Тема урока. Диалектные слова. Диалектизмы.

Планируемые результаты

Предметные: умение пользоваться различными источниками информации: словарями, справочниками, текстами литературы.

умеют находить диалектизмы в тексте,

понимают, почему диалектизмы важны для языка и литературы.

Метапредметные:

познавательные: анализируют, сравнивают, обобщают, работают с текстом и словарём;

регулятивные: планируют действия, оценивают результат;

коммуникативные: ведут диалог, аргументируют мнение, работают в паре

Личностные:

проявляют интерес к народному языку и культуре;

осознают богатство и разнообразие чувашского  языка.

Оборудование: доска, учебник, тетради,  проектор.

Ход урока.

I. Орг. момент.Мотивация к учебной  деятельности.

- Сывлăх сунатăп, ачасем.

Чуна парса вĕренер,

Чуна парса ĕçлер,

Кăмăл-сипетпе,

Ăс-тăнпа пурăнар.

II. Актуализация знаний и фиксация затруднения в деятельности.

Иртнĕ урокра мĕн çинчен калаçрăмăр ?

Ятарлă сăмахсем çинчен калаçрăмăр.

Мĕн вăл ятарлă сăмах?

Пĕр- пĕр профессире çеç усă куракан ятарлă сăмахсене профессионализмсем теççĕ.

Вĕрентекен профессийĕнче мĕнле сăмахсем тупма пулать ?

Журнал, доска, ручка, пенал.

III. Выявление причин затруднения и постановка цели деятельности.

“Чăвашсен ку тарана çити упраннă пуянлăхĕ тата тĕлĕнтермĕшĕ вăл – чĕлхе, юрă, тĕрĕ. Чăвашсен çĕр пин сăмах, çĕр пин юрă, çĕр пин тĕрĕ.”,- тенĕ И.Я.Яковлев. Атьăр-ха пĕр юрă итлесе пăхар. Сире юрă сăмахĕсем ăнланмалла- и ?

Ташши, ташши

Сала кайăк ташши

Сала кайăк ташши мар

Пирĕн Шелтем ташши

Çак юрă сăмахĕсенче сире мĕнле сăмах ăнланмалла мар ?

Салакайăк. Шелтем сăмахсем ăнланмалла мар.

Шелтем -Новые Шальтямы — Чăваш Республикинчи Канаш районĕнче вырнаçнă.

Тӗрлӗ вырӑнта пурӑнакан чӑвашсен калаҫӑвӗнче расна уйрӑмлӑх пур.Унта çерçие сала кайăк теççĕ.

    Урок темине калар.

Ҫӗр улмине акӑ хӑш-пӗр вырӑнта паранкӑ, картахви, картухха е кантук тесе калаҫҫӗ.

IV. Построение проекта выхода из затруднения.

 Çĕр улми - литература сăмахĕ.

Радиора, театрта, телевиденире, кĕнекесенче, хаçат-журналта, шкулта т. ыт. çĕрте те усă куракан чĕлхене литература  чĕлхи теççĕ.

Блогер видеороликĕ

Апла пулсан аса илĕр- ха мĕн вăл диалект сăмахĕ?

Уйрăм вырăнта, пĕр-пĕр районта, ялсенче çеç усă куракан сăмахсене вырăнти калаçу сăмахĕсем е диалект сăмахĕсем теççĕ.  

Чăваш чĕлхинче миçе диалект ?

Чăваш чĕлхинче виçĕ диалект: тури диалект, анатри тата хутăш диалект.

 Ку диалектсем пĕр-пĕринчен  мĕнле  уйрăлса тăраççĕ?

Ку диалектсем пĕр-пĕринчен лексика, фонетика тата грамматика тĕлĕшĕнчен уйрăлса тăраççĕ. Тĕслĕхрен: турисем о-па калаçаççĕ (порнăç, пор, олттă, орпа), анатрисем – у-па (пурнăç, пур, улттă, урпа).

Анатрисем асатте, аппа, çерçи, анне, кишĕр сăмахсемпе усă кураççĕ пулсан турисем çав сăмахсем вырăнне маçак, акай (аки), сала кайăк, апи, шĕкĕнтĕр теççĕ.

Ҫӗр улмине акӑ хӑш-пӗр вырӑнта паранкӑ, картахви, картухха е кантук тесе калаҫҫӗ. «Асатте» пӗлтерӗше те тӗрлӗ вырӑнта тӗрлӗ сӑмахпа кӑтартаҫҫӗ: маҫак, папай, тӑттӑ, атикка, асатте.

1. Ăру-тăванлăх сăмахĕсем

мăн асатте – ват асатте, тĕп асатте, ват маçак (прадедушка);

мăн асанне – ват асанне, тĕп асанне, ват мамак (прабабушка).

Кунта илсе кăтартнă тĕслĕхсенчен çакă курăнать: ăру-тăванлăх терминĕсенчен нумайăшĕ (атте, анне, аппа, аки, хуньăм, хунеçе) ытти тĕрĕк чĕлхисенчи сăмахсемпе пĕр тымарлă, вĕсем ăру тапхăрĕнченех сыхланса юлнă, теприсем (хреснатте, куматти, вырслати, матка, старик, папай, эпи, тĕтти, тятя т.ыт. те) чăваш чĕлхинчи диалектсемпе калаçусен системине вырăс, тутар, мари чĕлхисенчен каярахпа кĕрсе вырнаçнă е вырăс чĕлхинчи пек йĕркеленнĕ.

Тури диалектри маçак, мамак сăмахĕсем анатри диалектри (çавăн пекех литература чĕлхинчи) асатте, асанне сăмахсемпе лексикăра хирĕçлев тăваççĕ, авалхи ăру тапхăрĕнчи сăмахсемех шутланаççĕ. Пулăвĕ енчен те вĕсем пĕр евĕрех, ытти тĕрĕк чĕлхисенчи калăпах вырнаçаççĕ.

2. Тумтир ячĕсем

Ку ушкăна кĕрекен сăмахсем хушшинче лексика диалектизмĕсем нумай мар. Тĕслĕхсем:

«Çăматă» сăмахăн калаçусенче улшăнăвĕ нумай: кăçатă (кĕççе атă), кĕççе чăлха, пайма, кушматă (кушма атă – вырăс чĕлхинче кошма), пошмак, валинкка. Çак илсе кăтартнă сăмахсенчен пĕрисем авалхисемех шутланаççĕ, теприсем чĕлхене каярах, вырăс чĕлхи урлă кĕнĕ. Тĕслĕхрен, кăçатă сăмах авалхи ят, вăл ытти тĕрĕк чĕлхисенче те пур: ногайсен кийиз этик, кăркăс кийиз отÿк, узбек кигиз этик т. ыт. те. Пайма, валинкка – вырăс чĕлхинчен кĕнĕ сăмахсем. Пошмак  - пулăвĕ енĕпе тĕрĕк сăмахĕ (турк bastak), анчах уйрăм калаçăва вырăс чĕлхинчен кĕнĕ пулмалла, мĕншĕн тесен унăн фонетика сăн-сăпачĕпе географийĕ вăл чĕлхене хальтерех  кĕнине кăтартса параççĕ.

3. Кил-çуртпа тĕрлĕ япала ячĕсем

Лексикăпа семантикăн ку ушкăнĕнче те уйрăмлăхсем сахал. Мĕн пурринчен ытларахăшĕ – урăх чĕлхесенчен кĕнĕ сăмахсем. Тĕслĕхсем:

4. Выльăх-чĕрлĕхпе кайăк-кĕшĕк ячĕсем

Вырăнти калаçусенче выльăх-чĕрлĕхпе кайăк-кĕшĕк ячĕсем, тĕпрен илсен, пĕрешкелех (фонетика диалектизмĕсене шута илсен). Лексика диалектизмĕсем шутне çаксене кĕртме пулать: ут – лаша, сысна çури – сысна чĕппи, чăх чĕппи – чĕп çури, йытă – анчăк – лиска, çерçи – салакайăк – варапи, кăвакарчăн – кулюкка, ула такка – ула кайăк – тăхран – тумăркка

5. Тĕрлĕ сăмахсем

Лексикăри диалект уйрăмлăхĕсем япаласене пĕлтерекен сăмахсенче çеç мар, ытти пуплев пайĕсенче те (глагол, паллă ячĕ) пур. Тĕслĕхрен, çак сăмахсене илсе кăтартар: макăр – йĕр, савăн – хĕпĕрте, кĕвĕç – кĕптеш, кÿлеш, сĕр – çу (урай сĕр, урай çу), кăшт – кĕт, пластăк, пăтьăрт, калаç – вула, вола, юмахла, попля, попле, сăмахла, соля, сояла.

Реализация проекта.

Писательсемпе поэтсем хăйсен произведенийĕсенче диалектизмсемпе усă курнине час-часах асăрхама пулать. Диалектизмсем произведени геройĕ хăш вырăнта çуралса ÿснĕ çын пулнине кăтартма май параççĕ.

К. ИВАНОВĂН «НАРСПИ» ПОЭМИНЧИ

ДИАЛЕКТИЗМСЕМ

Эпир К. В. Ивановăн «Нарспи» поэмине тишкерÿллĕ куçпа пăхăпăр. Поэмăра тĕрлĕ йышши диалектизмсем палăраççĕ. Вĕсем хайлава чĕрĕлĕх кĕртеççĕ, геройсен калаçăвĕн хăйевĕрлĕхне кăтартма пулăшаççĕ. Поэмăра лексика диалектизмĕсем йышлă пулни курăнчĕ.

       Чипер ача Сентти пур,

       Инкĕш патне ăнтăлать,

       Хăйĕн пĕчĕк чĕлхипе

      Инкĕшне вăл йăпатать [2, с. 108].

      Курас тесе ăнтăлса

      Уйăх чупрĕ тахçанччен,

      Вăрман анчах шавласа

      Юлчĕ Нарспи хыçĕнчен [2, с. 126].

Ăнтăл – стремиться, тянуться (пушк. ымтыл) [1, с. 52].

       Ака турăм, ĕшентĕм,

      Ăшăм çунать çавтерех [2, с. 124].

Ĕшен – ывăнса çитнĕ, утомиться, мучиться, уставать, обессилеть [1, с. 52] (пушк. этлэн). Пушкăрт чăвашĕсен калаçăвĕнче çак сăмахăн синонимĕсем пур: ĕтлен, итлен, йăтла.  Виçĕ кун туй туса ял халăхĕ ĕтленсе çитнĕ.  

            Çеçен хирте путене

Вăхăт-вăхăт вăл юрлать.      Туй килмест-и-ха тесе

Текех кĕрÿ йĕтет [2, с. 96].

Йĕтет – донимать, доставать; йĕтĕ – выбиваться из сил, йĕтерĕм – тарăхрăм – рассердиться, йĕтесе – иккĕленсе – сомневаться.
       

     Хĕртен арăм пулсассăн

     Ват упăшка кÿлешет [2, с. 110].

Кÿлеш – ревновать. Пушкăрт чăвашĕсен калаçăвĕнче çак пĕлтерĕше кĕнлеш е кĕнтеш сăмахсемпе те палăртаççĕ.  

Ларать старик тĕпелте

     Çăпатине сапласа

     Ват ал-ура йĕркипе

     Мĕшĕл-мĕшĕл маташса [2, с. 60].

Маташ – валандаться, возиться. «Маташ возиться (с кем/чем; внимательно заниматься кем-, чем-либо), хлопотать:

Лаша пырать тăлхарса      

 Вăрман ăшне янратса  [2, с. 72].

Тăлхар – фыркать (о лошади). Лаша çумăра тăлхарать. Переносно – сердиться, раздражаться.  

                    Çимĕк çуйĕ урамран

                   Çĕклентерет чĕрине  [2, с. 60].

Çуй – шум, гам, плач.

 Вайă çынни салансан

                   Пайтах вĕсем калаçрĕç,  

                   Ыталаса пĕр-пĕрне

                   Тĕттĕм çĕрте çухалчĕç  [2, с. 70].

Пайтах – довольно много.

Первичное закрепление во внешней речи

Халĕ эпир сирĕнпе диалог вулăпăр та диалект сăмахĕсене тупăпăр.

Кĕнекепе ĕçлени

Самостоятельная работа в группах.

Соварьсемпе ĕçлесси .

Включение в систему знаний и повторение.

Кĕнекепе ĕçлени

Вăйăсем вылятпăр ( Леарнинг апс )

Пĕтĕмлетÿ

Вырăнти калаçу лексикине халиччен те çителĕклĕ никам та тĕпчемен.  Вырăнти калаçу лексики улшăнсах пырать: хăш-пĕр сăмахсем майĕпен кивелсе пыраççĕ те вĕсемпе усă курма пăрахаççĕ. Унашкал сăмахсем кивелесси пĕр пек мар: ялсенчи ватă çынсен пуплевĕнче вĕсем, çамрăккисемпе танлаштарсан, вăрах «кивелсе» пыраççĕ. Лексика кивелесси чĕлхе законĕсемпе мар, пурнăç условийĕсемпе çыхăннă. Тĕслĕхрен, кил-çурт таврашĕнчи авалхи хатĕр-хатĕр те (чĕрес, пăтавкка, лакам, пурак) тахçанах пурнăçран тухнă.

Тырă-пула комбайнсемпе пухса кĕртме тытăннăранпа кĕлте,тĕм, çĕмел, капан, купа, сурат тата ытти хăш-пĕр сăмахсем те кивелнĕ сăмахсем йышне куçса пыраççĕ, çамрăксенчен чылайăшĕ халĕ вĕсене пĕлмест.

Тĕрлĕ вырăнта пурăнакан чăвашсен активлă хутшăнăвĕсемпе çыхăнăвĕсене пула, вырăс чĕлхин витĕмĕ вăйланнипе паянхи калаçу лексики улшăнса-пăтранса пырать. Уйрăмах ку пулăм тури диалект калаçăвĕсенче вăйлă теççĕ.

Вырăнти калаçусенче çĕнĕ сăмах тăвас пулăм аталанни сисĕнмест.

V. Рефлексия.

Урокра интереслĕ пулчĕ-и

VI. Информация о домашнем задании. (Диалект сăмахĕсем тупса çырса килмелле

VII. Подведение итогов. (1 мин.)

(Выставление оценок за устные ответы на вопросы, самостоятельную исследовательскую деятельность, соблюдение норм языка.)  Урок пĕтрĕ. Сывă пулăр.