Мастерская учителя родного (тувинского) языка и литературы
методическая разработка (10, 11 класс)

10-гу  класстың  тыва  чогаал эртеминге немелде кылдыр

  класстан дашкаар кичээлдиң  ажылчын программазы

Эртем  башкызы:  Сегленмей Л.О.

                    Тайылбыр  бижик.

        Өөреникчилерниң чечен чогаалга  сонуургалын оттурары чечен чогаал башкызының хүлээлгези болгаш ону өөредирде баштай чогаал теориязын уругларга билиндирери чугула. Школа  программазында киирген  чогаал  теориязынга  хамаарыштыр уругларның алган  билиин   ханылаттышаан, аңаа немей тыва  литературада бижиттинген чогаалдар-биле таныштырары- класстан дашкаар кичээлдиң кол сорулгазы. Ооң-биле чергелештир  литература критиказын уругларга таныштырары болгаш  биче хемчээлдиг чогаалдарның сайгарылгазы.

        Улустуң угаан-бодалын хайныктырып, амыдыралдың боттуг чүүлдерин уран дыл-биле чуруп көргүзери берге  болгаш харысаалгалыг. «Амыдыралда чаа чүүлдү изиг-дарызы-биле көргүзери ховар болгаш кончуг нарын: кандыг-даа чүүлдүн чогаалга  көргүзер ужур-утказын билип, чаа  маадырларны, чөрүлдээлерни ажыдарынга  чогуур үе негеттинер. Чүгле чогаалчы бодунуң үези-биле хүн-бүрү салдынмайн доңнашкан турда, ооң сагыжы амыдыралда бооп турар чүүлдерден бичии-даа адырылбайн, оларны чурукчу хуузу-биле сиилбип, үениң изиг тыныжы сиңген чогаалдар төрүттүнер»1 деп тыва литератураның улуг критиги А.К. Калзанның үнелелинге катчып, ол үезинде  бижиттинген чогаалдарны амгы үеде школага өөредири нарын бооп турар.

Сөөлгү үеде  аныяк өскенниң чечен  чогаалга хамаарылгазы  кудулап, сонуургалы кудулап, сонуургалы чидип бар чыдары- амгы  үениң дүвүренчиг айтырыгларының бирээзи. Өөреникчилерниң  талазындан чогаалдың эстетиктиг болгаш кижизидикчи утказын сайгарбайн чыткаш, солун эвес деп чогаалды чаңгыс талалай көөр чорук көвүдээн.

        Аас чогаал  болгаш  литература  кижилерниң медерелин сайзырадырынга, сагыш-сеткилин  байыдарынга, аажы-чаңын  хевирлээринге, чоннуң чаагай чаңчылдарын эдереринге  аажок улуг  салдарлыг. Ынчангаш  ужен чылдардан бээр солун-сеткүүлдерге, номнарга литератураның  болгаш аас чогаалының дээре дээн  чогаалдарын парлап  эгелээн.Чоорту  өөредилге  номнарынга номчууру-биле  киирип турган, сөөлзүредир чогаалды  школаларга ыяап  өөренир, башкылаар  эртем апарган. Ону өөредирде  литература методиказы эргежок чугула. Чүге дээрге методика школага  өөредилге-кижизидилге  ажылының эстетиктиг, мөзү-шынарлыг, күш-ажылчы  талаларын чечен чогаалдың дузазаы-биле шиитпирлээринге дээштиг  аргаларны тургузуп турар.

   Тыва литература   аныяк салгалда чаагай  чаңчылдарга, улусчу  суртаалдарга, ужур-чурумга  кижизидер  талазы-биле курлавырлыг  болганда, оларны төрээн чуртунга, чонунга, ооң төөгүзүнге чоргааралды, бойдуска, кижиге, дириг  амытанга гуманисчи езу-биле хамаарылгалыг  болурунга  кижизидер хөй-хөй материалдарны бээр.

     Таарымчалыг  болгаш таарымча чок  маадырларның овур-хевирлерин дамчыштыр литература ак сеткилдиг, четпес чүүлдерни сойгалап  билир, демиселчи салгалдарны өстүреринге дузалаар. Ол дээрге  кижини хамыктын мурнунда чуруп көргүзүп тура, чечен чогаал кандыг-бир угланыышкын-биле дээштиг салдарны чедирип, чүнү эки, чүнү багай дээрзин көргүзерин оралдажыр. Бодунуң ол сорулгазын литература таарымчалыг болгаш  таарымча чок маадырларның овур-хевирлерин дамчыштыр күүседир болгаш оларның (хевирлерин дамчыштыр күүседир) чижектеринге номчукчуну эки чүвеге өөредир азы багай чүүл кылып болбас деп кичээндирер.

        Улустуң угаан-бодалын хайныктырып, амыдыралдың боттуг чүүлдерин уран дыл-биле чуруп көргүзери берге  болгаш харысаалгалыг. «Амыдыралда чаа чүүлдү изиг-дарызы-биле көргүзери ховар болгаш кончуг нарын: кандыг-даа чүүлдүн чогаалга  көргүзер ужур-утказын билип, чаа  маадырларны, чөрүлдээлерни ажыдарынга  чогуур үе негеттинер. Чүгле чогаалчы бодунуң үези-биле хүн-бүрү салдынмайн доңнашкан турда, ооң сагыжы амыдыралда бооп турар чүүлдерден бичии-даа адырылбайн, оларны чурукчу хуузу-биле сиилбип, үениң изиг тыныжы сиңген чогаалдар төрүттүнер»1 деп тыва литератураның улуг критиги А.К. Калзанның үнелелинге катчып, ол үезинде  бижиттинген чогаалдарны амгы үеде школага өөредири нарын бооп турар.

Үстүкү  класстарга тыва литератураны өөредири нарын болгаш негелделиг апаар. Чогаалдың идейлиг утказы болгаш уран-чечени чаңгыс  аайлыг болурун көргүспүшаан, оларны литература төөгузү-биле авторнуң бот-онзагай талалары-биле холбаштырып өөредир. Бо бүгүден аңгыда  чогаалдың амгы үениң амыдыралынга ужур-дузазын илередири негеттинип турар. Ол дээрге чогаалдың төөгүлүг үе-биле харылзаазын тывары, чечен чогаалдың хевири болгаш утказы таарышкан турар кылдыр, чогаалчының чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын база делегей көрүүшкүнүн, өөренген болгаш  номчаан чечен чогаалдарын үнелеп билири болур.

     Өөредилге программазын  езугаар номнарда төөгүге болгаш  кол маадырга хамаарышкан үзүндүлер киирип каанындан  чогаалдың утказы уругларга солун эвес чалгааранчыг бооп турар. Уруглар чогаалды сонуургап  номчуй бээр кылдыр башкының баш удур улуг белеткели херек. Уругларның сагыш-сеткилинге дээптер кылдыр чогаалдың дөгерезин алырының аргаларын өөренип көөр. Чогаалдың чончузун, ооң уран чеченин боттары анализтеп өөрениринге чаңчыктырарынга элективтиг Курска өөренип, билип алган билиглери оон улаштыр улуг класстарга чогаалды хандыр сайгарыптарының аргазын тургузар..

Чогаал бүрүзүнүң анализин кылыры дээрге-ле:

1. идейлиг утказын  билиндирери.
2. композиция, сюжеди.
3. овур-хевирлерниң онзагайын
4. чогаалдың ажык-дузазын илередири.

Өөреникчилерни чогаалдың анализин кылырынга хаара тудул аары эң-не берге, нарын. Ону кылырда, башкы  чогаалдың тыптып келген төөгүзүн база тыва литературада  туружун демдеглээр. Ооң дылынга ханы  сайгарылганы кылырда, чончу деп чүүлдү илередирде, чогаалда кирген үлегер домактарның, чечен элдээртиглерниң, кожамыктар дээш аас чогаалының аңгы-аңгы  хевирлериниң ажыглаттынганын көөр. Чогаалда уран-чечен аргаларны тыптырар.

        Ооң-биле чергелештир чогаалдың ниити идейлиг утказын көрүп, үе-биле деңнээр.

1. Романның дөзүнде кандыг, кажангы фактылар, болуушкуннар кирип турары.
2. Кандыг темалар кирип турарыл, ооң-биле дөмей чогаалдар.
3. Ниити темага немей авторнуң киирип турар айтырыглары.
4. Чогаалдың дылы.
5. Сюжет  линиязын тургузарынга авторнуң уран аргалары.
6. Маадырларның овур-хевирлериниң тургустунган онзагайы.
7. Идеязы.
8. Кижизидилгеге ужур-дузазы.

Чогаалдың кол сюжеди маадырларның хөделиишкиннеринден үнер болганда, башкы беседазында автор таарымчалыг болгаш  таарымча чок  овур-хевирлерни канчаар  киирип турарын айтыры чугула. Сюжетти эдерти көрүп тургаш, кол чөрүлдээниң амыдыралга ажыы, амыдыралчызын көөр.

        Түңнел кичээлде романның ниити утказынче кичээнгейни салыр. Маадырларның  социал  байдалдарын үе аайы-биле деңнээр. Түңнел кичээл чорудары дээрге-ле, өөреникчилерниң кичээлге алган билиин, онаалгага  кылган, класстан  дашкаар ажылдарга чедип алган билиин түңнээри  болур. Башкының талазындан ол өөреникчилерниң кичээлге база немей кайы хире чүүлдү билип алганын илередири, чогаалчының чогаадыкчы ажыл-ижин, чогаалдарының кижизидикчи утка шынарын, Тыва литературада ооң туружун, өске уран чүүлдүң хевирлеринге холбап тургаш көргүзери болур. Ону канчаар көргүзери башкының сагынгыр-тывынгыры-биле кичээлдиң хевирин шын шилип билиринден хамааржыр.          

Класстан дашкаар кичээлинде уруглар литературага хамаарышкан терминнерниң утказын сайгарып, аймак болгаш хевирлер деп чүүлдерни ылгап билип алыр. Уран-чечен аргаларның  янзы-бүрү чогаалдарда канчаар ажыглаттынганын практика кырында көрүп, боттары база чогаалдарынга ажыглаары-биле баштайгы шенелделерни кылырынга башкы дузалаар.

Үстүкү  класстарга тыва литератураны өөредири нарын болгаш негелделиг апаар. Чогаалдың идейлиг утказы болгаш уран-чечени чаңгыс  аайлыг болурун көргүспүшаан, оларны литература төөгузү-биле авторнуң бот-онзагай талалары-биле холбаштырып өөредир. Бо бүгүден аңгыда  чогаалдың амгы үениң амыдыралынга ужур-дузазын илередири негеттинип турар. Ол дээрге чогаалдың төөгүлүг үе-биле харылзаазын тывары, чечен чогаалдың хевири болгаш утказы таарышкан турар кылдыр, чогаалчының чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын база делегей көрүүшкүнүн, өөренген болгаш  номчаан чечен чогаалдарын үнелеп билири болур.

Курстуң түңнелинде уруглар алган билиин бадыткаары-биле тускай  ажылдарны  алгаш, оларның камгалалын кылыр. Бот чогаалга бижиттинген чогаалдарын база бадыткаар.

        Класстан дашкаар кичээл 34 шакка үлеттинген.

10-гу класска тыва чогаал эртеминге класстан дашкаар кичээлдиң

календарь-тематиктиг планы.

Неделяда чаңгыс шак.

                        Рефераттар  даңзызы:

1. Чогаал критиказының сайзыралы.
2. Амгы үениң  аныяк  шүлүкчүлери.
3. Сонет чогаалының онзагайы.
4. Тываның  херээжен чогаалчылары.
5. Барыкаан шаңналының тиилекчилери.
6. Ожук даштары онзагай-ла.
7. Омар Хаямның чогаалдары тыва литературада.
8. Роман –дилогиялар.
9. Роман-тетрология.
10. Роман эпопея.
11. Тоожу жанрының тыва литературада туружу.
12. Баллада жанрынга бижиир маадырым.
13. Шулуглел жанры амгы үеде.
14. Уруглар чогаалының сайзыралы.
15. Улустуң аас чогаалын чогаалдарда кииргени.              

         Ажыглаан  литература:

1. Альбеткова Р.И., С.Г. Герке. Активные формы преподавания литературы. «Просвещение», 1991.
2. Балчырбай О. Использование таблиц и схем при систематизации… в национальной  школе. /по русскому  языку и литературе/. Башкы. № 1 1996.
3. Гусев Ю.Я. Используя наглядно-образный материал. Русский язык  в СССР. № 4 1991.

4 . В.А.Кан-Калик, В.И. Хазан.  Психологические основы преподавания  литературы в школе. «Просвещение» -1988

 5. А.К. Калзан.  Өзүлдениң демдектери. Кызыл 1991.

6. Чыргал Серен-оол.  Чогаал дугайында  демдеглелдер. Кызыл 1988.

Капсырылгалар.

Шүлүк чогаалының хевирлери:

Сонет.

14 одуругдан тургустунган, лириктиг сюжеттиг, албан филосовчу бодал түңнелдиг шүлүк. Англи дылда сонет дээрге «эдер», «дагжаар» дээн уткалыг, ол дээрге сагыш-сеткилдиң ындынналып «эдери». Ол Барыын Европа чурттарындан сайзыраан.

Тыва шүлүк чогаалында Ю.К.Кюнзегеш 1957 чылда «Сүүзүн харны каш арт ажыр сывыртааштың» деп баштайгы сонетти бижээн. Сонеттиң ады ооң баштайгы одуруу болур. Сонет онзагай черни ээлеп турар, тускай тургузуглуг:

         2 катрен (4 одуруг), 2 терсет (3 одуруг)

         3 катрен, 2 одуруг – бо тургузуңну «кудуруктуг сонет» дээр.Ону  В.Шекспир бижип эгелээн. Сонет чогаалының эң дээдизи – сонет чечээ. Ол 15 сонеттен тургустунган чогаал. Ооң онзагайы – баштайгы сонеттиң төнчүзү, дараазында сонеттиң эгези болур. Шүлүк чогаалындан ында  лириктиг сюжет бар. Сонет чечээнде кол чештиниишкин сөөлгү 15 дугаар сонетте боор, а чаңгыс сонетте чештиниишкин сөөлгү одуругда болур.

Тыва шүлүк чогаалында амдыызында 2 сонет чечээ бар:

А.Даржай «Авамга чечээм»

В.Серен-оол «Херээженге йөрээл»

Амгы үеде сонет чогаалын чедимчелиг бижип турар шүлүкчүлер:

Сайлыкмаа Комбу , А.Даржай, Николай Куулар.

                             Ожук даштары.

          Тыва шүлүк чогаалының бир онзагай хевири. Ол терминни Ю.Ш.Кюнзегеш тыпкан. Дең хемчээлдиг 3 одуругдан тургустунган, дыка ханы философчу уткалыг. Одуруг бүрүзү төнчү уткалыг болгаш иштики композициялыг:

1-ги одуругда – киирилде

2-ги одуругда – өөскүдүлга – дүүшкүн

3-кү одуругда – чештиниишкин хенертен төнер, күштүг бодалды тодаргай көргүзе бээр.

Ынчангаш одуруг бүрүзү, ожуктуң даштары ышкаш, тускай чуртталгалыг, төнчү уткалыг болур, олар аңгылажып шыдавас, чүгле үжелээ, кады, демниг, нити бодалды илередип шыдаар. Ында янзы-бүрү уткалар сиңниккен:

1. Афоригность – чеченчидир сөглээн өөредиг аяны.

Меңгилиг арт шынзылга-даа айтырбас.

Берге-даа бол, ажар артын айтып бээр.

Чалымнары мунгаш дүмбей хана дег.

2. Лаконичность – хөй эвес сөс-биле улуг бодалды илередиптери.

Шак бо үе шаккан оттан дүрген-дир.

Сарыг бүрү орук дургаар эстеп тур.

Хөнү сын тал ышкаш эглип батты.

3. Парадоксальность – элдеп бодал чугаалаары.

Алаакта хек чүс-даа эткен.

Мөңге назын өпейлээрге.

4. Синтаксистиг параллелизм – утка - аян чергежилгези.

Баштайгызы экер-маадыр – чаага барган.

База бири - өскерликчи – ялалаткан.

Үшкү кижи – ава кижи – ыглап чоруур. /А.Үержаа/.

5. Абсурд – бодалды ужур утка чок болдурары.

Оргу черге чаа-ла ушкан мен.

Оран долдур медээ дыргын болган ийин.

Ол алдар-аттың  адаа хөлчок аар-ла-дыр. /А.Даржай/.

Шүлүк   чогаалында  янзы-бүрү хевирлер:

Элегия – ханы муңгак хомудал кирген лириктиг шүлүк.

Чимит Адыг-оол «Ачамга».

Эпиграмма – сатириктиг кыска хемчеглиг шүлүк.

А.С.Пушкин хөй ажыглап чораан.

Матригал – херээжен кижиниң чаңын, овур-хевирин көргускен шүлүк.

В.Монгуш «Кадай кыстың чаңы чараш, Катыраңнаан чаңы чараш».

Эпитафия – чевег, хоор поэзиязы, Тыва литературада колдуунда парлавайн турар. Сөөлгү оруунче үдээн  үеде шүлүк. Ѳлген кижиниң өмүнээзинден кылдыр бижиир. Шаандакы үениң тураскаалдарында таваржып турар.

А.Үержааның шүлүктеринде таваржып турар.

Эпиталама – кудага тураскааткан шүлүк.

К-Э. Кудажы «Кызымның кудазынга».

Пародия – кочу, шоодуг. Тыва шүлүк чогаалында элээн бижиттинген.

М.Доржу. «Буттардан чаак кончуг».

Н.Ооржак «Будуңарга сөгүрүүр мен».

Чөөн чүк улустарының шүлүк чогаалындан чаа хевирлер.

Газель – дорт шыңгыы композициялыг, ынакшыл темазынга бижиттинген, сөөлгү одуруунга шола атты киирип турар.

Редиф – араб сөс, аът кырында ушкашкан Кижи дээн уткалыг.

Рубаи – арабтап 4-тээн дээн утка. Афоризм хевирлиг шүлүк. Омар Хаям бижип чораан.

        Караш кынныр – амыдырал эртип калыр.

        Каткы-хөглел шак кол өйде чырыш дизин.

        Камнанып көр, амыдырал чаян-дөс-дүр.

Канчаар чурттаар харыктыг сен, ынчаар эртер.

                                                А. Ховалыг.

Япон поэзиядан үлегерлер:

Хайку, хакку – 3 одуруг, 17 слогтуг шүлүктер, 1-ги, 2-ги одуругларын 3-кү одуругда түңнээн. Тыва  дылда  ооң      чижээ  - «Ожук даштары»

        Алым ырак,

Авам база

Аравыста узун орук.

                               Шии чогаалының  хевирлери:

Комедия.

        Шии чогаалының комедия хевири – амыдыралга каттырынчыг болгаш чиктиг чүвелерни көргүзер, ниитилелде, хүн-бүрүзүнүң болуушкуннарында, кижилерниң аажы-чаңында багай талаларны кыжырып шоодар. Кижи көөр хөөн чок, амыдыралга дүүшпес, багай чүүлдерни, колдуунда чаңгыс кижиниң үеден хожудап чыдып калганының, чондан хоорлу бергениниң ужурунда шоодунчуг байдалга киргенин комедияга көргүзер.

Комедияга чогаалчы чүвени хөөредип, кыжырып, хевир-дүрзү чок кылдыр чуруур аргаларны хереглээр. Амыдыралдың боттуг моондактарынга таварышкаш, комедияның маадырлары ыядынчыг аштырыышкыннарга таваржып, бодунуң четпестерин илередиринче албадаттыра бээр.

        Комедияларны каттырынчыг болуушкуннарның болгаш шоодунчуг мөзүлерниң дугайында чогаалдар кылдыр ийи кезекке хуваап турар. Бирги бөлүкке кажар-оптуг чорук колдаан болуушкуннарлыг чогаалдар; ийигизинге, аажы-чаңы эргижирээн, бүдүүлүк, шүшпең, чевен маадырларлыг чогаалдар хамааржыр.

        Комедияларны каттырынчыг талазы-биле каржы шоодуглуг, кыжырыг биле шоодугну чаптаашкын-биле холуй ажыглаан лириктиг азы романтиктиг чогаалдар кылдыр хуваап турар.

        Совет эрге-чагырганың чылдарында социал-амыдырал уткалыг комедиялар көвүдеп келгилээн. Оларда шоодуглуг, кыжырыглыг аяннар чаа амыдыралды бадыткаарынче, эргиниң артыышкыннарын кижилерниң аажы-чаңындан, амыдырал-чуртталгазындан узуткаарынче углангылаан болур. Ындыг чогаалдарның санынга С. Токаның «Дөңгүр-оол», К-Э. Кудажының «Долуманың хуулгаазыны» деп комедиялары хамааржыр.

Трагедия.

        Шии чогаалының трагедия хевиринге амыдыралдың Берге үезинде маадырларның демиселин, мурнакчы идея дээш амы-тынындан чарылганын көргүскен, сергек сеткилди оттурар аянныг чогаалдар хамааржыр. Трагедияларда каржы, дошкун, түрүмекей байдалдарда хайнып келир коргунчуг болуушкуннарны, аас-кежиктиг амыдыралдан түрегделге маадырларның киргенин, демиселге өлгенин чураан болур. Ынчангаш трагедияның аяны шыңгыы, күжениишкинниг болур.

        Тыва чогаалчыларның трагедиялары чоннуң аас-кежии дээш маадырлыг чорук кылганнарга кижилерниң чоргааралын көргүскүлээн болгаш, маадырның бүдүрбээн херээн уламчылаарынче көрүкчүлерни кыйгырар. Чижээ, В. Көк-оолдуң «Хайыраан бот», «Самбажык» деп чогаалдары кижилерниң өжээн-кылыын хайныктырып келир.