Контрольные тесты 9-11 кл
методическая разработка (11 класс) по теме

                                 Киирилде сөс

  Уругларның тыва дылда шиңгээдип алган

билиин хынаарда,  янзы-буру аргаларны

ажыглап тургаш, хыналда ажылдың материалын  

кандыг-даа хевирге тургузуп ап болур.

   Сөөлгу уеде школаларда  Ниитижиткен Куруне Шылгалдазын киирген. Бо шылгалданың онзагай

чувези – онаалгаларлыг  тестилерни  ажыглап турары

.Тест хевирин ажыглап, уругларның билиин хынаарга , дурген болгаш эптиг.Аңаа даянып

алгаш, тыва дыл кичээлеринге уругларның алган билиин хынаар онаалгаларлыг  тестилерни  

 тургузуп алгаш,кичээлдерде ажыглап турар мен.

 Өске эртемнерде база ындыг шылгалданы дужаап турар болгаш бо ажылды кылырда уруглар улуг-ла бергедевес.   Дараазында ажылда чугле сөзуглелдерлиг     хыналда            тестилерни киирген.  Хыналда тестилер        уругларның      

          дараазында билиглерин хынаар:

  1.Сөзуглел-биле ажылдап билири- ооң кол бодалын,      

         харылзажыр аргаларын тодарадып билири;

        - Чугааның хевирин тодарадыры (тоожуушкун,      

         чурумал, боданыышкын)

        -Чугааның стильдерин билири (чугаалажыр, албан-  

         херек, эртем, публицистика, чечен чогаал) ;

        -дылдың уран аргалаын аңгылап билирин хынаар;

        2.Сөзуглелди анализтеп билири: утка, чугаа болгаш    

        дыл талазы-биле сөзуглелди анализтээри;

        3.Рецензия жанрынга сөзуглел тургузуп билирин  

         хынаар.

                              Тестилер 3 хевирге кылдынган:  

        1.Шын харыызын тывар тестилер (А)   2.Кыска харыы      

   бээр тестилер(В)        3.Долузу-биле харыы бээр ажыл.(С)

        Шупту тестилерниң харыыларын сөөлунде таблицада    

                                                         киирген.

  Хыналда материалды 9,10,11 класс

 өөреникчилеринге таарыштыр кылган.                              

              Тыва дылга онаалгаларлыг тестер.                                                                  

Төнген уткалыг сөзуглел болу бээр кылдыр домактарны чыскаай салыңар.

1)АБВГ;                                     3) ВБГА;

2)АГВБ;                                     4)ВБАГ

Домактын синтаксистиг характеристиказында частырыгны айтыңар

1) А дугаарлыг домак: бөдүүн, делгереңгей, 2 составтыг

2)Б дугаарлыг домак: чагырышкан, 3 бөдуун домактан тургустунган

3) В дугаарлыг домак: чагырышкан, 2 бодуун домактан тургустунган;

4.Г дугаарлыг домак: бөдуун, деепричастиелер-биле нарынчыттынган.

Кайы домакта киирилде сөс барыл?

А) А            2)  Б          3) В            4) Г

(1)Чыргакының шеңнезиниң чечээ дег кызыл чаактыг, Белдириниң чодураазы дег кара карактыг, чойган дег

хөну сынныг чараш кыска ынакшаан эрниң эрези ядыы

эр чораан.  

(2) Оолдуң карааның огу болган чараш кыстын төрелде-

ринге ол черниң байы шагда-ла суй-белекти сунупкан

турган чуве-дир.(3)Турамык байлар оолдуң душтуун

хунаап алыр деп кээп-тир.(4)Ынчаар орта кужур эр

чугурук аъдын мунупкаш, уругну ушкарыпкаш, дезип

бар чорда, кысты кудалап турган бай боолаптарга ,

оол кээп душкен.(5) Уруг оолдуң кара чангыс кежегезин

чаптап ханмас турган.(6) Узун кара кежегези-биле аътты

дыннап мунуптар турган оол дээр.(7)Ынак эжинин ындыг

 чараш  чаагай кежегезин чайгы курт-кымыскаякка

углетпес дээш,

айдын дуне оонден

    хачы алгаш чоруткаш, оолдуң кежегезин дөзунден одура

    кезип алган.Оон сайзанактап өскен кара суглуг, кат-чимистиг      

    ынак хеминиң аксынга  болчажып турганы чоон кызыл

    дыдынче унгеш, аңаа ону уш орааштыр куржааш, баглап каап-  

    тыр.

    (Ол кежеге аңаа дыка-ла ур хунге кылаңайнып турган  

    дээр.(10)Чыргакының  одар-белчиирлиг, кат-чимистиг , байлак    

    чараш хеми оол, кыстын ынакшылының демдээ кылдыр  

     ынчаар Чаштыг-Хем бооп мөңгеде артып калган.

(Тоолчургу чугаа «Чаштыг -Хем»

                                                     (Кыс-Халыыр –Кызыл-1996ч)

          Сөзуглелдиң кол бодалынга дуушпес бадыткалды айыт:

        1)Уруг оолдуң чугле кежегезин сонуургаар, чаптаар чораан.

         2)Оол байга аштырып алыр хирезинде хей-ле удурланган.

         3)Маадыр кижиниңң кежегези безин алдар-аттыг бооп болур.  4)Оол биле уругнуң ынакшылы кезээ мөңгеде өшпес.

Сөзуглелде салдынган кол сорулгазы кандыгыл?  

1)Чер адынын тывылган тоогузун тайылбырлаар;

2)Ядыы кижинин байларга удур туржуп шыдавас

 турганын коргузур;

3)Ынак эжинге кыс кижинин хайыралыг хамаарылгазын

коргузер;

4)Амыдыралда шупту чуве монге эвес деп коргузур.

Сөзуглелдин стилин, чугааның хевирин тодарадыңар:

1)Публицистика стили, дыңнадыг;

2)Чечен чогаал стили, тоожуушкун                                                                  

3)Чечен чогаал стили, чурумал;

4)Чугаа стили;дыңнадыг.

Кайы чуве ады дорт утказынга ажыглаттынган-дыр?

1)аксынга;

2)огу;

3)демдээ;

4)өөнден.

1-4 дугаарлыг домактар аразында кайы домак мурнунда домак чок болза утказы билдинмейн баарыл?

1)2;        2)3;        3)4;       4)5.

1-4 дугаарлыг домактарда дылдын кандыг аргаларын ажыглаан-дыр?

1)Эпитеттер, фразеологизм сөстер, деңнелгелер;

2)Гипербола,диригжидилгелер;

3)Метафора, эпитеттер;

4)Эпитеттер , риториктиг айтырыг.    

                                               2-ги кезээ:

Орааштыр деп сөстун чугаа кезээн тодарат(8-ки домак);

4-ку домакта тайылбыр домактарнын кол домак-биле

холбашкан оргазын тодарат;

6-7 дугаар домактарда «Дакпырлап бижиир

ажык эвес уннер»деп дурумге дугжур 3 сөсту ушта бижи;

Хачы алгаш деп сөс каттыжыышкыны кандыг

холбаа-биле каттышкан-дыр?

1-ги абзацта каш бөдуун домак барыл?

3-8 дугаар домактарда уениң тайылбыр домактары

 кирген чагырышкан нарын домактың дугаарын айыт;

      4-8 дугаар домактарда деепричастиелиг болуглел-биле    

            тускайлаттынган домактарнын дугаарын айыт;

В8. 4 дугаар домакта каш грамматиктиг оорга барыл?

  3-ку кезээ:

    «Ии, дадай туруу» деп төөгу чугааны номчааш, чогаадыг-

   рецензиядан бижиңер.Төөгу чугаа кандыг хөөнге бижиттинген-  

   дир? Дылдын кандыг аргаларын ажыглаан-дыр ?Сөзуглелден    

                       чижектерден киириңер.

                                Ии, дадай туруу

    Шаанда кускээр Ыравастурга чайлап чыткан ашак дагга  

     хоюнун кежээкизин кадарып чорааш, туруг кырында пөште  

    тоорук көруп каан.Туруг кырынче халбактанып унгеш, пөштун  

    будуунга олуруп алгаш, тоорук ап чыдырда, поштун буду    

     сынгаш, андарлып-ла баткан.Бадыап чыткаш, ол чырыкче ,

     Эрээн-Каътче коорге, эликтернин ужалары агараннаар халчып                                                                               турган                         турган.

  Канчангаш-ла көөрге, борбак кара чуве устунден бадып орган.Тудуп алырга, демги тооруу болган.Бадып чыда

тоорууун база казып чипкеш, идиинден даңзазын уштуп эккелгеш, таакпылап база четтигипкен.Оон көөрге, туруг

кырынга каапкан даянгыыжы база бадып кел чыдырда,

оозун ап четтигипкен.

   Ол-ла баткаш, чиңгис кырынче барып душкеш, колдуунга

чедир кире берген.Оон арай деп унуп алгаш көөрге,

ужазынче чиңге будук кадалы берген болган.  Будуун

уштуп эккелгеш, черле кайы хире кире берген ирги дээш,

катап киир шашкаш, уштуп эккээрге, 2 илиг хире кылдыр

кирген болган.Ашак дедир туругже халбактанып унгеш,

хая чугу хоора шаап алгаш, балыынга чаап алгаш, бадып келген.Оон туругже көруп туруп-туруп «Ии, дадай, моон

соңгаар мынаар черле унмес мен!»- деп турган дээр.

  Элээн болгаш хоюн бөлуп алгаш, чуу-даа болбаан

ышкаш, улаштыр кадарып чоруй барган.

  Ынчалдыр ол туругну  «Ии, дадай туруу» дижи берген.

                        Харыылар:

    1.Шын харыызын тывар онаалгаларнын харыылары:

2.Кыска харыы бээр тестилернин харыылары:

3.3-ку кезээнин онаалгаларынга хамаарыштыр.

С1 Чогаадыг-рецензияга дараазында бодалдар илереттинген турары кузенчиг:

- төөгу чугаада чугле солун ужурал эвес, а төрээн

чериниң бойдузунуң чараш чурумалдыын, бай-байлак, аң-меңниг, эм-таңныг оран-чуртунга чоргааралды илереткен.Солун соот-чугаалыг, сагынгыр-тывынгыр улус-чон аразында эвээш эвес.

- 2-3 дылдын уран аргаларын тып бижээн турар. (гипербола, эпитет…)

- чогаадыгнын хемчээли 100-150 состен эвээш эвес болур.

                                     Ажыглаан литература:

                 1    «Единый Государственный экзамен»(Контрольно-  

             измерительные материалы.Русский язык). –    

                                      Просвещение –   2002г

                 2.Куулар Д.С, Куулар Ч.Ч.- «Кыс-Халыыр».- Кызыл –              

                                                                                                   1996ч

                3.М.Д Биче-оол, К.А Бичелдей. – Тыва дыл, 5 класс. –  

                                                                                    Кызыл-1990г

                 4.Тыва дыл, 8-9 класс. – Кызыл – 2001ч