«Харыйа уота».
материал

«Харыйа уота».

Кыттааччылар:

Фея-

Дьэгэ Бааба-

Сүлүкүүн-

Царь-

1 царевич-

2 царевич-

3 царевич-

Дьиэ кыыллара 

Хоту дойду кыыллара 

Африка кыыллара 

Тымныы  ођонньор-

Хаарчаана-

Снежинкалар 

Экраҥҥа кыһыҥҥы ойуу, хаар түһэр, саҥа дьыл темата хартыыналар көстөллөр.

Царь трона (олоппос) баар буолар.

Саҥа дьыллаађы музыка тыаһыыр.

Хаардар киирэн үҥкүүлүүллэр.

Куба түүтэ хаары ыһан

Саҥа дьылбыт тиийэн кэллэ.

Аптаах дьикти кэпсээни,

«Харыйа уота» остуоруйаны

«Ытык Көлүйэ» түөлбэ олохтоохторо

Бүгүн эһиэхэ ађаллылар.

Фея киирэр, илиитигэр палочкалаах.

 Хаардар сыана кэтэђэр тиийэн тураллар.

Экраҥҥа уота суох елка көстөр.

Фея:  Ођолоор, саҥа дьылбыт чугаһаата. Сотору Тымныы Ођонньор сиэн кыыһынаан Хаарчааналыын кэлиэ, Көрүҥ эрэ, бу  харыйачааны, араас эгэлгэ оонньуурунан симэнэн киэркэйэн турар. Чэйиҥ, харыйабыт уотун уматыађыҥ, ыалдьыттары ыҥырыађыҥ, көрү-нары тардыађыҥ.

Фея аптаах палочкатынан далбаатыыр,

экраҥҥа көстөр харыйаны дађайар.

Фея: Харыйабыт уота күлүмнээ, дођотторбутун ыҥыртаа!

Харыйа уота умайар. Саҥа дьыллаађы музыка тыаһыыр.

Снежинкалар ытыс таһыналлар.

Фея: Харыйабыт дьэрэкээн уотунан күлүмнээтэ, тулабыт сырдыы, чађылыйа түстэ. Ыалдьыттарбыт иһэллэр дуо? Бэйи, мин баран көрүүм эрэ.

Фея снежинкалары кытта тахсан бараллар.

 Экраҥҥа елка умайан турар.

Ол кэмҥэ кутталлаах музыка тыаһыыр.

Дьэгэ-Бааба уонна Сүлүкүүн киирэн кэлэллэр, тула көрөллөр, төттөрү-таары хаамаллар.

Дьэгэ-Бааба: Бээрэ, бу биһиги ханна кэлэн хааллыбытый? Па, тула күлүмүрдээн-чађылыйан түһэн. Тођо барытын наһаа кыраһыабайдык киэргэппиттэрий? Үөрүү-көтүү, бырааһынньык сыта баар. Төбөм ыалдьаары гынна.

Сүлүкүүн: Бу Сулђаччы нэһилиэгэр кэллибит дии. Манна саҥа дьыл буолаары турар эбит. Көр эрэ бу, харыйаны симээбиттэр, уотун умаппыттар. Сотору манна ыалдьыт бөђө мустуо, Тымныы ођонньор Хаарчааналыын кэлиэхтэрэ.

Дьэгэ-Бааба: Кэлбэтиннэр-кэлбэтиннэр! Үөрүүнү-көтүүнү олох сөбүлээбэппин. Харыйаларын уотун уоран ылыахха, оччођо ыалдьыттара сатаан кэлиэхтэрэ суођа, Саҥа дьыллара буолуо суођа. Ха-ха-ха!

Сүлүкүүн: Оннук-оннук, бу тымныыга дьиэлэригэр олордуннар, бырааһынньыктаабатыннар-хайаабатыннар. Харыйаларын уоттарын уоран ылан барыахха. Һэ-һэ-һээ!

Харыйа «уотун» «уоран» ылаллар,  Харыйа уота умуллар.

Царь киирэн кэлэр.

Царь: Хайа, бу туох буолла? Тођо хараҥарда? Харыйабыт уота ханна барда?

Дьэгэ-Бааба: Ха-ха-хааа! Биһиги харыйађыт уотун уоран ыллыбыт.

Сүлүкүүн: Ыалдьыттаргыт кэлиэхтэрэ суођа, хараҥатын иһин Тымныы ођонньор сиэн кыыһынаан Хаарчааналыын ааһа барыахтара. Оччођо Саҥа дьылгыт буолуо суођа. Ууу-уу-у, үчүгэйиииин!

Дьэгэ-Бааба: Һэ-һэ-һээ! Аата, үөрдэхпиин! Хата бу уоту биһиги дьиэбитигэр тиийэн уматыахпыт.

Кутталлаах музыка тыаһа.

Үөрэн-көтөн дьиэрэҥкэйдээн тахсан бараллар.

Царь төбөтүн тутта-тутта төттөрү-таары хаамыталыыр.

Царь: Оо, иэдээн дии! Хайдах буолабыт? Тугу тобулабын? Саҥа дьыл бырааһынньыга суох табыллыбат буоллађа. Бээ, уолаттарбын царевичтары көмөђө ыҥырыым.

Баран тронугар олорор.

3 царевич киирэн кэлэллэр.

Биир царевич ыллыыр, икки царевич үҥкүүлүүр.

Царь: Ођолоруом, куһађан санаалаах Дьэгэ-Бааба уонна Сүлүкүүн харыйабыт уотун уоран бардылар, инньэ гынан бырааһынньыкпыт буолбат кутталланна. Уолаттарыам, Саҥа дьылы быыһааҥ, харыйа уотун көрдүү барыҥ, таарыйа күндү ыалдьыттары ыҥыртааҥ. Ох сааларгытын ылан ытыҥ, ох түспүт дойдутуттан уоту ыйытыҥ уонна ыалдьыттары илдьэ кэлиҥ.

         Царевичтар  ох саанан 3 аҥы ыталлар (уҥа, хаҥас, иннин диэки).

1 царевич. Мин сођуруу диэки бардым (сыана хаҥас диэки барар)

2 царевич. Мин хоту диэки бардым (сыана уҥа диэки барар)

2 царевич. Мин илин диэки бардым (сыана иннинэн түһэн барар).

Царь: Саҥа дьылбыт чугаһаата, түргэнник эргиллэн кэлээриҥ.

Царевичтар музыканан тахсан бараллар.

Кэннилэриттэн царь тахсар.

Экраҥҥа дэриэбинэ көстөр. Дэриэбинэ музыката тыаһыыр.

Дьиэ кыыллара: о5ус, бөтүүк, сибиинньэ, ыт, куоска киирэллэр.

 Биирдии-биирдии сыана иннин диэки киирэн персонажтарын хамсаныыларын көрдөрөллөр.

1 царевич киирэн кэлэр.

1 царевич: Дорооболоруҥ!

Дьиэ кыыллара: Дорообо, дорообо!

1 царевич: Мин ыппыт ођум манна кэлэн түспүт.  

Сибиинньэ: Хрю-хрю! Баар, баар. Бу эн ођуҥ дуо? Хрю-хрю!(ођу көрдөрөр)

1 царевич: Ээ, бу сылдьар эбит (ођу ылар). Бу мин ханна кэллим?

Бөтүүк: Кукарекуу! Биһиги Ытык Көлүйэ түөлбэ олохтоохторо, дьиэ кыыллара буолабыт. Кукарекуу!

1 царевич: Мин харыйа уотун көрдүү сылдьабын. Куһађан санаалаах Дьэгэ-Бааба уонна Сүлүкүүн харыйабыт уотун уоран бардылар, инньэ гынан ыалдьыттар кэлбэт, бырааһынньыкпыт буолбат кутталланна. Эһиги ол уоту көрбөтөххүт дуо?

Дьиэ кыыллара: Суох, суох. Көрбөтөхпүт.

1 царевич: Миигин кытта барсан Саҥа дьылга күндү ыалдьыт буолуоххут дуо?

Куоска: Мяу-мяу! Үөрүүнү кытта ыҥырыыгын ылынабыт. Мяу-мяу!

Ыт: Гав-гав! Барсабыт-барсабыт. Гав-гав!

Ођус: Муу-муу!Саҥа дьыллыы барсабыт. Муу-муу!

Музыка тыаһынан 1 царевиһы батыһан тахсан бараллар. 

Экраҥҥа хоту сир, туундара көстөр. Музыка тыаһыыр.

Хоту дойду кыыллара: таба, хаар эбэ, пингвин, үрүҥ эһэ  киирэллэр.

 Биирдии-биирдии сыана иннин диэки киирэн персонажтарын хамсаныыларын көрдөрөллөр.

2 царевич киирэн кэлэр.

2 царевич: Дорооболоруҥ!

Хоту дойду кыыллара: Дорообо, дорообо!

2 царевич: Мин ыппыт ођум манна кэлэн түспүт.  

Таба:   Баар, баар. Бу эн ођуҥ дуо? (ођу көрдөрөр)

2 царевич: Ээ, бу сылдьар эбит (ођу ылар). Бу мин ханна кэллим?

Хаар эбэ: Эн тыйыс тымныылаах хоту дойдуга кэллиҥ. Биһиги хоту дойду олохтоохторо,  кыыллара буолабыт.

2 царевич: Мин харыйа уотун көрдүү сылдьабын. Куһађан санаалаах Дьэгэ-Бааба уонна Сүлүкүүн харыйабыт уотун уоран бардылар, инньэ гынан ыалдьыттар кэлбэт, бырааһынньыкпыт буолбат кутталланна. Эһиги ол уоту көрбөтөххүт дуо?

Хоту дойду кыыллара: Суох, суох. Көрбөтөхпүт.

2 царевич: Миигин кытта барсан Саҥа дьылга күндү ыалдьыт буолуоххут дуо?

Үрүҥ эһэ: Үөрүүнү кытта ыҥырыыгын ылынабыт.

Пингвин:  Барсабыт-барсабыт.

Таба: Саҥа дьыллыы барсабыт.

Музыка тыаһынан 2 царевиһы батыһан тахсан бараллар.

Экраҥҥа сођуруу итии дойду, пальмалар, джунгли , Африка дойдута көстөр. Музыка тыаһыыр.

Африка кыыллара: обезьяна, хахай, крокодил  киирэллэр.

 Биирдии-биирдии сыана иннин диэки киирэн персонажтарын хамсаныыларын көрдөрөллөр.

3 царевич киирэн кэлэр.

3 царевич: Дорооболоруҥ!

Африка кыыллара: Дорообо, дорообо!

2 царевич: Мин ыппыт ођум манна кэлэн түспүт.  

Обезьяна:   Баар, баар. Бу эн ођуҥ дуо? (ођу көрдөрөр)

3 царевич: Ээ, бу сылдьар эбит (ођу ылар). Бу мин ханна кэллим?

Хахай: Эн сођуруу итии  дойдуга кэллиҥ. Биһиги Африка олохтоохторо,  кыыллара буолабыт.

3 царевич: Мин харыйа уотун көрдүү сылдьабын. Куһађан санаалаах Дьэгэ-Бааба уонна Сүлүкүүн харыйабыт уотун уоран бардылар, инньэ гынан ыалдьыттар кэлбэт, бырааһынньыкпыт буолбат кутталланна. Эһиги ол уоту көрбөтөххүт дуо?

Африка кыыллара: Суох, суох. Көрбөтөхпүт.

3 царевич: Миигин кытта барсан Саҥа дьылга күндү ыалдьыт буолуоххут дуо?

Крокодил: Үөрүүнү кытта ыҥырыыгын ылынабыт.

Обезьяна:  Барсабыт-барсабыт.

Хахай: Саҥа дьыллыы барсабыт.

Музыка тыаһынан 3 царевиһы батыһан тахсан бараллар.

Саҥа дьыллаађы музыка тыаһыыр, экраҥҥа саҥа дьыллаађы хартыыналар көстөллөр.

Фея киирэр, царь киирэн тронугар олорор.

Фея: Саҥа дьыл-аптаах түгэн. Бађа санаабыт барыта туолуохтаах. Царь ыйыытынан кини уолаттара царевичтар элбэх дођотторун илдьэ хотуттан, сођурууттан, илинтэн саҥа дьыллыы айаннаан иһэллэр.                  

Хаҥас диэкиттэн 1 царевич дьиэ кыылларын кытта,

Уҥа диэкиттэн 2 царевич хоту кыылларын кытта,

Аллараттан 3 царевич Африка кыылларын кытта киирэн кэлэллэр. Экраҥҥа уота суох харыйа көстөр.

Царь: Хайа, уолаттарыам, кэллигит дуу?

Царевичтар: Кэллибит-кэллибит.

Царь: Саҥа дьылбыт чугаһаата, бырааһынньыкка кими ыҥыран кэллигит?

1 царевич: Мин ыалдьыттарым- киһи-аймах чугас дьоно-дьиэ кыыллара кэллилэр(илиитинэн ыйар, дьиэ кыыллара хамнаналлар)

2 царевич: Мин ыалдьыттарым-тымныы кыраай олохтоохторо, хоту дойду кыыллара кэллилэр(илиитинэн ыйар, хоту дойду кыыллара хамнаналлар) .

3 царевич: Мин ыалдьыттарым сођуруу куйаас дойду Африка кыыллара кэллилэр. (илиитинэн ыйар, Африка кыыллара хамнаналлар)

Царь (туран иннин диэки кэлэр): Эчи элбэхпитиин! Наһаа үчүгэй дии, элбэх  ыалдьыт кэлбитэ.

Фея: Дьэ билигин Саҥа дьылбыт сађаланыа. Үөрүүнү-көтүүнү, ырыаны-үҥкүүнү оройуттан тутуохпут. Хайа, оттон бу харыйабыт уота тођо суођуй? Мин маарыын уматан барбытым дии?

Царь: Харыйабыт уотун Дьэгэ-Бааба уонна Сүлүкүүн уоран барбыттарын ити мин уолаттарым булбакка кэлбиттэр.

Царевичтар тэҥҥэ тахсан бараллар

Фея: Саҥа дьылбыт харыйата хайдах уота суох буолуой?! Оннук табыллыбат! Ханна баалларый Дьэгэ-Бааба уонна Сүлүкүүн?!

Царевичтар Дьэгэ Баабаны уонна Сүлүкүүнү тутан киирэллэр.

Дьэгэ-Бааба уонна Сүлүкүүн куттаммыттыы тураллар.

Фея: Хайа бу эһиги туох быракааһын оҥоро сылдьађытый? Тођо дьону хомотођут? Тођо бырааһынньыгы буортулуугутуй?

Дьэгэ-Бааба: Баһаалыста, биһигини бырастыы гыныҥ!

Сүлүкүүн: Аны хаһан да итинник  гыныахпыт суођа!

Фея: Күндү ыалдьыттар, бырастыы гынабыт дуо?

Кыыллар бары: Аһа, гынабыт-гынабыт. Бырастыы гынабыт.

Фея: Чэйиҥ, харыйабыт уотун бары бииргэ уматыађыҥ! Аптаах тылбытын тэҥҥэ этиэђиҥ.

Бары: Биир, икки, үс, харыйа уота умай!

Харыйа уота умайар.

Царь: (Дьэгэ Баабаны, Сүлүкүүнү илиилэриттэн ылан иннин диэки кэлэр) Барыта этэҥҥэ түмүктэммитэ бэрт. Аны бары бииргэ Тымныы ођонньору уонна Хаарчаананы ыҥырыађыҥ.

Бары: Тымныы Ођонньор, Хаарчаана!

Саҥа дьыллаађы музыка.

Тымныы ођонньор уонна Хаарчаана киирэллэр.

Тымныы ођонньор: Саҥа дьылынан, күндү ыалдьыттар! Ыраах дойдуттан сылы быһа айаннаан эһиэхэ кэллим.

Хаарчаана: Саҥа дьолунан, үгүс үөрүүнү, чэгиэн доруобуйаны, эйэлээх олођу!

Хаарчаана ырыа ыллыыр, бары үҥкүүлүүллэр.