Рабочая программа элективного курса "Бэлигэй толи"
элективный курс (8, 9 класс)

РАБОЧАЯ ПРОГРАММА

элективного курса внеурочной деятельности для учащихся 8-9 классов

Эрдэни-Хайбзун Галшиевай “Бэлиг-үүн толиин һургаалнууд

Автор: Раднаева Намсалма Батуевна,

учитель бурятского языка и литературы

МБОУ “Нижнебургалтайская СОШ” Джидинского района

Нижний Бургалтай

2024

Эрэни-Хайбзун Галшиевай “Бэлиг-үүн толиин һургаалнууд

гэһэн буряад литератураар классһаа гадуур хүдэлмэриин

ажалай  программа

( 8-9- дэхи ангиин һурагшадта дурадхагдана)

 “Бэлиг-үүн толиин һургаалнууд гэhэн буряад литератураар классһаа гадуур хүдэлмэриин ажалай программа  8-9 - дэхи ангиин үхибүүдтэ 34 хэшээлэй хугасаа соо үгтэхөөр  дурадхагдана.   «Эрэни-Хайбзун Галшиевай “Бэлиг-үүн толиин сургаалнууд гэһэн программын түшэглэлгэ:

• «Федеральный закон «Об образовании в Российской Федерации» от 26.12.2012 г.  №273-ФЗ»
• «Закон Республики Бурятия «Об образовании в Республике Бурятия» от 13.12.2013 г. № 240-V»
• «ФГОС основного общего образования (Приказ Минобрнауки России от 17.12.2010 №1897)»
• «Концепция преподавания родного языка и литературы с учётом возрастных и этнокультурных особенностей обучающихся (Распоряжение Правительства РФ от 09.04.2016 №637-р)»
• «Концепция духовно-нравственного развития и воспитания  личности гражданина России»
• «Государственной программы Республики Бурятия «Сохранение и развитие бурятского языка на 2014-2020 г.г. от 23.06.2014 №2890»

 Манай арад зон дэлхэй дээрэ үдэжэ, үнэржэхэ үеһөө эхилээд, өөрын гурим, маяг, хуули заршам, урлал, ажал эрхилэн, бии болгоһон гээшэ. Нүүдэл байдалтай,  малша угтай, хүдөө ажалтай буряад зон харанхы балар сагта үхибүүдээ һурган, хүмүүжүүлэн, уг гарбалайнгаа ёһо заншалые, һургаал заабариие үеһөө үедэ дамжуулан ябаа.  Эхэ эсэгэнэрнай, тэдэнэй уг гарбалнууд хэдэн зуун жэлдэ ѳѳhэдынгѳѳ тγрэлхи хэлэн дээрэ хөөрэлдэжэ, hанал бодолоороо хубаалдажа, үгэеэ ойлголсожо, ажахыгаа, соёл культураяа хүгжѳѳхын түлѳѳ оролдожо, түрэлхи хэлэеэ нягта наринаар хадагалан, мүнѳѳ хүрэтэр асарhан түүхэтэй. Теэд мүнөөдэр, XXI-дэхи зуун жэлдэ үндэһэн соёл, заншал, хэлэмнай түүхын хуудаһанда тиимэшье һайн бэшэ һуурида оронхой. Түрэл хэлэн үхибүүдэй арад зонойнгоо үндэhэн соёлые мэдэхэ хэрэгтэ эгээ  ехэ нүлөө үзүүлнэ. Тиимэhээ түрэл хэлэеэ мэдэдэггүй, сэгнэдэггүй хүн арадайнгаа сэдьхэл ойлгохогүй гэжэ һанагдана.  Тиимэһээ манай нангин уялга: булта: гэр бүлэ, сэсэрлиг, һургуули хамтаржа, үхибүүдээ бага наһанһаань түрэлхи хэлэндэнь дурлуулха,  эгээ нангин заншалнуудта түшэглэн, «буряад» сэдьхэлтэй эрхим хүнүүд болголго гээшэ.

«Үхибүүнэй хэлэ хүгжөөн хүмүүжүүлхэ хэрэгтэ гэр бүлэ ба гэр бүлын хүмүүжэл эгээл шухала нүлөө үзүүлдэг. Тиимэ ушарһаа буряад хэлэ һэргээн хүгжөөхэ хэрэгтэ гэр бүлын оруулдаг хубита нүлөөн хадаа Холын хараата түсэб гэгдэдэг Стратегиин гол зорилгонуудай нэгэн болохо ёһотой»,- гэжэ Буряад уласай Толгойлогшо Алексей Цыденов һая болоһон ехэ 2018 оной Форум дээрэ тэмдэглээ. Мүн лэ «буряад хэлэеэ алдангүй үлөөхэ, тэрэнээ ерээдүйн гүн руу хүтэлэн оруулха зорилго бэелүүлдэг зон хадаа зохёохы ульһатай, үнэн сэхэ, этигэл найдалтай байхынгаа хажуугаар бүтээжэ байгаа энэ ехэ хэрэгэйнгээ шухала үүргые ойлгожо, хүсэ шадалаа элсүүлжэ, бэеэ гамнангүй урагшаал дабшаха зэргэтэй», - гэжэ  тэмдэглэһыень дэмжэн, энэ программа зохёогдобо.

Программын зорилго: үхибүүдые ажабайдалай үргэн замда гаргаха хэрэгтэ,  харгыень зүбөөр харуулжа, оршолонто юртэмсэ соо бэеэ оложо,  олоной дунда ябахадаа хүндэмүүшэ, урагшаа һанаатай, ямаршье бэрхэшээлэй урда сухарихагүй, өөрын онсо хараа бодолтой,  түрэл  орондоо дуратай,  хэлэеэ дээрэ үргэжэ, ёһо заншалаа саашань дамжуулха  аргатайгаар хүмүүжүүлхэ.

Тодорхой зорилгонууд:

• ямаршье уран һайханай зохёол хүн түрэлтэнэй ажамидаралда тусхай hуури эзэлдэг, тэдэнэй хүгжэлтэдэ айхабтар ехэ шанартай гэжэ ойлгуулха;
• Зохёол шудалан үзэлгэ хадаа түрэл арадайнгаа ба бэшэшье арадуудай соёл болборсол, ёhо заншал ойлгожо абалгын тусгаар арга гэжэ ойлгуулха;
• уран зохёол уншаха дуратай болгохо, тэдэниие шэнжэлэн үзэжэ, гоё hайханиие наринаар ойлгодог мэдэрэл хүмүүжүүлхэ;
• бодото ажабайдал,  оршон тойрониие зүбѳѳр сэгнэжэ, тэдэндэ үнэтэй сэнтэйгээр хандахые hургаха;
• аман ба бэшэмэл хэлэлгэдэ hургаха, тэрэниие хүгжөөхэ;
• hурагшад зохёол зүбөөр, хүсэд дүүрэнээр хадуун абажа, шэнжэлжэ, сэгнэжэ элдэб творческо даабаринуудые дүүргэн, бүлэг соо ажаллан, шадабаринуудаа хүгжөөхэ.

Программаар түсэблэһэн үрэ дүнгүүд:

Һурагшын ѳѳрын хүгжэлтын дүнгүүд (личностные результаты):

• ѳѳрын ба хүнүүдэй ажабайдалда түрэл хэлэн ямар үүргэтэйб гэжэ ойлгоно.  
• Эсэгэ хүн уужам сэдьхэлтэй, хожом холые бодохо ухаантай, хатуу зоригтой, хани нүхэртөө түшэг тулгуури, үхибүүдтээ жэшээ боломоор бата журамтай гэрэй эзэн гээшэ гэжэ хадуун абажа, ажабайдалайнгаа дүрим болгоно.

Бэеэ гуримшуулаад ябаха шадабари (регулятивные УУД):

• Хэшээлэйнгээ зорилго табиха;
• Юу хэхэеэ   уридшалан тайлбарилха;
• Хэшээлдээ юу хэhэнээ хойно хойноhоонь тоолон, өѳрынгѳѳ, нүхэдэйнгѳѳ, ангиингаа ажалда  сэгнэлтэ үгэжэ шадаха;
• Ажалай дэбтэрээр, багшын үгэhэн түсэбѳѳр, алгоритмаар хүдэлжэ шадаха.

Оршон тойрониие шудалха шадабари (познавательные УУД):

• Номоор, ажалай дэбтэрээр хүдэлхэ (номой гаршагай, ажалай дэтбтэрэй тусгаар тэмдэгүүдэй үүргэ ойлгохо);
• Зохёол,  текст уншажа, асуудалнуудта харюу олохо, зураг тааруулан зураха;
• Багшатаяа болон нүхэдтэеэ хамта дүн гаргаха;
• Υгѳѳр хэлэгдэhэн ойлгосо схемэ, таблица, модель болгохо. Тиин hѳѳргэнь модель соо харуулаатай ойлгосо үгѳѳр хэлэхэ;
• Зохёолой, текстын удха ойлгохо, дамжуулха.

Харилсаха шадабари (коммуникативные УУД):

• Өѳрынгѳѳ hанал бодол аман хэлэлгээр, тиихэдэ багахан текст зохёожо, бэшэгэй хэлэлгээр харуулха;
• Хажуудахи хүнүүдээ шагнаха, тэдэнэй хэлэhэниие ойлгохо;
• Уран гоёор уншаха, хѳѳрэхэ;
• Ангиингаа үхибүүдтэй, багшатаяа яагаад ажалаа эмхидхэхэ, ямар журамуудые сахиха тухайгаа хэлсэхэ;
• Хоёр хоёроороо,  бүлэг бүлэгѳѳр хүдэлхэ, тиихэдээ олон ондоо «тушаал» бэе дээрээ абаха: ударидагшын, даабари дүүргэгшын, бэшээшын, зураашын г.м.

 Буряад хэлэ ба литератураар шадабари (предметные УУД):

• Υзэг бэшэгэй талаар зүбѳѳр, алдуугүйгѳѳр ба удхатайгаар (удхыень ойлгожо) уншаха оньhон аргатай, дадалтай болохо;

уран хурсаар уншаха шадабаритай болохо;

• Υгтэһэн зохёол соо зураглагдаhан геройнуудта ба үйлэ хэрэгүүдтэ, ушарнуудта, уншагшадта хандалгые ойлгожо абаха;
• Уран зохёол дотор этическэ, социальна - историческа ба нравственна- философско проблематика илгаруулха шадабаритай болохо;
• Уран зохёолые ба тэрэнэй хубинуудые хаба соогоо бэеэ даагаад анализ хэхэ шадабаритай болохо;
• Уран зохёолые соёл болон ёhо заншалтай холбожо, тайлбарилха шадабаритай болохо;
• Элдэб янзын бэшэмэл ажалнуудые бүтээхэ шадабаритай болохо;
• Шэнжэлгын ажалнуудые хэхэ шадабаритай болохо.

    Һуралсалай түсэб

Программаар hурагшадай мэдэсэ, шадабари, дүршэл сэгнэхэ эрилтэ

Һурагшадай мэдэсэ сэгнэхэдээ, тэдэнэй журам, үзэл бодол, мэдэрэлынь хэр зэргэ зүбөөр бүрилдэнэб, эстетическэ талаараа ямараар хүмүүжүүлэгдэжэ байнаб, уншаhан, абаһан  мэдэсэеэ зүбөөр ойлгоһониинь, сэгнэжэ шадаха шадабаринь хэр зэргэ бүрилдэжэ байнаб гэhэн зүйлнүүдтэ анхаралаа хандуулха хэрэгтэй.  Һурагшад зохёолго, асуудалда харюу, зохёолго,  элдэб бэшэмэл хүдэлмэри  ямараар бэшээб, ямар зураг зурааб – тэдээн дээрэhээнь үндэhэлжэ, тэдэнэй литератураар бэлэдхэлэй, мэдэсын, аман ба бэшэмэл хэлэлгын дүршэл шадабариин хэр зэргэ хүгжэhыень сэгнэхэ болоно.

Арадайнгаа ёhо заншал нарин сахиха мэдэрэлтэй, аха захаяа хүндэлхэ, ажал хүдэлмэридэ дуратай ба арга дүйтэй, эрдэмэй хэшэгтэ хүртэhэн, тоонто нютагаа, эхэ байгаалиингаа баялигые нангинаар гамнажа, сахижа ябаха шэнэ үеын зониие hургаха, хүмүүжүүлхэ гээшэ манай бултанаймнай нангин уялга.

Хэрэглэгдэһэн литература:

1. Э-Х.Галшиев “Бэлигэй толи”, ООО “Новапринт”, 2012
2. В.Б. Махатов, Х.Г. Өыденова “Алтан гадаһан”, “Бэлиг”, 2008
3. Алагуева В.Ц.«Золотая книга о бурятах»-Улан-Удэ:Респ.типография,2006
4. Бабуева В.Д. «Материальная и духовная культура бурят» Учебное пособие. – Улан-Удэ, 2004
5. Батоева Д.Б., Галданова Г.Р. и др. «Обряды в традиционной культуре бурят» - М., Вост.Лит. 2002
6. Будаев Ц.Б. Оньһон үгэ оншотой (Пословица не мимо молвится)-Улан-Удэ,1988
7. Герасимова К.М., Галданова Г.Р., Очирова Г.Н. «Традиционная культура бурят»-Улан-Удэ,2000
8. Жуковская Н.Л. Категории и символика традиционной культуры монголов. – М., 1988
9. ЦБ-Х.Ж.Цырендоржиева «Хүн болохо багаһаа»-Улан-Удэ, «Бэлиг», 2014