар-бойдустуң байдалынга хамаарышкан «соок-чылыг» деп уткалыг удурланыышкынның онзагайы орус культураның онзагайын болгаш орус чоннуң менталитетиниң онзагайларын көргүскен хөй-ле метафоралыг илереттинген деп түңнелге келгеннер. Бо удурланыышкынны боттандырар сөстерниң хөй кезии антонимнер болур, оларның чамдыызы быжыг сөс каттыжыышкыннарының тургузуунда удурланышкак уткаларны илередир. Ындыг сөс каттыжыышкыннарының тургузуунга чамдыкта оларның эге утказы өскерлип турары илереттинген. «Соок-чылыг» деп уткалыг удурланыышкынны боттандырар болгаш амгы орус дылда овур-хевирлиг уткалыг ажыглаттынып турар лексиктиг единицалар символдуг утканы ап болур деп демдеглээн. Массалыг информация чепсектериниң сөзүглелдеринде ол лексиктиг бөлүктер чүгле агаар-бойдустуң болуушкуннарынга эвес, а политиктиг болуушкуннарга авторнуң үнелелин илередир арганы берип турар деп түңнелге келген [2022: 24].

А. Д. Эсенмадова «Лексико-семантические особенности метеорологической лексики туркменского языка» деп эртем ажылында амгы түркмен дылдың агаар-бойдуска хамаарышкан лексиказын тургузуп турар сөстер утка талазы-биле янзы-бүрү. Оларның чамдыызы бойдустуң чаъс-чайык аттарын илередип турар, чамдыызы – салгын болгаш ооң сайзыралының онзагайларын, а өске бөлүү агаар-бойдустуң болуушкуннарын илередип турар байдалы-биле холбаалыг [2023: 4].

Түӊелинде, демдек ады шупту дылдарда ажыглаттынып турар болгаш ылгавырлыг, овур-хевирлиг болгаш үнелелдиг хүлээлгелерни күүседип турар. Ынчап кээрге, демдек аттары сөстерниң аңгы-аңгы класстарының утказын каттыштырып, долгандыр турар делегейниң өң-чүзүнүн болгаш онзагайын дамчыдар арганы берип турар чугаа кезээ болур.

1.2 Түрк дыл эртеминде демдек аттарыныӊ уткалыг бөлүктериниӊ шинчилеттингени

Түрк дылдарныӊ төөгүзүн шинчилеп көөр болза чугаа кезектериниң дугайында шинчилел ажылдар эвээш эвес, ынчалза-даа демдек адының дугайында ажылдар хөй эвес.  Түрк дылдарда демдек ады база өске дылдарда ышкаш чүвелерниң шынарын, демдээн көргүзер чугаа кезээ болуп турар. Түрк дылдарда демдек аттарын дараазында эртемденнер шинчилеп көргеннер Г. Р. Абдуллина, Г. Н. Чимитдоржиева, С. Д. Егинова, А. Н. Чугунекова, Н. Б. Кошкарева, М. Абжапарова, Н. В. Милованова.

Г. Р. Абдуллина «Категория степени качества в башкирском языке» деп ажылын көөр болза амгы башкир дылда шынарның дөрт деңнели көрдүнген: таарымчалыг, деңнелгелиг, бичежек, кончуг эки деңнелдиг. Шынарның деңнелиниң категориязы кандыг-бир онзагайның азы шынарның янзы-бүрү шынарлыг илередиглерин илередип турар. [2009: 188].

Г. Н. Чимитдоржиева «Образы дождя в бурятском языке» деп эртем ажылында бурят дылдың словарь бижиктеринге даянып алгаш, дыл болгаш дылдан дашкаар чурумун шынгыы кылдыр чаъс деп билиишкинниң овур-хевирлиг компонентизиниң сайгарылгазын киирген. Словарьда бижиктерниң сайгарылгазының түңнелдери-биле алырга, дүрзү-хевирлиг компонентиде көрүштүг болгаш дыңнадыглыг дүрзүлер колдап турар, а өңнүг болгаш дээптер дүрзүлер эвээш илереттинген. Кол лексемалар дээрге чаъстың узун, чалгааранчыг болгаш чаъстыг бойдузун тайылбырлап турар лексемалар болур. Түңнелинде, бурят дылдың сөзүглелинде элээн байлак кылдыр көрдүнген бүдүн метеорологтуг сөзүглелден чаъс дугайында чүгле чаңгыс угланыышкынны сайгарып көөрге, ооң нарыыдаашкынныг утказын биске көргүзүп турар дээрзин демдеглеп турар. Лексика-семантиктиг бөлүктү улаштыр шинчилээри-биле, концепцияны шинчилээри лексемаларның семантиказын, үнелиг болгаш когнитивтиг утказын оон-даа шын тодарадыр арганы берген [2013: 292].

С. Д. Егинованыӊ «Образные прилагательные якутского языка (в сопоставлении с бурятским и киргизским языками)» деп ажылында якут дылдың овур-хевир илередир демдек аттарын бурят болгаш киргиз дылдарның овур-хевир илередир демдек аттары-биле деңнээн. Ук ажылда кижилерниң болгаш дириг амытаннарның, ыяштарның болгаш үнүштерниң даштыкы овур-хевирин көргүскен демдек аттарын демдеглээн [2014: 231].

А. Н. Чугунекованың «Обозначение зимнего времени года в хакасской языковой картине мира» деп эртем ажылында делегейниң хакас дыл чуруунда хысхы ‘кыш’ чылдыӊ үезин айтып турар түр (темпоралдыг) лексиканы тодарадырынга болгаш тодарадып бижииринге тураскааттынган. Шинчилел кышкы үени тодарадып турар лексиктиг кезектерниң тайылбырынга үндезилеттинген. Чыгдынган  материалының түңнелинде хакас дылда чылдың кышкы үезин тодарадып бижиирде чугааның аңгы-аңгы кезектериниң сөстерин (чүве аттарын, демдек аттарын, наречияларын), сөстерниң хостуг болгаш быжыг каттыжыышкыннарын (фразеологтуг болгаш паремиктиг эге хемчеглерин) ажыглап турары илеретинген. Ол ышкаш хакас дылдың диалектилеринде кышкы айларның албан ёзузунуң болгаш чоннуң канчаар адаарынче кичээнгейни салып турар [2018: 1].

Н. Б. Кошкарева, М. Абжапарова «Прилагательные-цветообозначения в роли интенсификаторов в казахском языке (в сопоставлении с тюркскими языками южной Сибири)» деп ажылында түрк дылдарда демдек аттары – өңнүг демдектерни кандыг-бир онзагайның күштелирин илередирде дүрзү-хевирлиг ажыглап болур. Интенсификаторлар дээрге кандыг-бир болуушкунну өскелерден ылгап, ооң чугаалакчыга болгаш адресатка чугулазын онзалап көргүзерин илередир. Казах болгаш кыргыс дылдарда өңнерни илередип турар демдек аттары эң хөй болгаш кандыг-бир онзагайның күчү-күжүн көргүзерде ажыглаттынып турар; оларны колдуунда агаар-бойдустуң болуушкуннарын (күштүг чаъс, доң дээш оон-даа өске) тодарадырда ажыглап турар. Сибирьниң түрк дылдарында алтай дылда өңнерни илередир демдек аттары эң хөй; өске дылдарда ындыг ажыглаашкыннар аңгы фразеологтуг болгаш кижиниң овур-хевирин илередирде хөйү-биле ажыглаттынып турар [2022: 260].

Н. В. Милованова «Семантика цветообозначений погодных явлений в казахском и кыргызском языках» деп эртем статьязында казах болгаш кыргыс дылдарда өңнерниң аттарының уткаларын болгаш ол дылдарда агаар-бойдустуң болуушкуннарын илередип турар лексиктиг сөстерни тургузуунга оларның ажыглалын шинчилээн. Статьяда кара ‘черный’, ак ‘белый’ болгаш көк ‘синий’ деп өӊнериниң тайылбырын база бойдустуң болгаш агаар-бойдустуң болуушкуннарын илередип турар сөс каттыжыышкыннарының анализин оларның составында ол компонентилер-биле берген. Өӊнер түрк дылдарның сөс курлавырының эң бурунгу каъттарынга хамааржыр, чүге дээрге олар делегейниң болгаш ылаңгыя бойдус делегейиниң дугайында билиглерниң деңнелин көргүзүп турар. Эгезинде өӊнерни долгандыр турар делегейде тааржыр өңнүг чүүлдерни демдеглээринге ажыглап турган, ынчалдыр делегейниң дыл талазы-биле өңнүг чуруун тургузуп турган. Ооң соонда оларның утказын калбартырының хөгжүлдези метафоризация болгаш метонимизация дамчыштыр болуп турган. Бурунгу түрк дылда хөй өңнүг демдектер хөй уткалыг турган. Амгы түрк дылдарда янзы-бүрү агаар-бойдустуң болуушкуннарының составында өӊ элементизи-биле бүдүн ээлчеглиг демдектер бар. Оларны сайгарып тургаш, бо чоннарның делегей көрүжүнде янзы-бүрү агаар-бойдустуң болуушкуннарының туружун болгаш ужур-утказын тодарадыр аргалыг [2023: 5].  

Ниитизи-биле, түрк дылда өске дылдарга бодаарга чүвелерниӊ өӊ-чүзүнүн, шынарын, демдээн чүгле дорт утказында эвес, а доора утказында база көргүзүп болур деп көрген бис.

1.3 Тыва дылда демдек аттарының уткалыг бөлүктериниӊ  шинчилеттингени

        Бижиктиӊ тыптып келген соонда, 1930 чылдан бээр тыва дыл улуг өскерлиишкиннерге таварышкан, таваржып-даа турар. Бир таварылгада оларны бурунгаар базымнар деп база чугаалап болур, ынчалза-даа чидириглер база бар. Ынчангаш дылдыӊ чүгле сайзыралы дивейн, өскерилгелер дугайында чугаалаары таарымчалыг.

Ол өскерлиишкиннерде эӊ улуг чедиишкин – тыва дылдыӊ стильдериниӊ немежип, сайзырааны-биле дылдыӊ литературлуг янзызыныӊ хевирлеттингени. Бижик чок үеде тыва дыл аас чугааныӊ болгаш байлак аас чогаалыныӊ дылы турган. 1930 чылда тыва бижик тургустунганыныӊ соонда, тыва чон төрээн дылын ажыл-амыдыралыныӊ янзы-бүрү байдалдарынга дүүштүр ажыглап, сайзырадып келген болгаш, турган стильдерге немей дылдыӊ албан-херек, публицистика, эртем, чечен чогаал стильдери тыптып, сайзырап эгелээн. Литературлуг тыва дылдыӊ нормалары тодараттынып, академиктиг грамматикада, словарьларда, орфография дүрүмнеринде быжыглаттынган.

Е. Б. Салзынмаа, Ш. Ч. Сат «Амгы тыва литературлуг дыл» деп өөредилге номунда демдек адыныӊ лексика-семантиктиг бөлүктерин тургускан. Семаника талазы-биле демдек аттары чаӊгыс аай эвес, оларны элээн каш бөлүкке чарып болур деп турар.

1. Чүвелерниӊ өӊ-чүзүнүн көргүзер демдек аттары: ак, көк, кызыл, бора, шилги, шокар, шыргыл.

2. Чүвелерниӊ хемчээл талазы-биле демдээн көргүзер демдек аттары: биче, улуг, бедик, чоон, чиӊге, чавыс, алгыг, тар, доскут, кыдыра.

3. Чүвелерниӊ шынарын, аажы-чаӊын илередир демдек аттары: быжыг, кадыг, чымчак, хээрек, тенек, томаанныг, авыяастыг, чоргаар.

4. Чүвелериӊ амданын, чыдын, дөмейин көргүзер демдек аттары: ажыг, ышсыг, чигирсиг, терексиг, чемзиг, хойзуг.

5. Чүвелерниӊ хевирин, дүрзүзүн көргүзер демдек аттары: төгерик, чөлбегер, чирик, метпегер, мирчигир, майтак, мөӊзүгүр, маспыгыр.

6. Чүвелерниӊ ээлиин илередир демдек аттары: эштиг, эртемниг, портфельдиг, хаактыг, харлыг, челдиг [1980].

Б. И. Татаринцевтиӊ «Смысловые связи и отношения слов в тувинском языке» деп номунда тыва дылда сөстүң хамаарылга болгаш уткалыг харылзааларын шинчилээн. Б.И. Татаринцев ажылында чамдык овур-хевир илередир демдек аттарын сайгарып көрген. Кол айтырыгларының бирээзинге – системалыг көрүш-биле көрүп турар сөстүң утказының айтырыынга тураскааткан: хөй уткалыг болгаш чаңгыс уткалыг. Хөй уткалыг болгаш чаңгыс уткалыг сөстерни ылгап тывар дээш, сөстер аразында парадигмалыг деңнелге колдуунда лексиктиг болгаш симномияның ылгалын тайылбырлап, шинчилел материалдарга үндезилеттинген [ 1987: 171].  

А. Э. Донгак «Степени сравнения качественных имен прилагательных в тувинском языке» деп ажылында тыва дылда шынарның демдек аттарыныӊ шуптузун деӊнелге чадалары туруп болбас дээрзин автор демдеглеп турар, чижээ; дириг амытаннарныӊ өӊүн илередир демдек аттары, кижиниң сагыш-сеткили болгаш мага-бодун, дириг амытаннарның мага-бодунуң шынарларын илередир демдек аттары чүгле үстүкү деңнелдиг болур дээрзин бижээн [2021: 79].    

Сөөлгү он-он чылдарда дыл эртеминде чаа угланыышкыннарның сайзыралы-биле тыва демдек аттарын өөренири чаа көрүштерни алган. Ылаңгыя демдек аттарының утказының айтырыглары, оларның өске сөстер-биле дүгжүп турары болгаш сөзүглелдиң тургустунарынга туружу идепкейлиг өөренип турар. Тыва дылда демдек аттарынын амгы шинчилелдери дыл сайгарылгазыныӊ чаӊчылчаан аргаларын чаа технологиялар-биле каттыштырып турар комплекстиг арга-биле онзаланып турар.

Амгы үеде чоруп турар угланыышкыннарның бирээзи – тыва дылдың диалектилеринде демдек аттарын өөренири. Бо чүүл демдек аттарының ажыглалының регионалдыг онзагайларын, оларның уткалыг болгаш грамматиктиг вариантызын тодарадыр арганы бээр. Мындыг шинчилелдер тыва дылдың дыл талазы-биле янзы-бүрүлүг чоруун кадагалап арттырарынга болгаш сайзырадырынга чугула.

У. А. Даржа, Н. Д. Сувандии, М. А. Кужугет «Народные приметы тувинцев: типология и особенности» деп эртем статьязында тыва улустуң аас чогаалының демдектер (демдек) дээн ышкаш биче жанрын шинчилеп, тываларның делегейиниң дыл чуруу-биле универсалдыг болгаш этниктиг компонентилерни ажыдарынга оларның дыл-культурлуг туружун ажыдып турар. Шинчилелдиң үндезини улуг назылыг өгбелерден бижиттинген болгаш авторларның орус дылче очулдурган ажылдары, ол ышкаш М. Б. Кенин-Лопсанның орус дылда парлаттынган үндүрүлгезинден (ол аайы-биле авторлар бердинген демдектерниң тыва дылче өскээр очулгазын чоруткан). Орус фольклор шинчилелдеринде ажылдап кылган классификацияларга даянгаш, авторлар тываларның улусчу демдектерин дараазында хевирлерге чарган: агаар-бойдустуӊ байдалын баш-бурунгаар сөглээри, хүн бүрүнүӊ демдектери, амыдыралдың дүш-биле холбашкан демдектери, эстетиктиг, гигиеналыг демдектер, ол ышкаш дээрниң мага-боду-биле холбашкан демдектерниң аңгы-аңгы чижектери. Бо демдектерниң хевир бүрүзүн көргүскен, очулгалыг чижектерни киирген. Оон ыңай үш кол бөлүкке чарлып турар: хүн бүрүнүӊ демдектери болгаш амыдыралдың дүштер-биле холбашкан демдектери. Эң хөй санныг бөлүк дээрге агаар-бойдустуӊ байдалын баш-бурунгаар сөглээн демдектерлиг бөлүк болган. Демдектер "прогноз – баш-удур сөглээри" деп формула-биле тургустунган болгаш тускай, чаңгыс аай фактыларга хамааржыр. Дараазында агаар-бойдустуӊ байдалын баш-бурунгаар сөглээн демдектерни тодараткан – бойдустуӊ болуушкуннары – чечек чулбас, чаъс чаай бээр ‘нельзя рвать цветы, пойдет дождь’; чылдыӊ үелери – күс эрте дүжерге, кыш кадыг, аш чут болур ‘если осень ранняя, то зима будет суровой будет бескормица‘; үнүштерниӊ – хадыӊныӊ бүрүлери орай дүшсе, соок кыш болур ‘если листья на березе облетят поздно, будет суровая зима’ болгаш дириг амытаннарныӊ – кымыскаяк өөн бедик-бедик тутса, кыш эрте дүжер. Сиген эвээш үнер апаар ‘если муравьи построили высокий-высокий муравейник, к суровой зиме. Будет мало травы’ [2022: 218-219].

Оон аңгыда сөөлгү чылдарда тыва дылды төрээн болгаш даштыкы дыл кылдыр өөредириниң байдалынга демдек аттарын өөрениринге сонуургал улгаткан. Өөреникчилерниң демдек аттарын чугаага шын болгаш чедимчелиг ажыглаарының арга-дуржулгазын сайзырадырынче угланган өөредилге материалдары болгаш методиктиг сүмелер ажылдап кылдынган.

Түңнелинде, дыл эртеминде демдек аттарын өөренириниң амгы байдалы янзы-бүрү аргалар-биле, функционалдыг болгаш семантиктиг нарыыдаашкынга онза кичээнгейни салыры-биле, теоретиктиг модельдерни эмпирикалыг медээлер-биле каттыштырар күзел-биле онзаланып турар. Дараазында шинчилелдер чугааның бо чугула кезээн болгаш ооң дылдың болгаш бодалдың хевирлеттинеринге туружун ханы билип алырынче угланган болуру чугаажок. Чаа технологиялар, аргалар дыл эртемденнеринге демдек аттарының болгаш оларның дыл системазында туружунуң дугайында чаа билиглерни болгаш ооң ажыглалын тодарадып алыр арганы бээр.

Ниити дыл эртеминде болгаш тюркологияда агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттарыныӊ шинчилеттингени ниитизи-биле агаар-бойдустуң болуушкуннарын илередир демдек аттарын өөренириниң төөгүзүнге тураскааткан. Шынарныӊ демдек аттарының аразындан чүвелерниң өң-чүзүнүн, хевирин, хемчээлин, шынарын, температуразын дээш оон-даа өске демдек аттарын ылгап болур. Түрк дылдарда демдек ады өскерилбес чугаа кезээ болур. Орус дылда демдек ады эки шинчилеттинген, аңгы-аңгы лексика-семантиктиг бөлүктерниң уткалыг онзагайлары, хөй уткалыг болгаш контекстуалдыг тодарадылгазының амгы айтырыглары сайгартынганын көрген бис.    

Ынчангаш ниити дыл эртеминде болгаш түрк дылдарында демдек адын лексика-семантика талазы-биле шинчилеп келгенин көргенивис түӊнелинде, демдек аттары кайы-даа дылда чүвелерниӊ өӊ-чүзүнүн, хевирин, хемчээлин, шынарын, аажы-чаңын, температуразын, үеге хамаарышкан демдээн илередип чоруур деп түӊнелге келген бис.

II ЭГЕ. ТЫВА ДЫЛДА АГААР-БОЙДУСТУӉ БАЙДАЛЫН КӨРГҮСКЕН ДЕМДЕК АТТАРЫ

Агаар-бойдус [-ъ]. 1. Тус черниӊ агаарыныӊ онзагай байдалы. — Климат. Каа-Хем бажыныӊ агаар-бойдузу дошкун… (С. Сүрүӊ- оол). 2. Тус черниӊ тус уеде агаарыны байдалы. — Погода. Дээрде сылдыстарны барымдаалап агаар-бойдустуӊ өскерлирин билип ап, ону амыдырал, ажыл-агыйга ажыглаар турган (М. Сат) [ТСТЯ 2003: 54].

Агаар-бойдус дээрге чүгле чер, арга-арыг, аӊ-меӊ, хем-суг эвес, а бүдүн делегей болур. Метеорологтарныӊ агаар-бойдустуӊ байдалын көргүзерде ажыглап турары тускай терминнер быжыглаттынган. Оларны тускай документиден көрүп болур (Руководящий документ РД 52.27.724-2009 «Наставление по краткосрочным прогнозам погоды общего назначения» https://meteoinfo.ru/forcabout/3891-nast-kpp ). Ук документиде агаар-бойдустуӊ байдалын көргүзерде ажыглап турар тускай терминнерниӊ иштинде  булуттуг, булут чок, чаъстыг, харлыг, хаттыг, хаттыг эвес агаар-бойдусту көргүскен терминнерни киирген. Ооӊ аӊгыда хаттыг, чаъстыг агаар-бойдусту демдеглээрде кошкак, күштүг, дыка күштүг, шуурганныг деп терминнерни ажыглап турар.

Таблица 5

Делегейде агаар-бойдус аӊгы-аӊгы температуралыг деп билир бис. Дылга температурлуг демдектер илередир сөстерни шынарның демдек аттары илередип турар. Тыва дыл – түрк дылдарның Сибирь бөлүүнге хамааржыр, байлак болгаш онзагай дылдарның бирээзи. Бойдус – тыва чоннуң амыдыралының кол өзээ болгаш, ооң дугайында билиглер дылда херелденген.

Температура ж. температура (изиг, сооктуӊ хемчээ); высокая температура бедик температура; измерить температуру температуразын хемчээр [РТС 1953; 600].

Температура – температура // температурный; агаар температуразы температура воздуха; соок температура пониженная температура; изиг температура повышенная температура [ТСР 1968; 410].

А. А. Семёнова «Семантическое поле холодный – горячий в русском языке: к постановке вопроса» деп эртем статьязында орус литературлуг дылда болгаш чөөн чүктүң орус диалектилеринде, ылаңгыя Карелияның диалектилеринде соок – изиг деп утка талазы-биле бирги тодарадылганы берип турар. Соок – изиг деп семантиктиг шөлдү тургузарын оралдашкан.

Холодный- имеющий низкую температуру, с низкой или относительно низкой температурой (воздуха, воды и т.п.) [2023: 76].

Горячий- имеющий высокую температуру, сильно нагретый. Жаркий, знойный [2023: 76].

Теплый- дающий, источающий тепло. Слегка нагретый, с повышенной температурой [2023: 76].  

Бойдусту шинчилеп турар синоптиктерниӊ бөлүктээшкининге даянып алгаш агаар-бойдусту илередип турар болуушкуннар дараазында бөлүктерге чарып оралдашкан бис:

• Агаар-бойдустуӊ температуразын көргүскен  демдек аттары.
• ‘Булуттуг’, ‘булут чок’ деп утканы илередип турар демдек аттары
• ‘Хаттыг’, ‘хат чок’ деп утканы илередип турар демдек аттары
• ‘Чаъстыг’, ‘харлыг’ деп утканы илредип турар демдек аттары
• Агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттарыныӊ доора уткада ажыглалы
• Агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттары кирген быжыг сөс каттыжыышкыннары
• Тыва чоннуң агаар-бойдус дугайында улусчу демдектери

2.1. Агаар-бойдустуӊ температуразын көргүскен  демдек аттары

Агаар-бойдустуӊ байдалын илередир дээрге кижиниӊ хүн-бүрүде көрүп турар чүүлү болур. Ынчангаш изиг, соок деп демдек аттары кол температураны көргүзүп турар. Изиг деп утканы илередир сөстер: чылыг, чылбай, дунааргай, кааӊдаашкынныг, кааӊнаашкынныг, кааӊныг, каӊдаачал, чалбырааштыг, ышкам.

Изиг  1. Хөлчок чылый берген агаар // Хөлчок чылый берген. – Жара, жаркая погода // Жаркий, горячий. Дунааргай изиг. Изигге шыдашпас кижи. Изиг дүшкен. Изиг хүн. Изиг оран. Изиг чем. Изиг суг. Изиг ванна. Изиг от [ТСТЯ 2003: 581].

Чечен чогаал номнарыныӊ чижектеринде изиг деп демдек ады-биле хөй сөс каттыжыышкыннары таваржып турар. Ынчангаш ук демдек ады-биле сөс каттыжыышкыннарын ажыглалыныӊ аайы-биле дараазында бөлүктерге ангылаан.

Изиг хүн

Хөлге чүгле даң бажында эвес, өл-чаъстыгда-даа кирип аар, а ол чарыкче кежип алгаш, изиг хүннерде  дус хоюунуң кырынга чиңненир, дери-бузу төктүп-даа турза, тоовас. (СС, НО)

“Ынчалза-даа үзүк чок суггарбас болза, чайгы

изиг хүн чаш өзүмнерни кагыдып кааптар” кылдыр боданып даамал Кургаг-Адырны өрү чортуп өскен орган. (ЭМ, КХ)

Ол аразында өл-шыкка могаан кижи, изиг хүн караанга таалап, удуй хона берип-тир мен. (КК, ТК)

Меңги чечээ чавыс шынаа черге үнүп шыдавас, ооң ында тааржыр хөрзүнү чок, изиг хүн салбактарын кадыр чип кааптар. (МК-Н, К-Ш)

Бир-ле изиг хүн аңаа кырган-авам шай хайындырып олурда, чанынга кажаа тудуп ойнап олурдум. (СС, АТ)

Бөгүн база-ла кончуг ышкам-нанчыг изиг хүн болур хевирлиг. (АД)

        Изиг агаар

Ооң чулуу изиг агаарга бусталып турбас ийикпе. (ЧК, А)

        Изиг оран

– О барып-барып Доӊмас-Сугнуӊ эриинге, а ооӊ кырындан кылымал хол, сагыш човангыр чүрек турда бистиӊ чечектеривис байтыгай изиг ораннарныӊ яблоко ышкаш чимистерниӊ хайнактары маӊаа үре дүжүдүн хайырлай бээр. (СС, ХЫ)

Чайы база изиг оран болгай – дээш, Тайлакпан хүүрээн туткаш, буга унунче базып чоруй барган. (ЭД, СЧ)

Чылан деп чүвең алыс изиг оранның амытаны болгай, кижи иштинге каяа тоор, каш хонганда ол уругнуң иштинге часты берген болгу дег. (ЧК, А)

        Чылыг тепло, теплота // теплый // тепло; хүн чылыы солнечное тепло; чылыг хүн теплый день; чылыг шай теплый чай; бөгүн чылыг-дыр сегодня тепло [ТРС 556].

        Чылыг хүн

Чылыг хүн болган болгай, ону барымдаалааш-ла ынчаар кеттинген тур боор. (СС, А-Т)

Чылыг хүннер солчуп эртип-ле тур. (ЭМ, ӨЧ)

Орук дургаар кушкаштарныӊ чылыг хүннү мактаан хөглүг ырларын кулак уунда дыӊнап эртип чораан мен, чамдыкта торгаларныӊ торулады соктаары-даа дыӊналыр болчук. (СС, ЛД)

Бораң чазыггып, чылыг хүннер улашкан дораан өл хар удаваан. (ЭД, ЭХ)

Сентябрьның кааң чылыг хүнү байырлалда чыглып келген кижилерниң сагыш-сеткилиниң чалбыраажы-биле демчээрешкен дег чайнап турду. (ЕТ, ШХ)

Чүге дээрге, Хаяжык келгенден бээр ажыг кыштың соогу-даа эрттип, ажыл-иштиң түңү үнүп, март айның чаазының кааң чылыг хүннери ак харны чындыңнадыр, эзим-арганы ыржымналдыр хүннеп турар апарган. (СС, СТ)

Ынчан частың чырык, чылыг хүннери черни шонуп турган. (СМ, Д)

Шак мындыг соок-даа эвес, чылыг хүннер улажып турганын ол ам бодап олурган. (ЭД, ЧЧ)

Чылыг хүннер каш хондур изий каап. (ЭД, СЧ)

Частың чылыг хүннери-даа болза, бажыңда тыва ашактарның калбак бөргү ышкаш, чүгле халбаңныг кышкы бөрттүг, сегел салы хөрек чедип турар, сыны күдүйүп калган, аптара дег делгем хөрээнде эът-ханы шүглү берген кырган кижи yлус аразындан ушта кылаштап келген. (ЭД, ЭХ)

Частың башкы айы адакталып олурда, чылыг хүннер келзе-даа каш хондур улуг харын чаапкан. (ЭД, ЭХ)

Куруяктар — илейтир-ле чайын чылапчалыг бүлгээр-биле сылба тутчуп тура чайлаан куруяктар күстүң сөөлгү чылыг хүннеринде миннип келгеш, кылып четтикпээн ажылын ынчан девидеп кылыр боор чүве. Кулугур соок  чайын билдирбес, ам бичии-ле дыдыкче үрүп келгенде, минни бербейн канчаар ийик. (СС, АТ)

        Чылыг агаар

 Артында хүннээректээн бедик даглардан чылыг агаар булуңче дывыржып турганзыг, ыжыы-ла кончуг. (ЕТ, ШХС)

Билдирер-билдиртпес салгын бир-де соок бир-де чылыг агаарны эккеп арын башты суйбагылаан. (ШК, Б)

        Чылыг оран

Ам оларның бөлдүнчүп, чылыг ораннарже чоорту бурунгаарлап бар чыдары ол-дур. (СС, НО)

Чылыг оранда виноград үнер талды одура кескен кижини база-ла дайзын дээр боор. (М,К-Л, К-Ш)

Кижи караанга көзүлбес, кайда-ла бир сиген аразында «пад-падак» кылдыр эдип чыдар матпадак чылыг оранче шагда чаныпкан. (ЭД, СЧ)

Чанган куштар чылыг оранче ужуп чоруурда, албан оладып ужуп эртер. (ЭД, К-ЧШО)

Чылыг оранче ужуп четтикпээн суг куштары чалгыгларга өпейледип, ааткыышта кавайында таалап удаан чаш уруг-даа ышкаш, чайганып олургулаарлар. (ЭД, К-ЧШО)

Чок-ла болза чылыг орандан кыш удур ужуп келгеннер бе? (ЭД, К-ЧШО)

Суму даргазы Кончук-оолдуң өөнүң чанында бөзүр хаяларлыг хавак баарынга Шивиттигниң араттары олурупканын көөрге, чылыг оранче ужар дээш бөлдүнүшкен таан-на. (ЭД, ЭХ)

Оон күс чедип келгенде, олар бир өөр кууларга каттыжып алгаш, чылыг оранче ужупканнар. (ЭД, Ч-АЧ)

        Дунааргай –  1. Ышкам, агаар чедишпес, тынары берге хире изиг. – Душный, удушливый. Изиинге кижи безин тынар арга чок, дунааргай-ла чүве (М.Мендуме). 2. Туманналчак, чүве көстүрү бүлүртүӊ. – Туманный, мглистый (напр. От дыма). Чырык өртемчейни дары ыжы дег имиртиӊ, дунааргай дүдүскек бүзээлепкен (С.Сарыг-оол). (К.Маспык-оол) [ТСТЯ 2003: 514].

        Дунааргай кежээ

Чайгы кежээниң дунааргай изии кончуг-даа бол, Дарый-оол шеригден кедип келгени узун куу шинелин, кылагар кара хаваа сынгылап калгылаан шериг бөргүн кедипкен турган. (ЭМ, КХ)

Салгын чок дунааргай кежээниң ымыраазы мырыңай кедереп, кижи орта чыттырбастаан. (МЭ, ТУК)

        Дунааргай агаар

Хөөкүй малдың саарынче дүшкен кымчы бааның даажы, дунааргай агаарга дунук шартыңайнып, дуюглар адаанда хоюп ушкан ховаганнар ол-бо талаларже агараңнаштылар. (МД, БД)

        Ынчангаш ук бөлүктээшкинге агаар-бойдустуң изиг температуразын илереткен демдек аттары-биле 8 быжыг сөс каттыжыышкыныныӊ иштинде ниитизи-биле 36 чижектерни тыва чечен чогаалдардан тодараткан бис.  

        Агаар-бойдустуң база бир кол температуразын илередип турар демдек ады – соок. Ук демдек адының уткалары: чыварлыг, сооксумаар, сериин, кончуг соок, кедергей соок, чыккылама соок, элээн соок.

Соок 1. Изиг эвес, чылыг эвес агаар, доңурар хире агаар. – холодный, морозный// холод, мороз: соок шайдан кудуп бээйт; хаваандан соок дер сыстып келген [ТСТЯ 2011: 712]. 

Соок хүн

Чайның башкы айының кавыскалыг соок хуннерин көргеш, тараа-быдаа тарыыр арга чок даглыг чер деп кадыг шиитпир үндүрүп каар. (ЭД, СЧ)

Могат-оол Маргыыевич ол кончуг соок хүн тараа шөлүн көргеш, тас ховуда олуруп алган малчын канчалган эвес дээш, эртези кончуг тутсуп келген. (ЭД, СЧ) 

Ынчан бораңныг соок хүн болган деп чугаалаан мен. (К-ЭК, ТК)

Улуг хаттыг, соок хүннерде, дииң уязындан үнмейн хүнзей бээр. (ММ, ТЭ)

Бай Хемчиивиске, дошкун аажылыг соңгу ие дег, кышкы узун дүн турбаан болза, кыжырама соок хүннү канчап эрттирерил. (ЧЧ)

        Соок агаар

Соок агаар от чылыындан туманналып, азыгларже сыңны бергилээн. (ЭМ, ОД)

Кыжын, Хөндергей уну шаңнап соой бергенде безин школа чанында баг каккан оолдарның, “Аскак-Кадайлап” ойнаан уругларның омак-хөглүг алгы-кышкызы, школадан үнүп-кирген уругларның өткүт ырлары соок агаарга талыйтыр ужугуп, Донгуурун баарында кыштагда аалга хос дыңналыр турган. (ЭМ, КХ)

Ол хиреде Экер-оолдуң кулактарынга соок агаар сыыңайнып, ооң хертеш баштыг конькизи доң орукка ылгыны кончуг чылып олурар. (ЭМ, КХ)

Ыттың-даа ,бөрүнүң-даа изиг тыныштары соок агаарга куу бус кылдыр хуулуп, аастардан борбак-борак ужугуп үнүп тургулаар. (ЭМ, КХ)

Соок агаар ана изиш диген ышкаш болган. (К-ЭК, ТК)

– Бо дээрге соок агаарга ынак, хар кушкажы болгай. (К-ЭК, ТК)

Кушкаш дораан-на соок агаарга сергеп, шокар чалгыннарын хергилээн. (К-ЭК, ТК)

        Соок дүн

Кончуг-даа бораң, соок дүне. (СС, АТ)

Дыка-ла кааң соок дүне болду. (СС, АТ)

Ындыг узун болгаш соок дүн көрбээн мен. (К-ЭК, ТК)

Сооксумаар  арай соок, сериин// арай соок кылдыр, сериин кылдыр – холодноватый, прохладный: шала сооксумаар; аныяк херээжен менче арай сооксумаар көргеш, бистерни-даа тоовайн, катап номчуп олурупту [ТСТЯ 2011: 713].

Сооксумаар хүн

Ол хүн дээр шала бүргег, ынчалза-даа чаъс-даа чагбас, бүлүргей, кыржаң сооксумаар хүн болган. (ЧИ, НТ)

Күскү сооксумаар хүнде саваң иштинге чылыы-ла кончуг. (ЕТ, ШХС)

Арай сооксумаар хүн болган, сугга-даа борашпадым. (СС, НО)

Сериин изиг-даа эвес, соок-даа эвес, таарымчалыг // Изиг-даа эвес, соок-даа эвес, таарымчалыг агаар.- Прохладный // Прохлада. …Сериин хем бажы, барык-ла сын кыры чер-ле болгай (С.Пюрбю). Севеӊмаа улуг доӊгуудан шаажаӊче сериин шай куда берди (С.Сарыг-оол).  Кежээки сериин дүжүп орган (К.Кудажы). Арга иштиниӊ хөлегелиг сериини аажок (О.Саган-оол) [ТСТЯ 2011: 670].

Сериин агаар

Хүн чаа-ла өрүлеп, эртенги сериин агаар чоорту чылып ор. (ДБ, ӨД)

Меңги чечээниң меңгилиг тайганың бажындан чемиш тыртар хөрзүнү бар, каң-халыындан камгаланыр сериин агаары бар деп бодаар мен. (МК-Л, КШ)

Аржаанныг-Хем унун өрү шөлээчилеп,

Арыг, сериин агаар тынып дыштаныр дээш, … (СС, БЧ)

        Сериин дүн

Сериин дүннүң сылдыстары

Сеткил домнап, … (ЮК, ОД)

        Кончуг соок  

Кончуг соок кидин түлүк чыккыңайны берген. (СС, АТ)

Мырай-ла кончуг соок дызырткайнып келгенде, Хендерге сумузундан ийи оол чедип келди. (СС, АТ)

Декабрь ортан үезинде кончуг соок шаккыгайнып-ла келген. (СС, БЧ)

Арттың аар ийинге кижи шыдавас хире кончуг соок турган. (СТ, УУ)

Ыя аразында кончуг соок чывар чаактарны дош-биле хаарып турганы-биле демей-ле болду! (СТ, УУ)

Кедергей соок

Дүн ортузунда хемни куду ажыг чывар улдап чоруй, кедергей соок дүвүлүг хат үрүп эгелээн. (К-ЭК, ТК)

Чыккылама соок

Чаа черге кады ажылдаар даргаларымның шанаанга олурупкаш, декабрьның чыккылама соок эртенинде, Улуг-Хем ол чарыында сураан дыңнааным сумуже чорупкан мен. (ДБ, ӨД)

Чамдыкта чыккылама соок үрүп, шынааны ак хыраа дуй алгаш баар. (ЭД, ЭХ)

Кыштың кончуг чыккылама соок үезинде колдуу-ла кулуннуг белер ,шарылар шанактаан кижилер бичии школа адаанда дөң дазырда дойлуп-дүймеп-ле эгелээннер. (ЭМ, КХ)

Ынчангаш ук бөлүктээшкинге агаар-бойдустуӊ изиг эвес, а соок байдалын илереткен 9 сөс каттыжыышкыныныӊ иштинде ниитизи-биле 32 чижектерни тыва чечен чогаалдардан  көрген бис.

        Түӊнелинде изиг, соок деп демдек аттарын илередип турар ниитизи-биле 68 чижектерни тыва чечен чогаалдардан көрген бис.

2.2 ‘Булуттуг’, ‘булут чок’ деп утканы илередип турар демдек аттары

Агаар-бойдустуӊ байдалын илередип турар база кол черни ээлеп турар демдек аттары аяс болгаш бүргег. Салзынмаа Е. Б. «Тыва дылдыӊ синонимнер словарында» аяс деп сөстү кааң деп илереткен.

Чижектер: Дээрде булут соргаа безин чок, аяс (Д. Бегзи).

Амдыы чаа-ла кааң дээр ам бүргеп, чаъстап эгеледи (Б. Чюдюк) [ 2011: 40].

«Тыва дылдыӊ тайылбыр словарында» [2003, 2011] аяс деп утка илередир демдек аттарын мынчаар тайылбырлап турар.

Аяс 1. Булут чок, бүргег эвес, хат азы чаашкын чок. – безоблачный, ясный, без ветра или осадков: дээр онза-ла аяс; частыӊ хиндиинде хир чок аяс эртени; 2. Дээрде булут чок, хат азы чаашкын чок агаар – ясная погода: аяс дээш аяӊга хонма [ТСТЯ 2003: 191].

Аяс хүн

Көөрге, даң аткан, чер чыраан, эртежи куштарның янзы-бүрү үннери-биле боттарының аян ырларын ырлажып эгелээни бөгүн аяс хүн болурун сөглеп турган дег. (ЧИ, НТ)

Сентябрьның аяс хүнүн өттүр хүлерниң арыг үнү кың-кың кыннып, кара сугларның болгаш сарыг бүрүнүң бышкан шынарын чарлаксаан чүве дег, шартылааның хөгжүмүн дуй базып, школа девискээринге уяңгыландыр тарап турган. (ЧИ, НТ)

Бир-ле чайгы аяс хүн Дүжер-Баалык кырынга кызыл туктуң баштай үстүү азыы херелденип келгеш, чоорту хөлбеңейнип үнүп келгенин кончуг-ла таптыг көрген мен ийин. (ЭМ, Т-УК)

Хат чок, кааң аяс хүн ооң эриинге чеде бээрге, кижиниң арын, ак-көк дээр, дедир баштанган ыяштар суг дүвүнден көрүнчүктелип келир. (ШК, Б)

Хат чок, кааң аяс хүн ооң эриинге чеде бээрге, кижиниң арын, ак-көк дээр, дедир баштанган ыяштар суг дүвүнден көрүнчүктелип келир. (ШК, Б)

Шапкын Хемчиктиң күскү томаарый берген чалгыглары ам чайгызы дег шапкыланып шуравайн, оожум даамай агып, эриинде чыжырганалар куруяк чайның аяс хүнүнде алдыннал-дыр кылаңайнчып, назы орту эрткен көк баштыг кижилер одаг долгандыр олургулапкан, оюн-баштаан тө кагжып, ырлажып артып калган-на болгай.  (ЕТ, ШХС)

Ногаан эзим хаажылаан өкпең-кызыл туругнуң ортузунда Улу чара бүлгүрүпкен уургай аксы дег, чарыктан аттыгып үнген ужарны аяс хүн көөрге, агаарга чаштагылаан миллион-миллион дамдыларга чайыналып ойнаан херелдер, алдын-доос куштуң кудуруунуң түмен-чүзүн өңнери дег, челээштелип хып-ла турар. (ЧК, А)

Чок, эштер! … овичини райкомунуң бирги секретарынга соңгуп алыр болзувусса, чүү дижир ийик мооңар, далайдан аяс хүн манап артканывыс ол. (ЭД, СЧ)

Аяс хүн. (СС, А-Т)

50 чыл бурунгаар сентябрь 1-де, бо ышкаш кааң аяс хүнде Сүт-Хөл болгаш Кызыл-Тайга сумуларының аразынга баштайгы школа ажыттынган. (ЕТ, ШХС)

        Аяс дээр

Күзүнгү дег аяс дээр безин бүлүртүң апарган. (ЭД, ЭХ)

Чиңгениң кырында аяс дээрде чивеңнешкен сылдыстарны көөрге, чиңгир көк торгунуң кырынче чинчи чажыпкан ышкаш сагындырар. (ЧК, А)

Аяс дээрде өг дүндүүнден чырыдып турар үгер сылдыс эжик бажын эрте берген. (ЭД, ЭХ)

Талыгырда кара-кара дагларның чам дүшпес меңгилиг баштары аяс дээрниң чайынындан дам-на ак-чайт апарганзыг көстүгүлээр. (МД, БД)

Аяс дээрден дораан-на диңмиреп келбес. (ЧК, А)

Күскү аяс дээрде сылдыстарның чидии аажок. (ЭД, ЭХ)

Тулаа шыгы турлаглыг кара-дуруяалар өөр-өөр болуп алгаш, эрте чазын аяс дээринге ужуп келгеш, “Туру-урук! Туру-урук!” деп алгыржырлар. (ЭД, К-ШЧО)

Аяс дээрниң сылдыстары четчип, ай үнмээн хирезинде долгандыр турар бүгү чүве бүлүртүң көстүп турар. (ЕТ, АДТ)

А биче дүъш хиреде кайгамчык аяс дээрни көөр сен. (ЭМ, ӨЧ)

Тываныӊ агаар делгеминиӊ изеттинмээн оруктарын силер эӊ баштай ажыдар силер – деп, Тока күзел долган чырыткыланып турар карактары-биле оолдарже, соӊга өттүр аяс дээрже көрүп турган. (ИБ, У)

Хойтпак-Чажар сынының аяс дээри бүргеп, долу-харын ура кааптар. (ЭД, СЧ)

Кырган-авазы сүттүг шайны кылаң аяс дээрже чажып: “Оо, Долаан бурганым, Чеди-Хааннарым, аалывысты карактап, биске кежикти-ле хайырлап туруңар” деп сымыранып, чалбарып турда, кажан-даа чарылбас аңгырлар дуруяа¬ларның чанында хөөлбекке барып хонуп алганнар. (СМ, Д)

Күскээр чайның аяс дээри Улуг-Хемге көрүнчүктелип чыдар. (ЭД, ЭХ)

Аяс дээрде өг дүндүүнден чырыдып турар үгер сылдыс эжик бажын эрте берген. (ЭД, ЭХ)

Кааң 1. Аяс, бүргег эвес. – Ясный, не пасмурный. Аянчок-даа кааӊ хүн турган (С.Сарыг-оол). 2. Аяс, булут чок. – Ясный, безоблачный. …Хүн дээрге шил дег аяс кааӊ дээрде астыга берген тур (К.Кудажы). 3. Аяс, чаашкын чок, кургаг.- Ясный, не дождливый. Бир-ле чылын кончуг кааӊ чай турган (М.Мендуме) [ТСТЯ 2011: 10].

Кааң хүн

Аянчок-даа кааң хүн турган чүве. (СС, АТ)

Кара эртенден сарыг хүннү бадыр сырынналдыр салгыннап каап турар күсүк кааң хүн чеже боор, дыштаныйн дээн ышкаш, бизең даглар артынче ажытталып чоруй барган. (ЧИ, НТ)

Мээң сагыжым, кааң хүннү хенертен будук дуглапкан чүве дег, караш кынды. (ДБ, ӨД)

Частың сөөлү, чайның эгези — ол өйнүң кааң хүнүнде Таңды-Ууланың ногаан эзимнериниң аразы-биле арт-сын ажарга, агаарның экизин кандыг дээр! (ДБ, ӨД)

Сес айнын кааң хүнүнүң изиинге ол шыдашпайн аъдын тепсенип, сериидедир челдире каапкан. (ЭД, ЭХ)

Ховуда шартылаалар үзүк чок эдип, чайның сөөлгү айының кааң хүнү изидир шонуп келген. (ЭД, ЭХ)

Алды айның кааңныг хүннериниң эгезинде бир суггаргаш, тараа күске-кулактай бээрге, база бир- удаа суггарар. (ЭД, ЭХ)

Оон, шынап-ла чылыг болгаш кааң хүннер улаштыр шуушкаш туруптар. (ЭМ, КХ)

Мөңгүн-Тайга меңээ ийи янзы кылдыр сагындырар: күжүр Мөңгүн-Тайга мөөп-дывылап, шугулдап-шуурганнай бергенде, ол меңээ Тыва чуртунуң соп чыдар чүрээ-даа ышкаш кылдыр сагындырар; аяс, кааң хүннерде, ол шимчеш-даа дивес, ылым-чылым кынны берген олурар, сактырга, Тыва чуртунуң бодал бодаар мээзи-даа ышкаш. (ЭМ, Т-УК)

Чайгы кааң хүннерде үш каът кылдыр чыскаалыптар демги чараш чаптанчыг «матростар» шупту-ла, бир аскыр өөр чылгы дег бөлүк-бөлүк чоруурлар. (КЭ, МО)

Кандыг-даа кааң хүндүс суксавас силер! – дигеш, бир дизиг куруттарны ийи холдап сунуп келди. (МК-Л, К-Ш)

Изирникен бөрүлер кааң хүндүс, аал чаны ак чepгe безин кодан хойну кадарчыдан былаап кырып каан таварылгалар хөй-ле болгай. (СС, БЧ)

Күстүӊ башкы айыныӊ хүлүмзүргей, кааӊ хүнүнүӊ дал дүъжү. (СС, ХЫ)

Бир-ле шору кааӊ хүн таварышкан, мен-даа Көргүрээмче чоруптум, бир-ле сайда шырыштар аразында оттуг баштыг даг чыжырганазы хөлчок чараш көзүлдү. (СС, ХЫ)

Бир-ле кааң хүндүс Каң-оол биле Юра сайлыктарын хайгаарап көөрге, олары база-ла шергилеп, ымыраалап, тайбың-шөлээн, ыры-шоорлуг, ажыл-ишчи амыдыралын уламчылап турганнар. (СЧ, ЧЧ)

Кааң хүнде кайы ырактан чалбыыш ышкаш көстүп келир Кызыл-Тайганың баарынга чеде бергеш көрүп турарга, түрлүг-ле ийин. (ЕТ, ШХС)

Ол тей кырындан кайнаар-даа көөрүмге, ол  хире кааң хүндүс хамык чүве шырымналып, сарыгзымаар шил өттүр көстүр... (СС, АТ)

        Кааӊ дээр

Кааң дээрже-даа көөрүмге, дунааргай сарыг. (СС, АТ)

Шак бо “аза ораны” дижир чоннуң ыдыктыг ховузунга ийи эр кире халдып келгеш, кааң дээрде хүннүң изии дендевээнде, ыдыктыг ховуну халдып эрте бээрин кызыдар-дыр дишкеш, аъттарның сыр маңы-биле эстелдирип чорупканнар… (ЧИ, НТ)

Ынчаар мургуйлап чорааш, Дарган-Хааның сирт кырынга үнүп келиривиске, хүн дээрге, шил дег, кааң дээрде астына берген тур. (К-ЭК, ТК)

Ынчалза-даа дээрниң кааңы дээрге, сылдыстарны санап болгу дег дүн турган. (СТ, УУ)

Дуу өрү өзен иштинде кезек дыттардан кургаг чээргенден чыып эккеп, бо чаглактыг дыт дөзүнге дүжүрүп каг — деп,   акым   анаа-ла кааң дээрже көргүлеп чугаалады. (СС, АТ)

Чо-ок, ол коргуушкун эвес,  күскү кааң дээрниң кызаңнаажы чүрээм иштинче кире-даа берген ышкаш... (СС, АТ)

Хиндиинде хир чок кааң дээрде хүн биче дүьш чеде берген. (ЕТ, АДТ)

Ынчангаш ук бөлүктээшкинге агаар-бойдустуң аяс агаарын илереткен демдек аттары-биле 4 сөс каттыжыышкыныныӊ иштинде ниитизи-биле 49 чижектерни тыва чечен чогаалдардан тодараткан бис.  

Агаар-бойдустуң бүргег байдалын илередип турар демдек аттары: бораңныг, булуттуг.

Бүргег [ъ]. 1. Булут, туман шыпкан; аяс эвес (дээр). – Покрытое тучами, туманом; неясное (о небе). Ковайгаш, соӊга өттур көөрумге, хүн чок, дээр бүргег (С. Сарыг-оол). 2. Дээрни булут, туман шыпкан; ай, хүн көзүлбес; аяс эвес. — С пасмурным небом, пасмурный. Бүргег хүннү база дүнге кады санаар (Тоолдан). 3. Чүв. Дээрни булут, туман шыпкан агаар; аяс эвес агаар. — Ненастная погода, ненастье. Бүргег, кааӊда дүвүренчиг кыннып алган, бүдүрүпкен ажылыӊ чүл? (Ю. Кюнзегеш) [ТСТЯ 2003: 333].

Бүргег хүн

Ынчалза-даа кышкы бүргег хүнде сын ишти шагда караңгылай берген. (ЛЧ, ЧЧ)

Аңчыларның чугаазын ёзугаар алырга, ындыг быскан чаап турар бүргег хүн дилгилер күскелээр дижир болгай. (К-ЭК, ТК)

Бир-ле арай бүргег хүн турган. (ЛЧ, А-Ч)

Бүргег хүнде бузурааш дүвү өттүр ынчаар көзүлгени ийикпе, көрүш доктаапкы дег черлерниң хөглүг эвези кончуг ышкаш сагындырды ийин. (ЕТ, ШХС)

        Бүргег дээр

Бараан ырактан харап чоруп олурарга, одагда ыш бурулап, ак-көк ыш пөштерниң унун өрү бүргег дээрже аттыгып үнүп турган. (ЛЧ, ЧЧ)

Ыя аразында даг-таскыл, арга-сын аңдарлып, бораңгай бүргег дээрниң хоюг кара булуттары черни хөме ап келген ышкаш сагындырган. (ЛЧ, ЧЧ)

Чевеңниң кырлагар дөңүнүң кырынче бүргег дээр мунгаргай харап, соок харын немей чаап-ла турган… (МД, БД)

Суггур чаашкын чок дээрден башка, бүргег дээрлиг, шыксыг агаарлыг хүннер олчуп-солчуп эрткилеп турган. Кожа-хелбээ аалдардан анаа аргыжып кээр хамаанчок, мурнунда дег, хөреңгилеп халдыр кижилер безин көзүлбестеп калган. (МД, Х)

        Бүргег дүн

Хем унунда совхоз суурунуң оттары бүргег дүннүң дүмбейинде безин сылдыстар дег чайыннанып турар. (СК, ЧЧ)

        Бораӊныг. Бораӊ апарган, өл-чаъстыг, бүргег. – Ненастный. Арт кыры бораӊныг, соок-тур (М. Кенин-Лопсан) [ТСТЯ 2003: 288].

        Бораӊныг хүн

Алды ай чаазыныӊ бораӊныг хүннери улашкан соонда, Калбак-Көктүгге чай бодунуӊ бүрүн эргезин ээлептер. (ЭД, СЧ)

Бир-ле чайгы борааӊныг хүн Алакайның эңгиске дег кызыл чаактыг эрес-кежээ кадайы Орланмаа дээрзи хөл кыдыында оъттап чораан чаңгыс куу инээн көөрге, оът-даа оъттавас, ыргайып алгаш-ла тура хүнзээн. (ЭМ, ӨЧ)

Борааӊныг хүннү ажыглааш, ында аалдың одарда хоюн кедеп чорлар. (К-ЭК, ТК)

        Булуттуг. Булут-биле шыптынган. – Облачный. Дээр бичии-ле булуттуг турган болза, тайгага чагза хөӊнү болгай (Д. Бегзи). Булуттуг дээрниӊ адаа-биле, будуктуг ыяштыӊ үстү-биле (Тоолдан)  [ТСТЯ 2003: 313].

        Булуттуг дээр

Дээр бичии-ле булуттуг турган болза, тайгага чагза хөңнү болгай. (ДБ, ӨД)

Ам аъттангаш, кара шарының ёзулуг маңын үндүр – будуктуг ыяштың кыры-биле, булуттуг дээрниң адаа-биле халдып турайн адырам» деп боданып олурда, кырган-авазы кый дей берген. (МК-Л, ЧС)

Ынчангаш ук бөлүктээшкинге агаар-бойдустуӊ аяс эвес, а бүргег байдалын илереткен 5 сөс каттыжыышкыныныӊ иштинде ниитизи-биле 14 чижектерни тыва чечен чогаалдардан  көрген бис.

        Түӊнелинде аяс, бүргег деп демдек аттарын илередип турар ниитизи-биле 63 чижектерни тыва чечен чогаалдардан көрген бис.

2.3 ‘Хаттыг’, ‘хат чок’ деп утканы илередип турар демдек аттары

Тыва дылда хаттыг болгаш хат чок деп утканы илередип турар демдек аттары хөй болгаш янзы-бүрү. Агаар-бойдуста хат – кайы-бир угже агаарныӊ күштүг шимчээшкини болур. Ук демдек адыныӊ уткалары: салгынныг, сырынныг, шуурганныг.

Хаттыг ветренный; хаттыг хүн ветренный день [ТРС 1968: 471].

Хаттыг хүн

Анайын кургады чылгап алырга-даа, кедергей хаттыг хүн чаш анай дөмей-ле доңуп калган. (ЭД, К-ШЧО)

Хүндүс хөлеге чаглаан чадып, хаттыг хүн доозун-дүвүден кежеге чаглаан херип турар, хоочун суурлар болу бергилээни бо. (СС, ХЫ)

Бо сөөлгү чаашкыннаарының мурнунда аажок хаттыг хүн болган. (ТК)

Хаттыг дүн

Бир-ле хаттыг дүне демгилериниң сараат сигени өрттенгеш, чаштанчызы иешкилерниң бажыңының кургаг ыяжынга деггеш база хып калган. (МД, БД)

Чадамбаның чугаазын дыңнааш, соок, хаттыг дүннүң дургузу эрте хона бергенин билбедивис. (СТ, УУ)

Бир хаттыг дүне демгилериниң сараат сигени өрттенгеш, чаштанчызы иешкилерниң бажыңының кургаг ыяжынга деггеш база хып калган. (УЧ)

        Салгынныг [ъ]. Салгыннап турар. – С ветерком, ветреный. Ында харын шымбай, соолаӊнады сырыннап турар сериин салгынныг (С. Сүрүӊ-оол) [ТСТЯ 2011: 624].

        Салгынныг хүн

Ол хүн шыырак салгынныг болганы-биле тоорук арыглаар ажыл адыгларны үр тутпады. (К-ЭК, ТК)

        Сырынныг 1. Сырыннап турар. – Дующий, с ветерком. …Сырынныг часкы хат арын-башты сергедир кага берген (К. Кудажы) [ТСТЯ 2011: 624].

        Сырынныг эртен

Тайганың сырынныг эртени иешкилерни тааланчыг уйгузундан чардыктырыпкан. (ЭД, ЭХ)

Ол эртен безин чидиг сырынныг болчук. (СС, НО)

        Шуурганныг ураганный; буранный; шуурганныг кыш зима с буранами [ТРС 1968: 583].

Ол хүн база бораан-шуурганныг хүн. (СС, АТ)

Ол хат-шуурганныг караңгы дүне када сакманщиктер, тулчуушкунда солдаттар дег, эрес-дидим туржуп тургулаан. (ЛЧ, ЧЧ)

Ындыг хат-шуурганныг караңгы дүне тырың хой аразындан хураган тып алыры ындыг амыр дээр силер бе!  (ЛЧ, ЧЧ)

Ындыг күштүг шуурганныгда, ол хире бедик сын бажында хирезинде, оолдуң ырлаан үнү хемде аалга магалыг өткүдү-биле, чараш тааланчыы-биле дыңналып кээп турган. (ЭМ, ӨЧ)

Чер-делегей аңдарлып-дүңдерлип, улуп-диңмиреп, уёлап-човууртап турган чүве ышкаш, бо хире шуурганныг караңгыда ол кайы хире коргуп чор ирги? (ЭМ, ӨЧ)

Азас-Хөлдүң ол талазында Хавак-Тайганың эң бедиктери кышкы хевин кедипкеш, шуурганныг кара булуттар-биле тутчу берген көстүп чыткан. (ММ, ТЭ)

Кырынга кижи чораан эвес, аттыг-ла шуурганныг чер дээн, ана өөр-шаар долгап ескеди бээр чер дээн – дигеш, Ахмед хүлүмзүрдү. (СТ, УУ)

        Хат чок хүн

Агаар-бойдустуң чаагайы-даа сүргей. Чылыг, хат чок. (К-ЭК, ТК)

Хат чок, кааң аяс хүн ооң эриинге чеде бээрге, кижиниң арын, ак-көк дээр, дедир баштанган ыяштар суг дүвүнден көрүнчүктелип келир. (ШК, Б)

Ынчангаш ук бөлүктээшкинге агаар-бойдустуӊ хаттыг, хат чок байдалын илереткен 7 сөс каттыжыышкыныныӊ иштинде ниитизи-биле 18 чижектерни тыва чечен чогаалдардан  көрген бис.

2.4 ‘Чаъстыг’, ‘харлыг’ деп утканы илередип турар демдек аттары

Тыва дылда чаъстың янзы-бүрү хевирлерин илередир хөй санныг демдек аттары бар. Олар чаъстың күжүн, үргүлчүлээн үезин, температуразын болгаш оон-даа өске шынарларын көргүзер.

        Чаъс дождь // дождевой; күштүг чаъс сильный дождь; суггур чаъс проливной дождь; ак чаъс затяжной, моросящий дождь; кезек чаъс кратковременный дождь [ТРС 1968: 523].

Чижээ: Сактырга, бажың ишти караңгылай берген ышкаш апаарга, ава соңгаже көре каапкаш, корга хона берген: аажок суггур чаъс шииледип келген, арыг кылаң дамдылар соңга шилин кудуамыр-соксаал чокка чүгүржүп бадып тургулаан. (ЭМ, КХ)

Оон-на бистиң черниң ышкаш дамды-дамды эвес, а сая-түме хөй шоргалардан саарлып бадып турган чүве дег кончуг суггур чаъс-даа кудуп-ла келир. (ЭМ, ӨЧ)

Дүне кедергей суггур чаъс чагды. (К-ЭК, ТК)

Ховуга чоруп олурувуста, өш-биле дөмей, кончуг суггур чаъс келди. (К-ЭК, ТК)

Суггур чаъс адаанга уткуп турган улустуң арны-бажын орта топтап көрген эвес, ам-на топтап көрүп турарымга таныырым-на кончуг кижи менче хүлүмзүрүп көрүп тур. (ЕТ, ШХС)

Суггур чаъс соонда чода ортузу чедир сүстүп чыдар малгашты-даа тоовайн, чайтыладыр базып чоруптувус. (ЕТ, ШХС)

Чаашкынны кончуг түлүү эртерге, дымырааш ак чаъсче шилчиди. (ЭМ, ӨЧ)

Бөлүк кара булут тарап, чайык чавырлып, ак чаъстай бергенде, эзим иштиниң соогу дендеп барган. (ЮК, ЧӨ)

Степан Агбанович, ак чаъста үедээн тас өшкү дег, шурап өлүр деп чыткан хирезинде-ле, ынчаар кады төрүп каан чүве ыйнаан, чугаа-соодун оюн-баштак-биле холуп-дүлүп-ле чыдыр:… (К-ЭК, ТК)

        Чаъс-бораңныг ненастный; чаъс-бораңныг хүн ненастный день [ТРС 1968: 523].

Чижээ: Бир-ле орай күзүн чаъс-бораңныг эртен аалывыс кыры-биле чоогу кончуг хөй-ле узун-узун моюннарлыг куу деп мөңгүннелчек улуг ак куштар алгыржып ужуп эрттилер. (КХ)

Ам-даа чыдыңар, удуңар, чаъс-бораңныг хүн-дүр, далашкаш чоор силер – деп, кадай чугаалаан. (ШК, Б)

        Өл-чаъс. Өл болгаш чаъс, чаашкынныг агаар. – Сырость и дождь, дождливая погода. Ашааның өлге-чаъска кедер хевин, хүнезинненир чемин кончуг хынап кылыр (М. Кенин-Лопсан). Өл-чаъстың өл-шыгындан өрт халап өжүп калган (Тоолдан) [ТСТЯ 2011: 506].

Чижээ: Өл-чаъстыг чай эртип, күстүң кончуг аяс, арыг хүннери кончуг эки чылыдып шыдавас апарган. (МД, Х)

Ынчангаш ук бөлүктээшкинге агаар-бойдустуӊ чаъстыг байдалын илереткен 3 сөс каттыжыышкыныныӊ иштинде ниитизи-биле 12 чижектерни тыва чечен чогаалдардан  көрген бис.

        Хар база тыва дылда демдек аттары-биле тодаргай илереттинер. Демдек аттары харның хемчээлин, шынарын, температуразын болгаш оон-даа өске шынарларын илередип болур.

Харлыг снежный; харлыг кыш снежная зима; харлыг дүвү снежная пурга [ТРС 1968: 470].

Чижээ: Мындыг харлыг кыжын адыгга таваржы бээр деп бодаан эвес, чүгле шелбик октуг, сырбык адар боодан өске чүве бар эвес, ындыг-даа болза араатан аң амы-тынга халдаанда, «чыда   өлүр чылан эвес» деп үлегер домак бар болгай. (СП, ШЧ)

Улуг харлыг соок кыш ам эзирикке коргунчуг эвес. (ХО)

Улуг харлыг, кончуг соок кыжын, бо хат-кавыскалыг куу чазын канчап арып баксыраваан адыгуузуннар боор?-деп, Шавыраа магадаан. (ТК)

Саглы ынчаарда тоскуя-ла харлыг турган. (ММ, ТЭ)

Харлыг черге шимчевейн турар болза, ону кым-даа эскербес. (К-ЛМ, А-Т)

Кара-доңдак күс-даа хадып эрткен, харлыг-дүвүлуг кыжы-даа улуп эрткен. (КХ)

Чуга харлыг кадыр мээске дага чок аът тайып, бүдүрүп эгелээн. (К-ЭК, ТК)

Мен каш-даа катап харлыг-чаъстыг шуурганга таваржып, төрепчи адаанче бажым суп алгаш, аъдым чылыы-биле аргаланып үнүп чораан мен. (К-ЭК, ТК)

Караңгызы дээрге карак дешпе, ак харлыг болгаш-ла ужурлуг. (К-ЭК, ТК)

…– Катым, сен мээң аъдымны мунуп ал, мен бо чүвениң чоруун үндүр шааптайн – дээш, эжим адыг-мажаалай дег хары-буру чок барган соонда, чүм харлыг кооргал иштинде турган аъттың кырынга эзеңги теппейн-не олурупту. (К-ЭК, ТК)

Харлыг хат намдаардан улам кедереп барды. (К-ЭК, ТК)

Ынчан дөртелээ каттыжып алгаш, улуг чооганы чаржып кежип чыдырывыста, өл харлыг чаъс бисти шывай шаап-ла эгеледи. (К-ЭК, ТК)

Кончуг хат өл харлыг часты сүрүп алган, дагны куду хайыра чок улдап бадып олур. (К-ЭК, ТК)

Ындыг улуг харлыг черге чүү турар, дыргак шыйбаан чер чорду. Аң турган-даа болза, чуга харлыг черлерже ижигип чоруй бардылар ыйнаан. (К-ЭК, ТК)

Хире-хире харлыг хат хадааш туруп берген. (К-ЭК, ТК)

Бурунгу кырганнар болза, күжүгеннер хөй сиген белеткей бээрге, улуг харлыг, соок кыш болур дижир болгай. (К-ЭК, ТК)

Ынчангаш ук бөлүктээшкинге агаар-бойдустуӊ харлыг байдалын илереткен 16 чижектерни тыва чечен чогаалдардан  көрген бис.

Түӊнелинде чаъстыг болгаш харлыг деп демдек аттарын илередип турар ниитизи-биле 28 чижектерни тыва чечен чогаалдардан көрген бис.

2.5 Агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттарыныӊ доора уткада ажыглалы

2.6 Агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттары кирген быжыг сөс каттыжыышкыннары

Тыва дылда агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттары кирген быжыг сөс каттыжыышкыннары база таваржып турар. Ук сөстер кижилерниң аажы-чаңының, даштыкы овур-хевирин болгаш агаар-бойдустуӊ байдалын илереткен быжыг сөс каттыжыышкыннары болуп турар. Бердинген быжыг сөс каттыжыышкыннарын Я. Ш. Хертектиң «Тувинско-русский фразеологический словарындан» көрген бис.

2.7 Тыва чоннуң агаар-бойдус дугайында улусчу демдектери

Демдектер тыва чоннуң төөгүзүнде болгаш культуразында ханы дазылдыг. Олар салгалдан салгалче дамчып келген, демдек бүрүзү тускай уткалыг болгаш ужур-уткалыг. Демдектер хөй кезиинде агаар-бойдустуң болуушкуннары-биле, дириг амытаннарның аажы-чаңы-биле болгаш кижиниң амыдыралынга салдар чедирип болур өске-даа болуушкуннар-биле холбаалыг болур. Тыва чоннуӊ аас чогаалынга даянып алгаш көөр болзувуса, кижи бойдус-биле тудуш холбаалыг чурттап чоруур.

Демдек. (демдээ деп хевирге) Кандыг бир чүве болурун баш удур херечилеп турар чүүл. – Примета, признак; предзнаменование, предвестие; симптом. Кыштың бир демдээ – «ак сээктер» ужуп эгелээн (С. Тока) [ТСТЯ 2003: 419].

Агаар-бойдустуң байдалын баш-бурунгаар илередир демдектерни дараазында чечен чогаалдардан алдынган чижектерден көрүп болур бис.

Чижээ: Чамдык эртеннерде Хөндергей унунуң хоор чылгызы хоя берген чодур теректериниң баштарынга каарганнар бөрттер ышкаш борбак кара-кара кылдыр олургулапкаш, моюннарын сунуп-сунуп, баштарын доңгаңнадыр, бар-ла шыдалы-биле алыргылаар:

― Ка-арх! Ка-арх! Ка-арх!

― Болар алгыржы бергенде, хат-чоткан дүжер, хар-чаъс чаар чүве болгай. (ЭМ, КХ)

"Көрүңерем, уруглар, дөө хадыңчыгаш саргара берген-дир. Күс дүшкениниң демдээ ол-дур" — дидир. (ЕТ, ШХС)

Чартык-Хунажын деп чечекти, алаңгышты, манчын-оътту казарга чаъс чаар дээр. Чат дажы деп даш-даа бар, ону сугга салыптарга соор деп чугаа бар. (КХ)

Бурунгу кырганнар болза, күжүгеннер хөй сиген белеткей бээрге, улуг харлыг, соок кыш болур дижир болгай. (К-ЭК, ТК)

Хүн өгленип эгелей бээрге, чок болза хат хадыыр, чок болза хар чаар деп кырган-авамның чугаазын база сактып келдим. (МК-Л, К-Ш)

Бо-ла бүгү көдээ черниң катаптаттынмас чурумалын, аялгазын «мен эккелдим» дээнзиг, эрте частың медээчизи – тааннар өөр-өөр болуп алгаш мээстерни эргий  ушкулаар… (УЧ)

Түңнелинде, агаар-бойдус биле кижиниң холбаазы үе-дүптен туруп келген. Бистиң өгбелеривис бойдуска хамаарышкан хоойлуларны, дүрүмнерни, чаңчылдарны, ёзулалдарны тургузуп, чогаадып, салгалдан салгалче дамчып келген.

Доозукчу квалификастыг ажылдың ийиги эгезинге «Тыва дылда агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттары» деп эгеде дараазында лексика-семантиктиг бөлүктерин көрдүвүс.

Лексика-семаниктиг бөлүктери:

• Агаар-бойдустуӊ температуразын көргүскен  демдек аттары. Түӊнелинде изиг, соок деп демдек аттарын илередип турар ниитизи-биле 59 чижектерни тыва чечен чогаалдардан көрген бис.
• ‘Булуттуг’, ‘булут чок’ деп утканы илередип турар демдек аттары. Түӊнелинде аяс, бүргег деп демдек аттарын илередип турар ниитизи-биле 63 чижектерни тыва чечен чогаалдардан көрген бис.
• ‘Хаттыг’, ‘хат чок’ деп утканы илередип турар демдек аттары. Ынчангаш ук бөлүктээшкинге агаар-бойдустуӊ хаттыг, хат чок байдалын илереткен 7 сөс каттыжыышкыныныӊ иштинде ниитизи-биле 18 чижектерни тыва чечен чогаалдардан  көрген бис.
• ‘Чаъстыг’, ‘харлыг’ деп утканы илередип турар демдек аттары. Түӊнелинде чаъстыг болгаш харлыг деп демдек аттарын илередип турар ниитизи-биле 28 чижектерни тыва чечен чогаалдардан көрген бис.
• Агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен 13 демдек аттарыныӊ доора уткада ажыглалын тодараткан бис.
• Агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттары кирген 6 быжыг сөс каттыжыышкыннарын тодараткан бис.
• Тыва чоннуң агаар-бойдус дугайында улусчу демдектери. Түңнелинде 6 чижектерни тыва чечен чогаалдардан көрген бис.

ТҮӉНЕЛ

Ажылывыста тыва дылда агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттарын илередир сөстерни тодарадып, бирги эгеде демдек адыныӊ шинчилеттингенин, ооң темалыг бөлүктерин шинчилээн ажылдарны сайгарган бис.

Демдек ады деп чугаа кезээ орус-даа, түрк-даа, тыва-даа дылдарда дөмей демдектерни азы онзагай шынарларны кылып турар. Колдуунда-ла кандыг? деп айтырыгларга харыылаттынып турар чугаа кезээ болур.

Орус дылда демдек ады чаңгыстың, хөйнүң санынга болгаш родтарга, падежтерге өскерлип чоруур чугаа кезээ болуп турар. Кижиге хамаарышкан демдек аттарын болгаш кандыг-ла бир чүүлге хамаарышкан демдек аттарын, оларның шынарының аайы-биле янзы-бүрү бөлүктерге аңгылап, шинчилеп турар.

Түрк дылдарда демдек ады база өске дылдарда ышкаш чүвелерниң шынарын, демдээн көргүзер чугаа кезээ болуп турар. Түрк дылдарда демдек аттарын Г. Р. Абдуллина, Г. Н. Чимитдоржиева, С. Д. Егинова, А. Н. Чугунекова, Н. Б. Кошкарева, М. Абжапарова, Н. В. Милованова шинчилеп көргеннер.

Ниитизи-биле, тыва дылда демдек аттарын долузу-биле шинчилээн эртем ажылдары демдеглеттинмээн. Бистиң ажылывыста агаар-бойдустуӊ байдалын илереткен демдек аттарын 6 улуг бөлүкке чарып, сайгарарын оралдашкан бис.

Ынчангаш ниити дыл эртеминде болгаш түрк дылдарында демдек адын лексика-семантика талазы-биле шинчилеп келгенин көргенивис түӊнелинде, демдек аттары кайы-даа дылда чүвелерниӊ өӊ-чүзүнүн, хевирин, хемчээлин, шынарын, аажы-чаңын, температуразын, үеге хамаарышкан демдээн илередип чоруур деп түӊнелге келген бис.

Ийиги эгеде словарьларда температура деп сөстүң лексиктиг утказын ийи аӊгы словарьдан таныжып көрген бис.

Дыл бүрүзүнүӊ температурлуг демдектер илередир сөстери онзагай, тускай ажыглаттынып турар. А дылга температурлуг демдектер илередир сөстерни шынарның демдек аттары илередип турар.

Тыва дылда агаар-бойдустуӊ изиг, соок температуразы кол демдектерни илередип турар. Изиг деп утканы илередип турар сөстер: чылыг, чылбай, дунааргай, кааӊдаашкынныг, кааӊнаашкынныг, кааӊныг, каӊдаачал, чалбырааштыг, ышкам. Эӊ-не ниити утканы чылыг деп демдек ады илередип турар: чылыг хүн, чылыг агаар, чылыг оран. Ук бөлүктээшкинге 3 сөс каттыжыышкынын болгаш ооӊ иштинден 22 домак тодараткан бис.

        Соок деп утканы илередип турар сөстер: чыварлыг, сооксумаар, сериин, кончуг соок, кедергей соок, чыккылама соок, элээн соок. Эӊ-не ниити утканы соок деп демдек ады илередип турар: соок хүн, соок агаар, соок дүн. Ук бөлүктээшкинге 3 сөс каттыжыышкынын болгаш ооӊ иштинден 16 домак тодараткан бис.

Агаар-бойдустуӊ байдалын илередип турар база кол черни ээлеп турар демдек аттары аяс болгаш бүргег. Аяс деп утканы илередир сөс – кааӊ. Эӊ-не ниити утканы кааӊ деп демдек ады илередип турар: кааӊ хүн, кааӊ дээр. Ук бөлүктээшкинге 2 сөс каттыжыышкынын болгаш ооӊ иштинден 25 домак тодараткан бис.

Агаар-бойдустуң бүргег байдалын илередип турар демдек аттары: бораңныг, булуттуг. Эӊ-не ниити утканы бүргег деп демдек ады илередип турар: бүргег хүн, бүргег дүн, бүргег дээр. Ук бөлүктээшкинге 3 сөс каттыжыышкынын болгаш ооӊ иштинден 9 домак тодараткан бис.

Тыва дылда хаттыг болгаш хат чок деп утканы илередип турар демдек аттары хөй болгаш янзы-бүрү. Агаар-бойдуста хат – кайы-бир угже агаарныӊ күштүг шимчээшкини болур. Ук демдек адыныӊ уткалары: салгынныг, сырынныг, шуурганныг. Эӊ-не ниити утканы шуурганныг деп демдек ады илередип турар. Ук бөлүктээшкинде 7 домак тодараткан бис.

Тыва дылда чаъстың янзы-бүрү хевирлерин илередир хөй санныг демдек аттары бар. Олар чаъстың күжүн, үргүлчүлээн үезин, температуразын болгаш оон-даа өске шынарларын көргүзер. Ук демдек адыныӊ уткалары: суггур чаъстыг, ак чаъстыг, чаъс-бораӊныг, өл-чаъстыг. Эӊ-не ниити утканы суггур чаъстыг деп демдек ады илередип турар. Ук бөлүктээшкинде 6 домак тодараткан бис.

Хар база тыва дылда демдек аттары-биле тодаргай илереттинер. Демдек аттары харның хемчээлин, шынарын, температуразын болгаш оон-даа өске шынарларын илередип болур. Ынчангаш ук бөлүктээшкинге агаар-бойдустуӊ харлыг байдалын илереткен 16 чижектерни тыва чечен чогаалдардан  көрген бис.

Агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттарыныӊ эӊ-не хөй доора уткада ажыглаттынып турар агаар-бойдустуӊ температуразын көргүскен  демдек аттары деп бөлүктү тодараткан бис. ‘Чаъстыг’, ‘харлыг’ деп бөлүкте доора утказында ажыглаттынганы чок деп илереткен бис.

Агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттары кирген быжыг сөс каттыжыышкыннарында кижилерниң аажы-чаңының болгаш даштыкы овур-хевирин илереткен быжыг сөс каттыжыышкыннары хөй ажыглаттынып турарын тодараткан бис.

Тыва чоннуң агаар-бойдус дугайында улусчу демдектери. Түңнелинде 6 чижектерни тыва чечен чогаалдардан көрген бис.

           Долузу-биле тыва дылда агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттарын илередир 39 сөс каттыжыышкыннарын шинчилеп база тыва чоннуң агаар-бойдус дугайында улусчу демдектерин көрген бис.

ЛИТЕРАТУРА ДАҢЗЫЗЫ:

1.        Абдуллина, Г. Р. Категория степени качества в башкирском языке / Г. Р. Абдуллина. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1963. — 143 с.

2.        Анисимова, И. Н. Функционально-семантические особенности адъективных лексем в составе пейзажного описания художественного текста : монография / И. Н. Анисимова. — Москва : ФЛИНТА : Наука, 2012. — 215 с.

3. Григорьева О. Н. Лексические единицы, противопоставленные по признаку «холодный – теплый», в дискурсе погоды в современном русском языке / О. Н. Григорьева, Ли Силянь. – Москва : 2022.

4. Даржа, У. А. Народные приметы тувинцев: типология и особенности / У. А. Даржа, Н. Д. Сувандии, М. А. Кужугет // Традиционные знания тюркских народов Сибири: коллективная монография / под ред. К. А. Бичелдея. - Кызыл: ТывГУ, 2022. - С. 218-219.

5. Данилова Л. В. Структура и содержание лексико-семантической группы "Погодные явления" в русском и английском языках. — М.: ФЛИНТА: Наука, 2014. — 200 с.

6. Донгак, А. Э. Степени сравнения качественных имен прилагательных в тувинском языке : дис. ... канд. филол. наук : 10.02.02 / А. Э. Донгак. - Новосибирск, 2021. - 215 с.

7. Егинова С. Д. Образные прилагательные якутского языка (в сопоставлении с бурятским и киргизским языками) / С. Д. Егинова // - 2014. - С. 231.

8. Закиров, А. И. Атрибутивная характеристика лексем, обозначающих времена года в русских народных приметах / А. И. Закиров // Вестник Московского государственного областного университета. Серия: Русская филология. — 2011. — № 3. — С. 45–52.

9.         Камалова А. А. Семантические типы предикатов состояния в системном и функциональном аспектах : монография / А. А. Камалова. – Уфа : 1998. – 21 с.  

10. Кожемякова, Е. А. История формирования семантики прилагательных-цветообозначений в русском языке : диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук : 10.02.01 / Кожемякова Екатерина Аркадьевна ; Национальный исследовательский Нижегородский государственный университет им. Н.И. Лобачевского. – Нижний Новгород, 2001. –  209 с.

11. Кошкарева, Н. Б. Прилагательные-цветообозначения в роли интенсификаторов в казахском языке (в сопоставлении с тюркскими языками Южной Сибири) / Н. Б. Кошкарева, М. Абжапарова // Сибирский филологический журнал. — 2022.

12. Литвиненко, Л. Н. Особенности изменения средней многолетней суточной температуры воздуха и приметы русского народного календаря / Л. Н. Литвиненко, О. А. Зерова // Метеорология и гидрология. – 2016.

13. Лю Яньчунь. Метеорологическая лексика в русском и китайском языках: системный аспект / Яньчунь Лю // Вестник Башкирского университета. — 2011. – 1291 с.

14. Магомедова, П. М. Лексико-семантический и функциональный анализ имен прилагательных в кумыкском языке: в сопоставлении с арабским : диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук : 10.02.02 / П. М. Магомедова ;  –  Махачкала, 2004. - 120 с.

15. Милованова, Н. В. Семантика цветообозначений погодных явлений в казахском и кыргызском языках / Н. В. Милованова // Вестник Московского университета. Серия 9: Филология. - 2023. - № 2. - С. 45-62.

16. Сат, Ш. Ч. Амгы тыва литературлуг дыл / Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзынмаа. — Кызыл : ТНҮЧ, 1980.

17. Севортян Э.В. Выделение прилагательных происходит по двум линиям: путем семантико-функциональной трансформации существительных и путем сложения автономной морфологической системы, разграничивающей прилагательные с другими именами на уровне не только исходных, но и производных форм // Вопросы языкознания. — 1963. — № 3. — С. 66–78.

18. Семёнова, А. А. Семантическое поле холодный – горячий в русском языке: к постановке вопроса / А. А. Семёнова // Филологические науки. Вопросы теории и практики. – 2018. – № 5 (83). – С. 123–127.

19. Страусов, В. Н. Структурно-семиотические модели примет на погоду и их семантико-функциональные классы / В. Н. Страусов, С. К. Страусова, А. В. Фролова. – Год издания: 2019.

20. Тарасова, Л. Д. Семантическая структура и сочетаемость группы английских прилагательных, выражающих понятие температуры : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук : 10.02.04 / Тарасова Людмила Дмитриевна ; – Ленинград, 1980. – 26 с.

21. Татаринцев Б.И. Смысловые связи и отношения слов в тувинском языке. — Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1987. — 171 с.

22. Тыва литература талазы-биле эртем статьяларының чыындызы. Башкыларга дузаламчы. — Кызыл : Институт развития национальной школы, 2006. — 68 c. — Текст : непосредственный.

23. Тыва чечен чогаал: сѳѳлгү үениң шинчилелдери. ТГШИ-ниң шинчилелдер чыындызы / сост. Л. С. Мижит. — Кызыл : Тываполиграф, 2009. — 208 c. — Текст : непосредственный.

24. Тываның чогаалчылары. — Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 2001. — 72 c. — Текст: непосредственный.

25. Улаков, М. З. Метеорологическая лексика (на материале словарей карачаево-балкарского языка) / М. З. Улаков, Л. Х. Махиева, Ж. М. Локьяева. – 2021.

26. Хадаханэ, М. А. Тувинская проза / М. А. Хадаханэ. — Кызыл : Тувинское книжное издательство, 1968. — 132 c. — Текст : непосредственный.

27. Чжан Цайхун  Структура и содержание лексико-семантической группы наименований погодных и атмосферных явлений, выступающей в качестве предмета обучения русскому языку иностранных студентов  /  Чжан Цайхун  // . — 2018.

28. Чимитдоржиева, Г. Н. Образы дождя в бурятском языке / Г. Н. Чимитдоржиева // — 2013.        

29. Чугунекова, А. Н. Обозначение зимнего времени года в хакасской языковой картине мира / А. Н. Чугунекова // Вестник Хакасского государственного университета им. Н.Ф. Катанова. - 2018. - № 25. - С. 112-118.

30. Шрамм, А. Н. Очерки по семантике качественных прилагательных (на материале современного русского языка) / А. Н. Шрамм. - Ленинград : Издательство Ленинградского университета, 1979. - 160 с.        

31. Эсенмадова, А. Д. Лексико-семантические особенности метеорологической лексики туркменского языка / А. Д. Эсенмадова // Психология, социология и педагогика. — 2023.

32. "Наставление гидрометеорологическим станциям и постам. Метеорологические наблюдения"
https://meteoinfo.ru/forcabout/3891-nast-kpp 

Словарьлар даңзызы:

1.        Толковый словарь тувинского языка. Т. I : А-Й. — Новосибирск : Наука, 2003. — 599 c. — Текст : непосредственный.

2.        Толковый словарь тувинского языка. Т. II : К-С. — Новосибирск : Наука, 2011. — 798 c. — Текст : непосредственный.

3.        Белокурова Словарь литературоведческих терминов  / Белокурова, П. С. — Санкт-Петербург  : Паритет, 2007. — 320 c. — Текст : непосредственный.

4.        Краткий словарь литературоведческих терминов. — Москва : Просвещение, 1980. — 265 c. — Текст : непосредственный.

5.        Лингвистический энциклопедический словарь. — Москва : Наука, 1991. — 899 c. — Текст : непосредственный.

6.        Ожегов, С. И. Толковый словарь русского языка / С. И. Ожегов, Н. Ю. Шведова. — Москва : Русский язык, 1989. — 3423 c. — Текст : непосредственный.

7.        Тувинско-русский словарь. — Москва : Советская энциклопедия, 1968. — 650 c. — Текст : непосредственный.

8.        Тувинско-русский фразеологический словарь. — Кызыл : Тываның ном үндүрер чери, 1975— 204 c. — Текст : непосредственный.

9.        Словарь-тезаурус русских прилагательных, распределенных по тематическим группам/ под общ. ред. проф. Л. Г. Бабенко. — Москва : Проспект, 2014. — 232 c. — Текст : непосредственный.

10.         Салзынмаа Тыва дылдыӊ синонимнер словары / Салзынмаа Е. Б. — Кызыл, 2011. —352 с. — Текст : непосредственный.

11.         Ондар Топонимический словарь Тувы / Ондар Б. К. —Кызыл, 2007. —550 с. — Текст : непосредственный.

Капсырылга 1

Агаар-бойдустуӊ байдалын көргүскен демдек аттары

АЯС 1. Булут чок, бүргег эвес, хат азы чаашкын чок. – безоблачный, ясный, без ветра или осадков: дээр онза-ла аяс; частыӊ хиндиинде хир чок аяс эртени [ТСТЯ 2003: 191].

БОРАӉНЫГ. Бораӊ апарган, өл-чаъстыг, бүргег. – Ненастный. Арт кыры бораӊныг, соок-тур (М. Кенин-Лопсан) [ТСТЯ 2003: 288].

БУЛУТТУГ. Булут-биле шыптынган. – Облачный. Дээр бичии-ле булуттуг турган болза, тайгага чагза хөӊнү болгай (Д. Бегзи) [ТСТЯ 2003: 313].

БҮРГЕГ [ъ]. 1. Булут, туман шыпкан; аяс эвес (дээр). – Покрытое тучами, туманом; неясное (о небе). Ковайгаш, соӊга өттур көөрумге, хүн чок, дээр бүргег (С. Сарыг-оол) [ТСТЯ 2003: 333].

ДОҢ БААРЛЫГ безжалостный, жестокий. Букв. с мерзлой печенью. Кандыг кончуг доң баарлыг кижи боор (Д. Бегзи. Ө. Д. Т.) «Какая она жестокая» [ТРФС 1975: 76].

ДУНААРГАЙ –  1. Ышкам, агаар чедишпес, тынары берге хире изиг. – Душный, удушливый. Изиинге кижи безин тынар арга чок, дунааргай-ла чүве (М.Мендуме). [ТСТЯ 2003: 514].

ИЗИГ  1. Хөлчок чылый берген агаар // Хөлчок чылый берген. – Жара, жаркая погода // Жаркий, горячий. Дунааргай изиг. Изигге шыдашпас кижи. Изиг дүшкен. Изиг хүн. Изиг оран. Изиг чем. Изиг суг. Изиг ванна. Изиг от [ТСТЯ 2003: 581].

ИЗИГ БААРЛЫГ близкий, мягкосердечный, отзывчивый. Букв.  с горячей печенью. …ие төрели изиг баарлыг… (В. Көк-оол. С.) «… все же родственники матери отзывчивы» [ТРФС 1975: 88].

ИЗИГ ХАЛАГ очень шумно, с увлечением. Өгде кижилер изиг халаг хөөрешкен олурган (К. Кудажы. У. У.-Х.) «Люди в юрте очень шумно, с увлечением разговаривали» [ТРФС 1975: 88].

КААҢ 1. Аяс, бүргег эвес. – Ясный, не пасмурный. Аянчок-даа кааӊ хүн турган (С.Сарыг-оол) [ТСТЯ 2011: 10].

КӨК ДЭЭР! честное слово! Букв. синее небо! [ТРФС 1975: 110].

ЧЫЛЫГ тепло, теплота // теплый // тепло; хүн чылыы солнечное тепло; чылыг хүн теплый день; [ТРС 556].

ӨЛ-ЧАЪС. Өл болгаш чаъс, чаашкынныг агаар. – Сырость и дождь, дождливая погода. Ашааның өлге-чаъска кедер хевин, хүнезинненир чемин кончуг хынап кылыр (М. Кенин-Лопсан) [ТСТЯ 2011: 506].

САЛГЫННЫГ [ъ]. Салгыннап турар. – С ветерком, ветреный. Ында харын шымбай, соолаӊнады сырыннап турар сериин салгынныг (С. Сүрүӊ-оол) [ТСТЯ 2011: 624].

СЕРИИН изиг-даа эвес, соок-даа эвес, таарымчалыг // Изиг-даа эвес, соок-даа эвес, таарымчалыг агаар.- Прохладный // Прохлада. …Сериин хем бажы, барык-ла сын кыры чер-ле болгай (С.Пюрбю). [ТСТЯ 2011: 670].

СООК 1. Изиг эвес, чылыг эвес агаар, доңурар хире агаар. – холодный, морозный// холод, мороз: соок шайдан кудуп бээйт; хаваандан соок дер сыстып келген [ТСТЯ 2011: 712]. 

СООКСУМААР  арай соок, сериин// арай соок кылдыр, сериин кылдыр – холодноватый, прохладный: шала сооксумаар; аныяк херээжен менче арай сооксумаар көргеш, бистерни-даа тоовайн, катап номчуп олурупту [ТСТЯ 2011: 713].

СООК КАРАК холодные, недружелюбные глаза. Букв. холодные глаза. Ой өршээ, ындыг изигде ындыг соок карактар база турар чүве-дир аа! (К. Кудажы. У. У.-Х.) «О боже, бывают же такие холодные глаза в такое жаркое время!» [ТРФС 1975: 143].

СЫРЫННЫГ 1. Сырыннап турар. – Дующий, с ветерком. …Сырынныг часкы хат арын-башты сергедир кага берген (К. Кудажы) [ТСТЯ 2011: 624].

ТОС ТОСТУҢ СООГУ лютый мороз. Букв. мороз девяти девять. Тос тостуң соогу-даа уядаан… (С. Сарыг-оол. А. Т. I.) «Лютый мороз ослаб…» [ТРФС 1975: 156].  

ХАРЛЫГ снежный; харлыг кыш снежная зима; харлыг дүвү снежная пурга [ТРС 1968: 470].

ХАТТЫГ ветренный; хаттыг хүн ветренный день [ТРС 1968: 471].

ЧАЪС дождь // дождевой; күштүг чаъс сильный дождь; суггур чаъс проливной дождь; ак чаъс затяжной, моросящий дождь; кезек чаъс кратковременный дождь [ТРС 1968: 523].

ЧАЪС-БОРАҢНЫГ ненастный; чаъс-бораңныг хүн ненастный день [ТРС 1968: 523].

ШУУРГАННЫГ ураганный; буранный; шуурганныг кыш зима с буранами [ТРС 1968: 583].

Кызырылдалар даӊзызы

ЭД ЭХ- Э. Донгак «Эрги хонаштар»

ЭД СЧ- Э. Донгак «Сыын чады»

ЕТ ШХС- Е. Танова «Ширбиилиӊ холдан салба»

СС НО- С. Сүрүӊ-оол «Ногаан ортулук»

СС ХЫ- С. Сарыг-оол «Хүннүӊ ыраажылары

КЛМ ЧС- К-Л. Монгуш «Чүгүрүк Сарала»

МД Х- М. Дуюнгар «Хөлегелер»

МЭ ТУК- М. Эргеп «Таӊды-Ууланыӊ кижилери»

ОС КС- О. Сагаан-оол «Кежиктиг сылдыс»

СС БЧ- С. Сарыг-оол «Байлак чурттум»

СС АТ- С. Сарыг-оол «Аӊгыр-оолдуӊ тоожузу»

СС СТ- С. Сарыг-оол «Советтиг Тыва»

СС СД- С. Сарыг-оол «Саянныӊ даӊы»

СТ УУ- С. Тока «Улуг ужарже»

ВХ МК- В. Хомушку «Мончарлыг кижи»

ЭД ЧАЧ- Э. Донгак «Чолдак аӊчыныӊ чугаалары»

БД ӨД- Б. Донгак «Өӊнүктер дугайында

ШК Б- Ш. Куулар «Баглааш»

МК И- М. Күжүгет «Идегел»

ОС ЧЧ- О. Сагаан-оол «Чогаалдар чыындызы»

ММ ТЭ- М. Менмумме «Тайганыӊ ээзи»

СС ЛД- С. Сүрүӊ-оол «Лейтенантыныӊ даалгазы»

ШС Т- Ш. Суваӊ «Туматтар»

ЗБ С- З. Байсалова «Сурас»

ЕТ ИСХ- Е. Танова «Иениӊ салым-хуузу»

КЭК ТК- К-Э. Кудажы «Таӊды кежии»

МД БД- М. Дуюнгар «Бөрү дүнү»