Урок, посвященный 166-летию со Дня рождения Коста Хетагурова
учебно-методический материал (9 класс)

 Урок ,посвященный 166-летию со Дня рождения Коста Хетагурова

Фæйнæгыл бакæнын бур зиллак.

- Зæгъут-ма, цы уынут фæйнæгыл?

(Зиллакк)

- Ирон мифологийы зиллаккæн ис бæлвырд нысаниуæг.

Нæ удварны культурæйы хъахъхъæд æрцыдысты, бирæ нысæнттæ æмæ æбæрæг тыхтæ кæм ис, ахæм символтæ. Уыцы символон нысаниуæг ис ирон æртæ кæрдзыны дæр. Уыдон кувгæйæ адæймаг бæрæг кæны йæ бастдзинад уæларвон дунеимæ.

- Цы нысан кæнынц, кувæг лæджы раз цы æртæ къæрдзыны æрæвæрынц, уыдон?

- Мæнæ куыд зæгъынц уый фæдыл ахуыргæндтæ:

В сакральной геометрии «круг с точкой в центре известен как очень древний общемировой символ, священный знак, обозначающий Единого бога, вмещающего в себя все творение.

Точка означает начало будущего Мироздания. Круг – это Космос в Вечности, перед новым пробуждением»

А что означают три круга с точками посередине? Известно, что Земной мир имеет трехмерное пространство. Бог проявлен для земных жителей в трех мирах, в трех уровнях Мироздания: Высшем - небесном, среднем - земном и нижнем - подземном.

- Мах дæр хъуамæ абон сбæрæг кæнæм, ацы зиллаккæн йæ символон нысаниуæг нæ урочы. (Хибарæй сæ сбадын кæнын фыццаг партæйыл, сæ цуры хуры тынтæ дзырдтимæ, хæсгард, скотч, клей)

Фыццаг хæс: Лæмбынæг хъусын урочы архайдмæ, дзуапп бацæттæ кæнын, фæйнæгыл æй баныхасын.

Ахуыргæнæг та уыцы дзырдтæ фыссы, хъуыдыйад дарддæр кæм хæццæ кæнын хъæудзæн, уым алы куысты хуызы фæстæ дæр.

- Нæ урочы архайд арæзт уыдзæн фæйнæгыл цы хъуыдыйад уынæм, уый баххæст кæнынмæ: Къоста у махæн нæ … .

- Куыд уæм кæсы, нæ ныхас цавæр темæимæ баст уыдзæн? (Къостайы номимæ)

- Цæмæй ацы хъуыдыйад æххæстгонд æрцæуа хъæугæ дзырдтæй, уый тыххæй рахизæм нæ хæслæвæрдтæм.  

Скъоладзаутæ дихгонд цæуынц дыууæ къордыл, афтæмæй æххæст кæнынц алыхуызон хæслæвæрдтæ.

Раттын дыууæ къордæн фæйнæ тексты Къостайы номимæ баст таурæгътæй. Бакæсын тексттæ, сбæрæг кæнын тексты бындурыл Къостайы миниуджытæ.

Текст кæсы къордæй иу адæймаг, бакасты фæстæ иумæ тæрхон кæнынц æмæ фыссынц равзæрст миниуæг æнæдзургæйæ сыфыл.

Фæстаг фондз сомы

Тæригъæдгæнаг зæрдæ уыд Къостайæн. Иу хатт Нарæй горæтмæ Дзанайты Садуллæимæ рацæйцыд. Иу чысыл куы рауад, уæд сыл амбæлд иу ус бызгъуыртæ дарæсы, пырхытæ дзабырты. Йе 'ккой – фугæтæй стыр æргъом. Къоста йæ куы федта, уæд йæ хъæлдзæгдзинад æрбайсæфт, фенкъард æмæ сдзырдта:

- Цымæ кæд фервæздзысты нæ хæххон адæм ацы хъизæмары цардæй?

Усы куы баййæфтой, уæд Къоста баурæдта бæх, сæвæрдта йын йе 'ргъом, стæй йæ дзыппыты фæцагуырдта, æмæ йæм цы фæстаг фондз сомы уыд, уыдон ын балæвар кодта, дæхицæн дзы дарæс балхæн, зæгъгæ.

Дзырдуат: фугæ – бæласы мыггаг, рододендрон кавказский 

               æргъом – ноша

Мысты æвæрæнтæ

Къоста æмæ Дауыт æрæгвæззæджы хъомы рад хизынмæ ацыдысты. Къоста иу ранмæ бауад. Кæсы, æмæ иу мыст æхсæр æхсыны йæ уæрмы раз. Лæппу йæ лæдзæгæй зæхх ракъахта æмæ дзы диссаджы æвæрæнтæ ссардта, æхсæр акъæрцц кæны æмæ аппæй йæ тæккæ дзаг.

- Мæнæ диссаг, ацы ран æхсæр æввахс куынæ зыны, уæд сæ кæцæй хъуамæ æрбахастаид? – дзуры Къоста Дауытмæ.

– Кæс-ма, мыст куыд зондджын у æмæ йæхицæн зымæгмæ æвæрæнтæ куыд кæны.

Æхсæртæй сæ дзыппытæ айдзаг кодтой. Уæд Къоста афтæ зæгъы:

- Фæуадзæм ма йын дзы, тæригъæд у.

Коста æмæ Дауыт мыстæн сæ кæрдзынтæ ныммуртæ кодтой æмæ сæ хуынчъы нывæрдтой, æхсæртæй дæр ма йын ныууагътой.

Дзырдуат: æхсæртæ – орехи, фундук.

- Цавæр удыхъæды миниуджытæй хайджын уыд Къоста, уый уал ныффыссут сыфыл æмæ йæ раттут Арсенитæм. Уыдон миниуæгмæ гæсгæ равзардзысты дзырд сæ дзырдты æхсæн.

- Кордты минӕвæрттæ ма зæгъæд, цавæр миниуæг сбæрæг кодтой æмæ ныффыстой сыфтыл? (тæригъæдгæнаг)

- Ацы миниуæгмæ гæсгæ цавæр дзырд рахицæн кæндзыстæм æмæ баныхасдзыстæм? (æххуысгæнæг) 

Дыккаг хæс.

Æмдзæвгæйы текст раттын алы къордмæ дæр. Къордтæ кусынц текстимæ хибарæй, бæрæг кæнынц æндæр æмдзæвгæйы рæнхъытæй чи æрбафтыд текстмæ, уыцы рæнхъытæ, раст сæ кæнынц. Кæд исчи арæхсы, уæд дзуры æмдзæвгæ наизусть, науæд фыццаг цы къорд фæвæййы, уыдон кæсынц растгонд текст.

Тызмæгæй мæм ма кæс,

Мæ фыды зæронд,

Дæ зæрдæмæ ма хæсс

Куыд зæхмæдзыд дæн.

Йæ фыды фæндиаг

Кæм вæййы фырт дæр? –

Лæппуйæ рæдиаг

Æмгартимæ – сырд,

Мæ зонд, мæ фæндыл

Нæ барын мæхи, –

Ныууадз мæ мæ адыл, –

Фæндон хорз кæм и?!.

Æз топпæй нæ хъазын,

Æз барæг нæ дæн;

Æхсаргард æсласын

Нæ кæлы мæ туг

Фæхудæнт мыл хъалтæ,

Куыд фыдуаг хæссын!

Мæ гутон, мæ галтæ –

Мæнæн дæр цæттæ!

Мæ гутон, мæ галтæ –

Мæ фæндыр, мæ зонд;

Мæ кадæг, мæ зарæг –

Хъæубæстæй – хъоды.

Нæ дзыллæйы зæрдæ –

Мæ хуымгæнды хай;

Нæ бæсты сагъæстæ –

Нæ лæууы кæстæр...

Дзаг хорæй мæ хордон,

Бæркадджын мæ зæхх,

Хæдтулгæ мæ уæрдон,

Цагъайраджы дуг...

Мæгуырæй мын ма тæрс,

Мæ фыды зæронд, –

Дæ зæрдæмæ ма хæсс

Мæ удылхæцæг!..

НЫФС

Тызмæгæй мæм ма кæс,

Мæ фыды зæронд,

Дæ зæрдæмæ ма хæсс

Мæ зæрдæйы конд!

Йæ фыды фæндиаг

Кæм вæййы фырт дæр? –

Лæппуйæ рæдиаг

Нæ вæййы æвзæр!

Дæ номыл, дæ кадыл

Нæ барын мæхи, –

Ныууадз мæ мæ адыл, –

Фæндон хорз кæм и?!.

Æз топпæй нæ хъазын,

Æз барæг нæ дæн;

Æхсаргард æсласын

Мæ бон нæу мæнæн...

Фæхудæнт мыл хъалтæ,

Ды се 'мбал нæ дæ!

Мæ гутон, мæ галтæ –

Мæнæн дæр цæттæ!

Мæ гутон, мæ галтæ –

Мæ фæндыр, мæ зонд;

Мæ кадæг, мæ зарæг –

Мæ цард хоры конд.

Нæ дзыллæйы зæрдæ –

Мæ хуымгæнды хай;

Нæ бæсты сагъæстæ –

Мæ фæззыгон най...

Дзаг хорæй мæ хордон,

Бæркадджын мæ зæхх,

Хæдтулгæ мæ уæрдон,

Мæ фæндаг уæрæх...

Мæгуырæй мын ма тæрс,

Мæ фыды зæронд, –

Дæ зæрдæмæ ма хæсс

Мæ зæрдæйы конд!..

Фарст хæслæвæрдмæ гæсгæ:

- Цавæр сæргонд ис ацы æмдзæвгæйæн? (Ныфс) 

- Бакæнут ацы дзырд дæр нæ зиллаччы цур.

Æртыккаг  хæс.

Хъазт «Базон мелоди» (Угадай мелодию)

Хъусынц мелодимæ, кæцы къорд базоны фыццаг, цавæр зарæджы мелоди у, уый, уыдонæй исчи сæ тырыса сдары æмæ дзуапп дæтты.

Хъазты фæстæ лæвæрд цæуы фарст:

- Цавæр æнкъарæн нæм сæвзæрын кодта ацы хъазт? (цин)

- Бакæнæм та ацы дзырд дæр нæ зиллаччы цур.

Цыппæрæм хæс.

Раттын скъуыддзаг текстæй хæслæвæрдимæ:

- Сбæрæг кæнут, кæцæй ист у ацы скъуыддзаг?

Къордтæ кæсынц текст.

 Хуры цалх та ныттылди хæхты фæстæмæ, æмæ æрталынг ис. Арвыл стъалытæ нæма фæзындысты, афтæ Барис хъавгæ-хъавгæ цыди нарæг уынгты. Æмбæрста, Къостайы сонт ми стыр маст кæй къахдзæн, уый. Æмæ сæрæгасæй баззайæд, пъырыстыфы нæмыг æй фæивгъуыйæд, æндæр мастæн бауромæн ис. Ноджы ныртæккæ Къостайы сæрыл сдзурæг нæ уыди, уый та нымадта егъаудæр  бæллæхыл. Йæ фыд Михел дард фæндагыл ис, цалдæр боны размæ ацыдис фæсхохмæ. Къостайы фыд  Леуан та ис горæты – Нарæй тынг дард, йæ службæйы. Æмæ цы кæной сабитæ?

Дзуапп: Дзаттиаты Тотырбег «Хæххон стъалы» 

Фарст техникон хъуыддаг æххæстгæнджытæм:

- Цавæр дзырд баныхасдзыстут ацы хæсмæ гæсгæ та? ( стъалы) 

Фæндзæм хæс.

- Ахæццæ кæнут Къостайы сфæлдыстадæй ист æмбисæндтæ.

Алчи зыдгæнæджы….

Дæ фыдæлтæ рухсаг…

Лæг кæрдзынæй дæр æфсæды ...

Лæджы, дам, бас куы басудзы, …

Дзуапп: (Алчи зыдгæнæджы бирæгъ фæхоны. Дæ фыдæлтæ рухсаг, дæхæдæг мын бæзз. Лæг кæрдзынæй дæр æфсæды гутоны фæстæ. Лæджы, дам, бас куы басудзы, уæд фу кæны йæ донынл дæр.

Фарст хæслæвæрдмæ гæсгæ:

- Цы æвдыст æрцæуы æмбисæндты? (зонд)

- Баныхасæм та ацы дзырд дæр.

- Сбæрæг кæнæм ныр та нæ зонындзинæдтæ Къостайы цардæй. Уый фæдыл та нæ размæ ис ахæм хæс. Уæ разы цы текст ис, уыимæ бакусут лæвæрд символтæй пайдагæнгæйæ.

Хетæгкаты Леуаны фырт Къоста у ирон литерæтурæйы бындурæвæрæг, Ирыстоны адæмон фыссæг. Райгуырд 15-æм октябры 1859 азы, Нары хъæуы,Уæлладжырыкомы. Йæ мад Гуыбаты Мæрийæ амард, Къоста хæрз чысыл куы уыд, уæд. Схаста йæ се `рвадæлты ус Чендзе. Чендзе Къостайы уарзта йæхи хъæбулау.

Къостайы фыд Леуан уыд æфсæддон, арæх цыди балцыты. Къостайыл 5 азы куы сæххæст, уæд Леуан æрхаста ног ус, Сухиты Хъызмыдæйы. Фыдыус нæ бауарзта лæппуйы, нæ дзы банкъардта мады рæвдыд.

Райдайæн скъола каст фæци Нары. Стæй ахуыр кодта Дзæуджыхъæуы реалон училищæйы. Йæ фæстæ бацыд Стъарополы гимназмæ. Ам раргом йæ фыссæджы курдиат. Баххуыс ын кодтой уыцы хъуыддаджы йæ ахуыргæнджытæ: Неверов æмæ Смирнов. Иу аз ма йын куы баззад ахуыр кæнынæн, уæд Къоста бацыд Бетъербухы Аивæдты академимæ. Кæронмæ йæ каст нæ фæци, уæззау царды уавæрты тыххæй. Æрцыд фæстæмæ Ирыстонмæ. Дыууæ хатты Къоста хаст æрцыд Ирыстонæй Херсонмæ æмæ Хъæрæсемæ.

1899 азы рацыд «Ирон фæндыр» Байаты Гаппойы æххуысæй. Къоста уыцы рæстæг Ирыстоны нæ уыд.

Йæ цард–цæрæнбонты Къоста тох кодта мæгуыр адæмы сæраппонд, сæ бартыл.

Амард 1906 азы 1-æм апрелы. Ныгæд у ирон аргъуаны кæрты.

Текстимæ бакусыны фæстæ комментаритæ дæттынц цы нысæнттæ сæвæрдтой, уыдонæн.

Кæронбæттæн

Хатдзæгтæ: Урочы архайдæй мах сбæрæг кодтам, Къостайы кæй зонæм, уый. Фæлæ ма уыимæ сбæрæг, бирæ зонындзинæдтæ райсын ма кæй у нæ бон Къостайы цард æмæ сфæлдыстадæй. Мæнмæ афтæ кæсы, сымах ууыл тынг зæрдиагæй архайдзыстут. Уымæн æмæ махæн иннæ адæмтæй уæлдай ис Къоста. 

- Раздæхæм ма нæ темæмæ.

- Цы у махæн Къоста?

- Цы рауад махан нæ иумæйаг фæллойæ? Цавæр символ сарæзтам зиллаччы фæрцы нæ урочы?

- Хурæн та йæ символикон нысаниуæг цавæр у?

Дзуапп:

- Къоста у махæн нæ æххуысгæнæг, ныфс, цин, стъалы, зонд, æппын фæстаг, нæ ХУР – рухс æмæ хъармы символ.  Тавдзæн нæ йæ хъарм, нæ фæндаг нын рухс кодта, кæны æмæ кæндзæн.