"Бичелдей номчулгазы " деп эртем-практиктиг конференция
материал

  Муниципальное бюджетное оздоровительное, образовательное учреждение санаторного типа для детей, нуждающихся в длительном лечении, Ийская санаторная общеобразовательная школа-интернат

668532, Республика Тыва, Тоджинский кожуун, с.Ий, ул.Санлесная 10, iy-san@yandex.ru

             "Бичелдей номчулгазы "

     деп эртем-практиктиг конференция              

Ажылывыстыӊ ады:

                   «Леонид Чадамбанын болгаш Юрий Кюнзегештин

                                      чогаалдарында Улуг-Хемни кѳргүскени»                                      

                                                                             Ак Анай-Хаак Билен-ооловна,Тожу кожууннуӊ Ийниӊ кадыкшылга школа-интернадыныӊ

 тыва дыл болгаш чогаал бащкызы

Ий -2023 ч.

Ажылдын планы:

 Киирилде

1.Кол кезээ

1.1 Леонид Чадамбанын чогаалдарында Улуг-Хемни кѳргускени

1.3  Юрий Кюнзегештин чогаалдарында Улуг-Хемнин тѳруттунгени болгаш кучу-кужу.

2 Класстан дашкар ажылдарга Улуг-Хем дугайында шулуктерни ажыглаары

3 Туннел

 Улуг-Хем.....

Улуг-Хем, Енисей, Эне-Сай деп үш ангы адаза-даа , бистиң караавыска кайгамчык улуг, ужуу-кыдыы , эгези, тѳнчузу-даа кѳзулбес, кажан-даа тура душпес, кыжын-даа удувас уйгу чок  хемивис кѳступ келир. Ону орус-тыва чогаалчылар, чурукчулар боттарының өлүм чок ажылдарында катап-катап алгап ырлаан болгаш чураан . Чүзү-биле чогаалчыларны болгаш чурукчуларның сагыш-сеткилин хѳлзедип, оларны бийиир болгаш демир-ужук тудупкаш бижииринче , чуруурунче албадап турарыл? Билдингир-ле чаражы-биле, күштүү-биле, мѳңгези-биле.

Улуг-Хемниң чаражын , күштуун, мѳңгезин  чечен-мерген  сѳстеринин дээжизи-биле бижээн чогаалчыларнын аразында тоолзуг оран чурттуг чогаалчылар база бар.

Ажылдыӊ темазы: Леонид Чадамбанын болгаш Юрий Кюнзегештиң Улуг-Хем дугайында  бижээн чогаалдары

Ажылдың объектизи: Тожу чурттуг чогаалчыларнын Улуг-Хем дугайында бижээн чогаалдары

Ажылдыӊ чугулазы: Улуг-Хемни алгап-мактаан шулуктер, проза чогаалдары кѳвей . Оларнын аразында чугле Тожу чурттуг чогаалчыларнын чогаалдарын сайгарары солун болгаш ѳѳредиглиг

Ажылдың чаа чүүлү: Л.Чадамбанын болгаш Юрий Кюнзегештин чогаалдарында Улуг-Хем дугайында бижээн чогаалдарнынын утказын тодарадыры , ооң эгези Тожудан аккан деп бодалын шынзыдары

Ажылдың сорулгалары:   Л.Чадамбанын болгаш Юрий Кюнзегештин чогаалдарында Улуг-Хем дугайында чогаалдарын тодарадыры , ооң эгези Тожудан аккан деп бодалын бадыткаары

Ук сорулганы чедип алырда кылып чорудар ажылдар: 1. Улуг-Хем дугайында чогаалдарны  чыып, оларныӊ долу даӊзызын тургузар; 2. Ук чогаалдарнын утказынын онзагай чүүлдерин тускайлап сайгарары  3.Чогаалда кирген хѳлду, хемни картадан тып, тодарадыры

Ажыглаан арга, методтар: беседа, тайылбырлап бижиириниң методу, деннелге методу.

Ажылдың материалы: Улуг-Хем дугайында бижиттинген  2 проза чогаал , шулуктер

Ажылдың практиктиг ужур-дузазы:  Школаларныӊ тыва дыл болгаш литература башкылары база ук теманы сонуургааннар ажыглап болур. Оон аңгыда Улуг-хем дугайында шулуктерни сайгарып тура бо шинчилел ажылдың материалын ажыглап болур.

Ажылдың тургузуу: киирилде, ийи эге, түңнел, ажыглаан литература болгаш капсырылгадан тургустунган.

Ийи хем-Каа-Хем биле Бии-Хем  каттышкаш, Улуг-Хем болган. Ол дугайын чурукчулар-даа, чогаалчылар-даа ажылында кѳргузуп чурааннар.Ынчап кээрге Улуг-Хемнин бажы Бии-Хемде, Каа-хемде ышкажыл.

Тожу чону Бии-хемни Улуг-Хем деп адаары  база уткалыг. Чуге дизе чанында биче хемнер-Доора-Хем  биле Ий агып чыдар. Оларга бодаарга чанында хем олардан улуг бооп турар,ынчангаш Улуг-Хем деп чугаалажырлар.Ону чогаалдарында  Тожунун салым чаяанныг оолдары-Леонид Борандаевич Чадамба биле Юрий Шойдакович Кюнзегеш тодарадып бижээн.Оларнын  чогаалдарынын кол темазы : ѳскен -торээн чери -тоолзуг оран Тожу , оон онзагай малы-иви болгаш алдаржаан Азас хѳл дугайында дээрзи маргыш чок. Леонид Чадамбанын чогаалдарында Улуг-Хемни канчаар илереткенин кѳруптээлинер.

         Чадамба Леонид Борандаевич

Леонид Борандаевич Чадамба Тожу кожууннуң Хоң-Шөл деп черге 1918 чылдың март 18-те төрүттүнген.

1927-1929 чылдарда моол бижикке өөренип алгаш, Тожуда Ээн-Суг хүрээзинге хуурактап, ооң соонда Тоора-Хемге эге чада школазын дооскан. Тыва бижикти Кызылга түр курстарга өренип алгаш, 1937 чылда өөредилге комбинадын, 1955 чылда Тыва областың совет-партия школазын дооскан.

12 харлыындан эгелеп улуг улуска тыва бижик башкылап эгелээн. Кара-Хаак школазынга директорлап чораан. Ол Чырыдыышкын яамызының эртем методиктиг кабинедин удурту берген. 1943 чылдан эгелеп Тыва Арат Республиканың Биче хуралының чанында Эртем комитедин даргалап, 1945 чылдан 951 чылга чедир Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдун директорлаан, Тыва областың культура комитедин баштап, ооң методиктиг кабинедин эргелекчилеп чораан. «Улуг-Хем» чечен чогаал альманагын редакторлап ажылдаан. Шүлүкчү, прозачы.

1940 чылдарның төнчүзүнде тыва школаларның өөредилге номнарын белеткеп үндүреринге үлүүн киирген. Эң баштайгы үжүглелдиң «Тыва дыл», «Төрээн чугаа» деп өөредилге номнарының автору. Орус-тыва словарь биле үстүкү класстарның тыва дылга өөредилге номнарының редактору болгаш тургузукчуларының бирээзи. Баштайгы «Терекчигеш» деп шүлүү 1933 чылда солун арнынга үнүп келген.

  Чогаал ажылынче 1941 чылда кирген. Ооң очерктери, чечен чугаалары, шүлүктери солуннарга болгаш «Улуг-Хем» альманагынга үнгүлээн. Ол «Аас-кежик» (1952), «Ак-көк хемнер» (1966), «Салгалдар» (1968), «Ивижилер» (1972), «Чыынды чогаалдар», «Аян-чорук» (1980), «Аныяк өңнүктеримге» (1987) деп шүлүк болгаш проза номнарының автору. Ооң чогаалдары ССРЭ-ниң улустарының болгаш даштыкының 13 дылдарынче очулдуртунган. Ол И. Крыловтуң басняларын, Н. Некрасовтуң «Топтыгин чанчын», «Мазай кырган-ачай биле койгуннар», А. Серафимовичиниң «Бичии шахтер», А. Кононовтуң «Ленин дугайында чугаалар» деп чогаалдарын болгаш өске-даа орус шүлүкчүлерниң шүлүктерин тыва дылче очулдургулаан.

1942 чылдан эгелеп Тываның, 1945 чылдан эгелеп ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

Л.Б. Чадамба Тыва республиканың ордени-биле, «Күш ажылдың кызыл тук» ордени-биле ийи удаа, «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң улуг дайынынга шылгараңгай күш-ажылы дээш» деп база Ушинскийниң медалы-биле шаңнаткан. ССРЭ-ниң Дээди Совединиң үш чыыжынга, база Тыва область совединиң депутадынга соңгуттуруп чораан. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.

Л.Б. Чадамба чогаалдарын колдуунда уругларга тураскаадып чораан, ынчангаш ону уруглар чогаалчызы деп адааны таварылга эвес. Аныяк салгал кижизидилгезинге ооң киирген ачы-хавыяазын мөңгежидери-биле уругларга эң дээре чечен чогаал дээш Чадамба аттыг литература шаңналын Тываның чазаа тургускан.

Леонид Борандаевич Чадамбанын чогаалдарында Улуг-Хем деп кучулуг хемни канчаар коргускенин сонуургаптаалынар.

Леонид  Чадамбанын "Тоолчургу Тожу чуртум" деп номунда мындыг одуруглар бар:

.... Тожуну кѳрбээн кижи Тываны кѳрбээн дижир,Азасты кѳрбээн кижи Тожуну кѳрбээни ол дижир болгай.Шынап-ла, Тожу дээрге Тыванын эң онзагай болгаш чараш чери.  Ынчангаш Азас болза,  Тожунун эң кайгамчык чараш чери.Чай санында чус-чус аян-чорукчулар Тываже кээп, Тожунун чараш-чаагай бойдузу-биле таныжып,кѳрүштүг черлеп, бистин чурттуң бир  күчүлүг улуг дамыры-Енисейнин -Улуг-Хемниң аккан бажын барып кѳѳр дээш, аъттыг, чадаг,хемелиг чоруп тургулаар. Бо одуругларны номчааш, номчукчу Улуг-Хемнин аккан бажы Тожуда деп билип алыры онзагай бооп турар.

Бир эвес картадан кѳѳр болзувусса, шынап-ла Улуг-Хем Бии-Хем биле Каа-Хемнин каттышканы болур болгай.

"Тоолчургу Тожу чуртум "деп чогаалында Улуг-Хемнин бажын кѳѳр дээш аъттыг, чадаг, хемелиг барып турган болза "Аян-Чорук" деп чогаалында Тожуже  теплоходка  олурупкаш чоруп турарын дыка эки билир бис.Бичии аян-чорукчулар № 213 теплоходка Кызыл хоорайдан Азасче углай унуптерлер. Мында бижип турары-биле алырга :

..Бо чернин улузу Бии-Хемни Улуг-Хем дээрлер. Улуг-Хемнин унунга кандыг солун чувелер турбас дээр! Хемнин уну магалыг байлак-даа , чараш-даа -кижиниң харап-ла чоруксаазы кээр. Устунде айыттынган тайылбырывыс бо чогаалдын узундузу-биле бадыткаттынып турар дээрзин айытса чогуур.

1956 чылда Л.Чадамбаның  бижээни "Улуг-Хемим _Енисейим" деп шүлүүнүң утка-тургузуу ѳскелерден ылгалдыг,онзагай аялгалыг. Номчукчунуң  караанга Улуг-Хемниң кайыын чуглуп акканы, кайыын ужуп батканы илдең кѳступ келир

Меңгилер шыпкан, бедиктер дуглаан

Тайга-сыннар баштарындан тайлып баткан.

Чуртувус кежир чуглугуп аккан,

Чонувустуң ,черивистиң чоргааралы-

Ужарлардан ужуп баткан

Узак шапкын, улуг кужун улус кайгаан.

Угулзалаан уну байлак

Улуг-Хемим-Енисейим-Улуг-Хемим.

 Хунден хунче амыдырал ѳскерлип турар деп бодалын автор мынчаар илереткен.

Хуннуң-не  улам кучулуг чалгып,

Хуннээректеп, чайынналып хүлүмзүрээн.

Эриктеринде электри чыраан,

Эртинези эгээртинмес эргим хемим-

Ужарлардан ужуп баткан

Узак шапкын, улуг күжүн улус кайгаан.

Угулзалаан уну байлак

Улуг-Хемим-Енисейим-Улуг-Хемим.

Улуг-Хемнин эриинге эштип ѳскен Улуг-Хемниң ховар оглу , улустуң чогаалчызы Сергей Пюрбю -биле чоок харылзаалыг чораанын Л.Чадамба "Улуг-Хемниң чалгыглары " деп шүлүүнүң утказындан билип каар бис.Шүлүктүн адының чанында  "С. Пюрбюга " деп айтып кааны база ону херечилеп турар.

Улуг-Хемниң унун куду

Улай баткан чалгыгны кѳргеш,

Кажан шагда утканымны

Катап бѳгүн сактып келдим.

Эрик  баарын ошкап, суйбап,

Эргеленген чагыг кѳргеш,

Узамдыгып оожуургаан

Уяралым дойлуп унду.

Бодаарга-ла ийи ѳңнүк бирээзи хемнин бажында, а бирээзи адаанда медээ дамчыжып турганзыг.

Эрик кырын суйбаан сырын

Эргимимни сагындырды.

Сайлыкталган чалгыгларга

Салдап , дужуп бадыптайн бе?

Кара-Боомга, туругга кээп,

Харап кѳрүп орар сен бе?

Улай баткан чалгыглардан

Уткуп , дозуп алыр сен бе?

Сал-биле аргыжып турган үелер база турганын тѳѳгү айтып турар.Салга олуруп алгаш бадыптарга, Боом чанындан ѳңнуү онудозуп алыр кылдыр медээлежип, дугуржуп турганзыг.

 Леонид Чадамбанын бижээни-биле алырга , Улуг-Хем -узак шапкын, куштуг,тыва чоннун чоргааралы.Улуг-Хемнин бажы Тожудан аккан деп юодалын быжыы-биле номчукчуларга чедирген.

 Акызының ѳѳредиин бажында сиңирип алган, оон эгелеп каан чогаалдын кокпа оруундан чандыр баспаан  Юрий Шойдакович Кюнзегеш база-ла Улуг-Хемни алдаржыдырынга улуг-хуузун киирген.

                   Кюнзегеш Юрий Шойдакович

Юрий Шойдакович Кюнзегеш 1927 чылдың октябрь 17-де Тожу кожуунда Арбак деп черге төрүттүнген.

Тоора-Хемниң эге, Кызылдың № 2 ортумак школазын, Абаканның башкы институдун, Москвада М. Горький аттыг литература институдунуң чанында Дээди курстарны дооскан.

«Тываның аныяктары», «Шын» солуннарга корректорлап, литературлуг ажылдакчы бооп, 1951 чылдан эгелээш, 1989 чылга чедир Тываның ном үндүрер черинге редакторлап, ооң соонда кол редакторунга үзүткел чок 40 чыл иштинде ажылдаан. Сөөлгү чылдарда «Улуг-Хем» сеткүүлүнүң поэзия килдизинге редакторлап ажылдап чораан.

 Шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу. Чогаал ажылын 1942 чылда эгелээн. «Ховунуң аялгазы» деп шүлүктериниң баштайгы ному 1952 чылда чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Найыралдың тугу», «Дуңмазының ыры», «Үелерниң өңнери», «Өөрүшкүмнү үлежир дээш», «Эзир. Ынакшыл. Ажыл», «Хүннү утку», «Кижиниң изи», «Саянның чүрээ», «Багырның хылыжы», «Хүнээректээн Тывам», «Хаяда чурумалдар», «Ожук даштары», «Бодалдарым бодаралы» дээш, оон-даа өске номнары үнгүлээн. Ол шупту 20 шүлүктер чыындыларының автору. «Чаңгыс өнчүм - уян ырым» деп чогаалдар чыындызында (2003 ч.) ооң шүлүктеринден аңгыда, «Улуг-Хемниң төрүттүнген черинде» деп тоожузу чырыкче бир дугаар үнген.

Ооң чогаалдары орус, украин, моол, чуваш, алтай, бурят, хакас дылдарже очулдуртунгулаан. Боду А. Пушкинниң, М. Лермонтовтуң, В. Маяковскийниң, М. Горькийниң, С. Есенинниң, И. Тургеневтиң, Л. Толстойнуң, А. Блоктуң, Ф. Шиллерниң, Ж-Б. Мольерниң, Э. Ростанның болгаш өске-даа совет, орус, делегей классиктериниң чогаалдарын тыва дылче очулдурган.

1949 чылдан бээр ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Чогаалдарның I тому чырыкче үнген.

Номнары. Чогаалдар чыындызы (Кызыл, 1977); «Ховунуң аялгалары» (Кызыл, 1952), «Стихотворения» (Москва, «Советский писатель», 1954) «Найыралдың тугу» (Кызыл, 1956), «Дуңмазының ыры» (Кызыл, 1963), «/елерниң өңнери» (Кызыл, 1966), «Сердце Саян» (Кызыл, 1968), «Өөрүшкүнү үлежир дээш» (Кызыл, 1970), «Эзир. Ынакшыл. Ажыл» (Кызыл, 1972), «Хүннү утку» (Кызыл, 1974), «Меч Багыра» (Кызыл, 1976),?? Алтай ном «Кижиниң изи» (Кызыл, 1979), «Хүн чалыткан Тыва» (Горно-Алтайск, 1982, алтай дылда), «Хаяларда чурумалдар» (Кызыл, 1983), «Койгунак» (Кызыл, 1984), «Сказания у костра» (Кызыл, 1986), «Ынакшылдың буяны» (Кызыл, 1987), «Ожук даштары» (Кызыл, 1993), «Бодалдарым бодаралы» (Кызыл, 1997), «Чаңгыс өнчүм – уян ырым» (Кызыл, 2002).

  Тыва чечен чогаалга киирген улуг үлүг-хуузу дээш Ю.Ш. Кюнзегеш ССРЭ-ниң болгаш Тыва Республиканың «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» деп медальдары-биле, «Парлалганың тергиини» хөрек демдээ-биле шаңнаткан.

Ю.Ш. Кюнзегеш Тываның Улустуң чогаалчызы, Тываның культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тыва АССР-ниң Күрүне шаңналының лауреады.

Ю.Ш. Кюнзегештиң чогаал ажылының дугайында Л. Гребнев, Д. Романенко, М. Кенин-Лопсан, О. Сувакпит, В. Барцевич, М. Хадаханэ, Л. Мижит болгаш өскелер-даа бижип, шүлүкчүнүң чогаалдарынга үнелелдерни бергеннер.

      А Юрий Кюнзегештин бижээн дээжи чогаалдарын сонуургап  кѳѳрувуске , Леонид Чадамбанын  Улуг-Хемнин бажы Тожуда  деп бодалынга дугжуп, чергележип чорууру чуден солун.Ону "Улуг-Хемнин тѳруттунген черинде" деп проза (тоожу) чогаалындан билип ап болур бис.

... Мурнуу чугунде бедик дагларга , чалым шорааннарга чыгалган хем  кара-ногаан хыыргыыштарга келгеш ,чоорту алгыза-алгыза-он ажыг километрже шѳйлуп чоруткан. Узун болза-даа калбак эвес хѳл болур турар.Ол хѳлду Кара-Балык дээр.Бир эвес ол хѳлдун барыын талазы чоорту чиңгелеп , алызы барза-барза, демги-ле Хар-Тайгадан баткан даг хемин уламчылай-делегейде сураглыг, шапкын болгаш терең суглуг Улуг-Хем болу бербээн болза,ол хѳлду кым-даа эскербес ийик.(картада айыткан)

Езулуг-ла  Улуг-Хемге тураскааткан одуругларны "Белекти сун, Улуг-Хемим "деп  шулуунде Юрий Кюнзегеш чечени-биле бижээн.

Чалым-туруг кашпалдардан

Чалгып баткан Енисейге

Чараш кыстын уян ыры

Сагыжымны доюлдурган.

Улуг-Хемим -Енисейим

Улам чалгы, улай чалгы.

Уяралды чалгыгларың

Ушта чалгып, алгаш барзын,

Улуг-Хемим-Эне-Сайым.

Бо элээн каш одуругларда Улуг-Хем, Енисей, Эне-Сай деп аттары-биле улуг Улуг-Хем дугайында бижип турары билдингир.

Ынакшаан кызы-биле каттай чурттаксаан кузелин дыка чараш кылдыр дараазында одуругларда илереткен.

Дүн дег кара карактарың

Дувурелим болу берген.

Каа-хем биле Бии-хем ышкаш

Каттыжа-даа бээривис кай.

Чурукчу болза, чурупку дег, тоолда дангына дег эргим кызын кайгап ханмайн органын номчуурга тааланчыг

Чаактарың эңгиске дег

Чараш кызыл болу берген.

Ийи хемнин белдиринче

Имнээн ышкаш кѳруп ордуң.

Каа-Хем биле Бии-хем каттышкаш ,чангыс улуг хем болу бергени дег, ийи аныяк чурек чангыс чурек дег болу бээли деп кузелин, идегелин илереткен.Аныяк кыс хем эриинге боданып олурда, чараш кыстың чурээн ѳѳртуп, белектен сун деп дилеп турары онзагай.

Эне-Сайым -Улуг-Хемим

Эриктерин ажыр чалгы.

Эриг мѳңгун терең сууңдан

Эргим кыска белекти сун,

Эне-Сайым-Улуг-Хемим.

Бо шулуунде айытканы ынакшаан кызы -чогаалчынын  ѳонун ишти Дырбак Халбыновнага тураскааткан чадавас. Чуге дизе олар Кызылдын № 2 школага билчип танышканынын Дырбак Халбыновна сактыышкынында айтып турар.

          Юрий Шойдаковичинин чогаалдарында  Улуг-Хем биле ынакшыл кайызы-даа куштуг, чараш .Улуг-Хемнин эрииниң кыдыынга ынаа кысты кѳѳрге безин тускай, эмин эрттир чараш болганы таварылга эвес. База ол ышкаш Улуг-Хемнин эгези Тожуда деп акызынын бодалын бадыткап каан.

Улуг-Хем дугайында чогаалдарны класстар дашкаар ажылдарга ажыглаары.

Төрээн (тыва) чогаал эртемин өөредир, кижизидер ажылда салдынган сорулгаларны чедип алырынга класстан дашкаар ажылдар дыка чугула салдарлыг. Уругларның хостуг үезин чөптүг ажыглап чаңчыгарын суртаалдаар база оларның сонуургалдарын деткип, сайзырадырынга тааржыр бөлгүмнер, элективтиг курстар класстан дашкаар ажылдарның янзы-бүрү хевирлерин мөөңнеп планнаары башкыларның чогаадыкчы ажылы болур.  Ниитилелге бодун шын алдынып билир, өөрениринге чүткүлдүг, делгем угаап боданыр харык-шинектиг, амыдыралчы көрүжү чараш, бот-тускайлаң кижини хевирлээринге салдарлыг класстан дашкаар ажылдарга белеткел уругларның хар-назынынга дүүштүр, сонуургалдарын, негелделерин боттандырары-биле чоруттунар.

 Леонид Чадамбанын болгаш Юрий Кюнзегештин Улуг-Хем дугайында чогаалдарын класстан дашкаар ажылдарга чогумчалыг ажыглап болур.

Бир дугаарында , чогаалчыларнын юбилейлиг чылдарында янзы-буру хемчеглерни эрттирерде уругларны идепкейлиг киириштирип болур.Ол дээрге уран номчулгалар, чурук мѳѳрейлери,чогаадыглар моорейлери, янзы-буру викториналар, олимпиадалар, чогаадыкчы кежээлер дээш о.ѳ

Бо чылын, 2023 чылда , Леонид Боранданвич Чадамбанын 105 харлаан юбилейлиг чылында Леонид Чадамба аттыг Тоора-Хем школазынга янзы-буру хемчеглер эрткен. Аңаа ѳѳреникчилер проза болгаш шулуктерин аянныг номчуп куусеткеннер. Бистер база анаа чедиишкинниг киришкен бис.

Аянныг номчулгадан аңгыда викторинаны, олимпиадаларны эрттирерге уругларның ол дугайын сактып артып калырынга дѳгум болур.

Л.Чадамбанын "Улуг-Хемим-Енисейим "деп шулуу тыва чоннун ынак ырызы апарган дизе, хооредиг болбас. Устунде айыттынган хемчег уезинде бо ырны хѳгжумнуг чапсар кылдыр уругларга ырлатканы ѳѳрунчуг.

Бистин школанын ыры башкызы  ону планынче киирип , ырладып турары солун.

Тожунун тѳп саңы Юрий Кюнзегештин юбилейлиг чылдарын  албан демдеглеп эрттирер.Ол Юрий Кюнзегештин адын эдилээн дээрзин сагындырып каайн .Чарлаттынган  хемчеглерге киришкеш, шаңналдыг черлерни ап турар бис. Кожуун чергелиг мѳѳрейлерни онзалап айытканывыс ол.Школавыс иштинде мѳѳрейлер база хемчеглерни эрттирип турарынче хой кичээнгейни углаваска-даа билдингир .

Класстан дашкаар ажылдарны эрттирери башкынын дуржулгазындан,чогаадыкчы чоруундан, чыгдынган материалдарындан хамааржыр. Ынчап кээрге, бо ажылга даянып алгаш,класстан дашкаар ажылдарнын янзы-буру хевирлерин эрттирип болур дээрзинге чигзиниг чок.

                                       Туңнел

Салым-чаяанныг, байлак сеткилдиг солун кижилер чараш оран чуртка тѳрүттүнер деп чугаа бар. Л.Чадамба биле Ю.Кюнзегеш , шынап-ла , Тожунуң салым-чаяанныг , ховар оолдары.Оларнын чогаалдарының кол маадырлары-Тыванын аңгы-аңгы кожуннарының кижилери, оларның салым-чолу, Тожунуң,Тываның каас-чараш бойдузу, аңаа кижилернин хамаарылгазы.Бугу-ле ажыл-херээн  Тываның сайзыралы дээш кылып чорааннар.

Анаа эвес Зоя Самдан Ю.Кюнзегешти " Тожуну кѳрбээн кижи-Тываны кѳрбээн, Кюнзегешти номчуваан кижи-тыва шүлүкту билбээн" деп үнелээн.

Ынчангаш оларнын Улуг-Хем  дугайында бижээн шүлүктери ѳлум чок, кажан-даа бистин чүректеривисти, сагыш-сеткиливисти хѳлзедип артып каар.

Улуг-Хемнин бажы Тожунун девискээринден агып баткан деп бодалын номчукчулар хүлээп ап, чѳпшээрешкен боор деп идегеп артывыс.

Тѳндуруп тура, Л.Чадамбанын "Чер кырында кижиден унелиг чуве чок, ону кандыг-даа байдалда улээри чугула" деп кезээде чугаалап чораан чүулүнге каттышпышаан, бот-боттарывысты хүндүлежип, күчү-күштуг Улуг-Хемивисти  камнап, кадагалап чоруулунар!

                                           Допчузу

Киирилде

1.Кол кезээ

1.1 Леонид Чадамбанын чогаалдарында Улуг-Хемни кѳргускени

1.3  Юрий Кюнзегештин чогаалдарында Улуг-Хемнин тѳруттунгени болгаш кучу-кужу.

2 Класстан дашкар ажылдарга Улуг-Хем дугайында шулуктерни ажыглаары

3 Туннел

                              Ажыглаан литература данзызы

1  Калзан А.К. Амыдырал болгаш литература.Кызыл,1980

2   Казырыкпай Б.О , Казырыкпай Б.Б . Эр чол. Кызыл,2007., арын 90-94

3  Чадамба Л.Б . Чогаалдар чыындызы. Кызыл, 2020

4 Чадамба Л.Б Тоолчургу Тожу чуртум.Кызыл,2003

5 Кюнзегеш Ю.Ш. Чангыс ончум-уян ырым.Кызыл,2002.,арын 15

6  Куулар Н.Ш,Кужугет М.А . Амгы тыва шулук чогаалынын сайзыралы.

7  Хадаханэ М.А. Беседы о тувинской литературе  и не только.Кызыл, 2006., арын 23.26