сценарий Якутская сказка "Кэ5э"
творческая работа учащихся по литературе (5 класс)

1.Улахан уол: Леня Харабынов

2.Орто уол: Егор П.

3.Үһүс уол:

4.Кыра уол: Роберт Петров

5.Ийэ: - Алиана Михайлова

6.Туллуктар ункуу

1 Нарыйаана Б.

2Ася Петрова

3 Теона С.

4 Алисия Ш.

7.Манан танастаах кыргыттар:

1 Василина

2 Адрина

8.Чыычаах:Вадим П.

9.Сулустар: Ункуу

1 Нарыйаана Б.

2Ася Петрова

3 Теона С.

4.Карина К.

5Амелия Ш.

10.Былыттар:

1 Нарыйа Б.

2Ася Петрова

3 Теона С.

4 Карина

11.Ый о5онньор: Витя Н.

12.Кун эбээ: Василина Б.

13.кун сарданалара ункуу

1 Нарыйа Б.

2Ася Петрова

3 Теона С.

4 Карина

13.Остуоруйаьыт:

14.Таас убайдар:

1Уйгун Винокуров

2Тимур Спиридонов

3 Эрчим Л.

Уруйэчээннэр

1 Нарыйа Б.

2Ася П.

3 Карина К.

Туллуктар

1 Нарыйаана Б.

2Ася Петрова

3 Теона С.

4.Карина К.

5Амелия Ш.

Декорация:ураһа,остуол муоста5а,мас иһит-хомуос,таба тириитэ тэллэ,мас салааска(наарта),таба муоһа.о5олор кыьынны танастаахтар сон утулук бэргэьэ маамыктаннан быра5аттыы оонньуу сылдьаллар

Муз:Фонограмма(хотугу норуоттар матыыптара тыаһыыр). Фото№ 01

Автор: -  Былыыр-былыр сир үрдүгэр биир дьадаңы дьахтар олорбут. Түөрт уоллаах эбит.О5олоро тугу да көмөлөспөттөр, сарсыардаттан киэһээңэ диэри хаарга булкуллан тахсаллар. Таңастара ибили сытыйан тырыттан, ону барытын ийэлэрэ абырахтаан куурдар. О5олорун аьатар корор истэр о5олоро ийэлэрин этэрин истибэттэр. Маннык о5олору көрөр-харайар олус ыарахан буолан испит.

(О5олор оонньуу сылдьаллар онтон ийэлэрэ хаста да ынырар о5олор истибэттэр  ийэлэрэ тахсан о5олору уурэн киллэрэр  о5олор киирэллэр ийэлэрэ уолаттар танастарын уьулан тэбээн быа5а ыйыыр утулуктэрин оьох урдугэр уурталыыр уонна аьылыктарын кутан биэрэн аьатар о5олор аьаан баран таннан тахсаары тураллар ийэлэрэ этэр)

Ийэ: О5олоор онтон ким иьити сууйар?

Улахан уол:Мин хаар дьиэбин оноро та5ыстым

Орто уол:Мин хатыыскалыы бардым

Уьус уол:Мин наьаа сылайдым таьырдьа тахсан сынньаныам

(Кыра уол тугу да санарбат ийэтигэр кэлэн утулугун биэрэр ийэтэ утулугун кэтэрдэр)

О5олор: Биьиги бириэмэбит суох оонньуу бардыбыт

-кулсэ кулсэ суурэн тахсаллар(Сыанаҕа Ийэлэрэ иьитин хомуйан баран оьох аттыгар баран иистэнэрТирии ураһа иһигэр дьахтар иистэнэ олороро көстөр Ийэлэрэ иһигэр киҥэнийэн ыллыы-ыллыы таҥас абырахтыыр. ).

Ийэ: Тугэ нэнми:сур-сар!

Нэгне эмми,хар-хай!

Хабда хабдан:топ!топ!

Икэ икэн:чип!чап!

Нэгне куҥа икэн-

Хэбдекрэн тачин....(Иистэнэ олорбут тириитин ууран,сэниэтэ суохтук төбөтүн туттар,тобугун имэринэр,оргууй баран оронугар  сытынан кэбиһэр.Таһырдьаттан уолаттар айманан киирэллэр.Төгүрүччү олорон аһаан-сиэн бараллар оҕолор оонньоон киирэн бараллар тугу эрэ саҥарсаллар,ийэлэригэр наадыйбаттар).

Ийэ (Сөтөллөр о5олоро хайыьан да корботтор) Тоҕойдоруом, оҕолоруом,уута аҕалыҥ эрэ.Күөмэйим куурда.Уута аҕалыҥ эрэ!

О5олор:Ийээ,биһиги оонньуу сылдьабыт.Бу хаар киьини оноробут.

Ийэ (үөһээ тыынар)

(Киэһэ буолар:О5олор аччыктаабыттар дьиэ5э киирэллэр)

О5олоро:Ийээ,биһиги аччыктаатыбыт.Ийээ ,аста астаарыый. Ийээ..

Ийэлэрэ:О5олоруом,ийэҕит ыалдьа сытар.Уута аҕалын даа,саатар уута оҕолор.Уу иһэрим буоллар туруом этэ баҕардар.

Оҕолор:Ийээ,тохтуу түһүүй.Уу баһыахпытын наада дии,ууну барытын иһэн кээстибит.

Ийэлэрэ:Арааһа буорайаары гынным быһылаах.Оо,сорум эбит.Саатар атаҕым хаампат буолан хаалла ди.Туран уу иһиэхпин.Оҕолоор,уугутун бастыгыт да?

Ийэлэрэ:Көрдөһөбүн-ааттаһабын, ыарыйдым, уута а5алың даа!Уута, уута,уута!

Улахан уол: – «Этэрбэһим суох».

Орто уол: – «Бэргэһэм суох».

Үһүс уол:  – «Үтүлүгүм суох».

Кыра уол:  – «Таңаспын сатаан кэппэппин».

Ийэ: - Үрэх чугас эбээт, киһи таңаһа да суох уу а5алыан сөп. Тама5ым хатта. Уу иһиэхпин ба5ардым. (ийэлэрэ тахсар)

    Фото № 03  Муз: Фонограмма №2 ( Түргэн музыка тыаһыыр)

(О5олор күлсэ-күлсэ таһырдьа сырсан тахсаллар. Оонньууллар: Тусталлар, таба муоһугар маамыкта быра5а оонньуулар.)

Улахан уол:  – Уолаттар, көрүң-көрүң! Туллуктар!

(Уолаттар ураһа ойо5оһугар баран чохчойон олороллор, туллуктары көрөллөр).Муз: (Туллуктар үңкүүлэрэ) Фонограмма №3

(Уолаттар саьан олорон туллуктар ункуулэрин кереллер, тахсан тэннэ ункуулэьэллэр, Туллуктар тахсан бараллар. Уолаттар хаардарын тэбэнэллэр.Салгыы оонньууллар).

Үһүс уол:  – Убайдарыам, бүгүн  бэрткэ да табыллан оонньоотубут ди!

Ортоку уол: - Бэрт, бэрт!

         Кыра уол:      -Үчүгэй, Үчүгэй!

Улахан уол:Сарсын эмиэ оонньуохпут (тахсан бараллар)

Фото №04

Ийэ: О5олорум уута а5алын эрэ …….( О5олор оонньуу сылдьаллар.Ийэлэрэ сөтөллөн сөтөллөн баран тохтоон хаалла.сыана ортотугар  ийэлэрэ турар.Ый уота тыгар.Маҥан халадаайдаах кыргыттар киирэллэр хотой танаьын тутан Ийэлэригэр кыргыттар кынат кэтэрдэллэр Чуораанчык тыаһа иьиллэр.Туман. ону истэн  улахан уол суурэн киирэн ийэтин корон баран соьуйан турар)

Улахан уол:  – Бырааттарыам, көрүң- көрүң! Ийэбит кынаттаах кыырт буолан эрэр!( уолаттар суурэн киирэллэр соьуйаллар ийэлэрин корон тураллар)

Ийэлэрэ:О5олорум барахсаттар,эһигини төрөөбүтүм,тапталынан улаатыннарбытым,тото хана аьатан ыраас кураанах  танаьы таныннаран улахан үлэни барытын бэйэм оҥорон саатар уута биэрбиккит эбитэ буоллар.Оо.билигин эһиги бэйэҕит хаалаҕыт. Ийэ5итин харыстаабыккыт тылбын истибиккит  эбитэ буоллар…Мин бардым ыраах ыраах.Быраьаайдарын о5олорум чыычаахтарым....(кынатын сапсынар )

 Оҕолор:Ийээ,хайдах буоллун.Ханна бардын,Онтон биһиги хайыыбыт,тугу булан аһыыбыт

     Муз: (музыката тыаһыыр, Кэ5э кылгастык үңкүүлүүр о5олор суурэн тийэн биэдэрэттэн уу ылан ийэлэригэр ууналлар ) Фото №05

Уолаттар бары:– Ийээ, ийээ! Биһиги уу а5аллыбыт ээ! (Уолаттар сырсан кэлэллэр. Ийэлэрэ арба5аһын кэтэн баран чуумна котон эргийэ сылдьар онтон тахсан барар сыана кэннигэр сана иьиллэр).

Кэ5э: - Ку-куу! Ку-куук! Хойутаабыккыт, хойутаабыккыт, хойутаабыккыт! Иннибэр күөл бө5ө көстөр! Дэлэй ууга көттүм, көттүм!(О5олор хомуостаах ууну тута сылдьан Уолаттар ийэлэрин сырса сатыыллар да,сиппэттэр.бары ийэлэрин батыьа коро тураллар ытаьаллар).

Кыра уол: – Ийээ, ийээ! Дьиэ5эр төнүн, мэ, бу ууну ис! Төннүүй!(ытыыр олорон эрэ ыраах ийэтин саната иьиллэр)

Кэ5э: - Кукуук! Ку-куук! Хойуутаабыккыт, анны төннүбэппин! ( уолаттар ытыы ытыы хаалаллар. Музыка тыаьыыр онтон кинилэр ытыы олордохторруна чыычаах котон киирэр).

Чыычаах:Дороболорун!Эһиги ийэҕит,хайаларга сынньана ,эмтэнэ барда.Кинини булуоххутун баҕарар буоллаххытына баран көрдөөн.Сулустартан ыйытын,былыттартан ыйытын,күнтэн-ыйтан көрдөһүн хайаларга тийэннит ийэ5итин кордоон.Фото №

(Музыка тыаьыыр №      Оҕолор толкуйдууллар уонна барарга тэринэллэр. Онтон тахсан бараллар Ойуур,уоттаах оҕолор хааман иһэллэр Бастакы көрсүбүт сулустар:)

Уолаттар бары:Сулустар дорооболорун!

Сулустар бары: Дорооболорун!

Сулус 1: Эһиги тускутунан орто дойдуга истэн турардаахпыт.

Сулус 2: Ийэлэригэр наадыйбат оҕолор эһиги да?

Сулус 3:Эьиги куьа5аннытыгар ийэ5ит кэ5э буолбут.

(О5олор саҥарбакка сири корон  тураллар.)

Сулус4:Биһигини кытта үҥкүүлэтэххитинэ ийэҕит ханна баарын этиэхпит. (уолаттар сулустары кытта үҥкүүлүүллэр)

Сулус2:Барыҥ,салҕыы эһигини былыттар көрсүөхтэрэ.

Сулус 5: Ийэҕитин аны харыстаан.

Оҕолор:Улахан махтал!Харыстыыр буолуохпут.

(салҕыы айаннаатылар)Фото №07

Уолаттар бары: Былыттар дорооболорун!

Былыттар: Дорооболорун!

Былыттар 1:Ооо,бу о5олор тустарынан кэпсэл  бөҕө буола турар.

Былыт 2.Туох санаалаах сылдьар о5олоргутуй?

Оҕолор:Ийэбитин булуохпутун баҕарабыт.

Уьус уол:Биьиги ийэбитин улаханнык хомотон турабыт (сири короллор хомойоллор)

Кыра уол:Ол иьин ийэбитин кордуу сылдьабыт (хара5ын уутун соттор)

Былыт 3:Дьэ,биһиги ырыабытын истин.

Былыт4:Ол ырыаҕа кистэлэҥи буллаххытына ийэҕитин булуоххут. (Былыттар ырыа ыллыыллар Ийэ мичээрэ) Ийэ мичээрэ,

Өрүү истиҥ кэрэ.

Күн уотуттан мэлдьи,

Күндү курдук.

Көй ыраас салгынтан,

Күстээх курдук көрүүй.

Ийэ,ийэ мичээрэ

Күндү кэрэ.

припев

Ийэ мичээрэ,

Элбэххэ үөрэтэр.

Эйэҕэс буоларга,

Эйэни буларга.

Сырдыкка эрэ,

Сыдьаайа сылдьарга.

Ийэ, ийэ мичээрэ,

Сырдык кэрэ

Ийэ мичээрэ,

Искэр иҥэрэр.

Олоххо тапталы,

Бар дьоҥҥо махталы.

Эр хорсун санааны,

Эрэллэх буолууну.

Ийэ,ийэ мичээрэ,

Истиҥ кэрэ

Ийэ мичээрэ,

Элбэххэ үөрэтэр.

Эйэҕэс буоларга,

Эйэни буларга.

Сырдыкка эрэ,

Сыдьаайа сылдьарга.

Ийэ, ийэ мичээрэ,

Сырдык кэрэ

Былыттар:таайдыгыт да ,улахан кистэлэҥи?

Оҕолор:Ийэбит мичээрин харыстыы сылдьыахтаахпыт.

Былыт  1:Оннук таьырдьа мээнэ мэниктиэх  оонньуох кэриэтин,

ийэ5итин үөрдэ сылдьын.

Былыт 3:Ийэҕитин ыйтан баран ыйытын.

Былыт 4.Кини суолгутун сырдатыа.

Уолаттар бары: Махтаал! (музыка тыаьыыр    оҕолор салҕыы көрдүү бараллар)

Уолаттар бары: Ый о5онньор былыттар  дорооболорун!

Ый оҕонньор: Дорооболорун о5олоор ( сыана ортотугар уьана олорор)

Былыттар: Дорооболорун!

Ый оҕонньор:Оо бу эрэйэдээх о5олор дьэ  кэллилэр ди.Күүппүтүм ыраатта.Дьэ,ийэҕитин көрдүү баран иһэр буоллаххыт.Тоҕо бэйэтин кэмигэр сыаналаабатаххыт эбитэ буоллар?Ол эрэн биири санаан,иккиһин бу маннык алҕаһы оҥорбот баҕайыта.Ийэҕитин букатын көрүө суоххут.Билигин мин сиэнчээннэрбин кытта үҥкүүлээн,кинилэр суолгутун онтон ыйыахтара.(Музыка тыаьыыр№       Ый сиэнчээннэрэ тахсаллар-үҥкүүлүүллэр Вальс)

Ый оҕонньор:Сиэнчээннэрим күҥҥэ барын дииллэр.Ийэҕит күн кэриэтэ киһи.Ону эһиги сыаналаабакка,бу эрэйдэнэ сылдьаҕыт.

Уолаттар бары: Махтаал!(Музыка тыаьыыр №       оҕолор салҕыы бараллар)

Уолаттар бары: Кун эбэ! Кун сарданалара дорооболорун!

Кун эбээ: Дорооболорун!

Кун сарданалара:Дорооболорун!

Күн Эбээ:( иистэнэ олорор)Күн курдук бу сиргэ,ийэ эрэ баар орто дойдуга.Биһиги үөһэттэн барытын көрөн олоробут ээ.Эһиги оҕолор улахан алҕаһыоҥорбуккут.Ийэ5итинхомоппуккут.

Оҕолор:оннук….

Орто уол:Улаханнык хомоппупутун бырастыы гыннараары.

Улахан уол: Ол иьин ийэбитин кордуу баран эрэбит

Күн Эбээ:Буруйгутун билинэр буоллаххытына,мин сиэнчээннэрим ункуулэрин корун(музыка тыаьыыр ункуу  кун ункуутэ )

Күн Эбээ:Эһиги ийэҕит ол хайа анныгар сынньана сытар.Үрүйэни батыьан барын, уруйэ хайа5а тиксэриэ хайа5а хайаны көрсүөххүт ийэ5итин киниттэн ыйытаарын.Күн ийэни харыстаан!(Үрүйэчээннэр ункуулууллэр)

Оҕолор:Үрүйэчээннэр,ункуугут тоҕо кэрэтэй,тоҕо учугэйэй.

Үрүйэчээн 1:махтаал,бу сиргэ ийэттэн ордук туох да суох оҕолоор,сырдыгынан сыдьаайын.

Уруйэчээн 2:Хайалар,убайдар үҥкүүлэрин көрдөххүтүнэ күүс уох ылыаххыт.(Таас убайдар үҥкүүлүүллэр)

Уолаттар бары:Дорооболорун таас  убайдар.

Таас убайдар:Дорооболорун о5олор.

Таас убай 1:Дьэ,уолаттар биһиги таас хайалар эһиги ийэҕитин бүөбэйдээн  , ыраас үрүйэ уутун иһэрдэн үтүөртүбүт.

Таас убай 2: аны эһиги сыалгыт ийэҕитин харыстаан,бүөбэйдээн илдьэ сылдьыахтааххыт.

Таас убайдар: (иккиэн)Тылгытын биэрин!

Уолаттар:Ийэбитин харыстыахпыт үйэбит тухары! Махтал!

 (музыка тыаьыыр уолаттар ийэлэригэр суурэн тийэн куустуьаллар ыллыыллар)

Ийэлэрэ:Хайа ,уолаттарыам.Сыыһаҕытын билинэҕит да,Ийэҕит барахсан тылын истибэтэххит,ол иһин кэ5э буолан хаалбыппын.Үтүө тылгытын истэрим буоллар,сүрэхпин уулларыа этигит.Ырыа ыллаан ийэ сүрэҕин уоскутуо этигит

( Ийэлэрэ кэҕэ буолан бүтэр уолаттар ырыа ыллыыллар “Ийэ5э бу сиргэ кэрэттэн кэрэтэ”)

 Улахан уол 1:Ийээ,мин эйигин олус күүскэ таптыыбын.

Орто уол 2:Аны хаһан да хомотуом суоҕа.

Уьус уол 3:Кэҕэ буолан көтөн хаалаайаххыный!

Кыра уол:Ийээ эйиигин наьаа таптыыбын.

Ийэлэрэ:О5олорум барахсаттар.Ама хайаан кэҕэ буолан барыахпыный,эһигини быраҕан туран.Таптыырым бэрт буоллаҕа дии.Ньии оҕолорум барахсаттар.

         ( музыка тыаьыыр Оҕолор ийэлэрин кууһаллар,сыллыыллар.)Ьээдьэ