Статья "Анаа дасанай 108 Субарганууд тухай".
статья (краеведение) по теме

Анаа дасанай 108 субарганууд тухай

        Буряад арадайнгаа урдын түүхэ, еhо заншалнууд, hүзэг мүргэл, шажан тухай дэлгэрэнгыгээр мэдэжэ ябаха, тэдээн тухай hонирхон уншаха саг ерэбэ гэхэдэ, алдуу болохогүй ёhотой.

        Дасан – буддын шажанай мүргэлэй ордон, газар юм. Буян хуряаха, шажан дэлгэрүүлхэ, энхэ тайбаниие, эб найрамдал мандуулха хэрэгтэ дасан ехэ нүлѳѳ үзүүлнэ. Анаагай дасан Буряад ороной илангаяа хори буряадуудай түүхэдэ сэгнэшэгүй ехэ үүргэ дүүргэнэ. Энэ дасан 1795 ондо баригдаhан юм.

        2011ондо,  Буряад ороной hайн дураараа Россин бүридэлдэ хамжан ороhоор 350 жэлэй ой үргэнѳѳр хаа хаанагүй тэмдэглэгдээ. Энэ hайндэр манай Хориин аймагhаа эхилээ юм. Энэ hайндэр гэршэлжэ, июниин 24-дэ Анаа дасанда 108 субарганууд баригдажа, арамнайлагдаа. Хори нютагтамнай республикын бүхы аймагуудһаа, Забайкалиин хизаарай Агын буряадай тойрог, Эрхүүгэй областиин Усть-Ордагай буряадай тойрогһоо, Монголһоо, Хитадһаа түлөөлэгшэд ерэhэн юм. Энэ үдэрэй баяр «Сагые сугтаа дабаха» гэһэн уряа доро үнгэрѳѳ. Арадуудай хани барисаа бэхижүүлгэ, эхэ һайхан нютагаа, эб хамта мандуулха хэрэгтэ нүлөөтэйл хэрэг болоо.

        108 Субарга Анаа дасанда бариха тухай Яруунын гулваа Дамба Базарович Дамбаев дурадхаа юм. Тиихэдэ арадай хуралай депутат Зоригто Николаевич Гатапов 8 гол металлическа субаргануудые бүтээлгэжэ Анаа дасанда бэлэглээ юм.  Мүнөө шэнэ сагай шэнэдхэлгын технологи хэрэглэжэ, Анаа дасанай шэрээтэ болохо Еши Лекцок ламахайн ударидалга доро, хүн зоной туһаламжаар дасамнай шэнээр һэргээгдэжэ байнхай.

 «Ганжуур» - 108 ботиһоо бүридэһэн Бурхан багшын номой тоогоор 108 Субарганууд бодхоогдоо. Юун үшѳѳ 108 тоотой байдаг бэ? (Зула хуралда 108 зула бадараадаг, 108 эрхиин тоо г.м.) Иимэ 108 Субарганууд  дэлхэй дээрэ үшөө Монголой Хара морин газарта бии юм. 108 Субарганууд Анаа дасанаа тойроод, 324 метр газар эзэлнэ. Субаргануудай  үндэрынь 3,42 метр, үргэниинь 1,5+1,5 метр. Субаргануудай хоорондохи зай 12 метр. 8 гол Субарганууд 13 дахин дабтагдана. Эдэ Хориин 11 эсэгын угай Субарганууд болоно. Угай Субаргануудта үбгэн түрүү бии. Субарган бүхэн соогоо үбгэн түрүү капсула соо саашанхи үеынгөө уг гарбалдаа захяа бэшэг хадагаланхай. Энэ бэшэгынь 300 зуун жэлэй үнгэрхэдэ уншагдаха юм. Тиихэдэ Субарга бүхэндэ угай ном бии. Жэл бүри Анаа дасанда 108 Субаргын hайндэртэ үбгэн түрүү угайнгаа ном соо шэнэ нэрэнүүдые оруулжа байха. Энэ номынь дасандаа хадагалаатай байха.

 Мүнѳѳ үедэ Субарганууд хаа хаанагүй баригдана, теэд олонхи зон Субаргын үүргэ мэдээгүй байжа болохо. Энээн тухай хэлэжэ, ойлгуулжа үгэхэ манай зорилго болоно.

Субарга гэжэ үгэ:  Түбэдhѳѳ – чортэн; Монголнууд  –  суварга; Буряадууд  - шодон гэдэг. Субарга 5 бодос зүйлнүүдhээ бүридэнэ. газар – шара, уhан – хүхэ, гал – улаан, hалхин – ногоон, хии – сагаан.

Субарганууд элдэб янзын байдаг, харин  гол Субарганууд 8 янзын байдаг. 8 гол Субарганууд  Бурхан багшын түүхэтэй холбоотой: Тэнгэриhээ Түшээтын бууhан тэмдэгэй субарга; гүн ухаанай үүдэн; муу юумэ дараhанай субарга, гэгээн оюунай нээгдэхэ субарга; сүлѳѳ эрхэ үгэhэн гурбан тэргын тэмдэгэй субарга; шабинарай эбтээ ороhонойнь тэмдэгэй субарга; илалтын субарга; нирваанда зорюулhан субарга.

                                  8 гол Субаргануудай удханууд

1. Бадма Сэсэг субарга. Бурхан багшын Лумбини (Непал хотодо) гэжэ түрэhэн газарта табигдаhан.
2. Жанчип –Чодон субарга. Бурхан багша Бодхагия гэжэ газарта гэгээн болоо.
3. Номын Хүрдын субарга. Бурхан багшын  түрүүшын номын хүрдэ  эрьюулhэн. Сарнатха (Аранас хотодо) газарта табигдаhан.
4. Ехэ Хубилгаанай субарга. Бурхан багшын түрүүшынхиеэ эди шэди харуулhан Шарвасти хотодо табигдаhан.
5. Тэнгэриhээ бууhан субарга. Бурхан багша Тушита оронhоо буужа, эжынгээ тагаалал болоходо ном табяа. Шанкаси газарта табигдаhан.
6. Тэнгэриhээ бууhан субарга. Раджгири газарта табигдаhан. Бурхан багшын шабинар хоорондоо эбтэй эетэй байлга.
7. Победоносно субарга. Бурхан багша шабинарайнгаа уряалаар дэлхэй дээрэ ѳѳрынгѳѳ наhа 3 hараар нэмээжэ шадаа. Айшала газарта табигдаhан.
8. Нирвана субарга. Бурхан багшын нирвана ошолго, Кушинагари газарта табигдаhан.

        Лама бурхан бадма сэсэгтэл дабшалан hуухадаа, субарганай түхэлтэй болодог, юундэб гэхэдэ, сансарын элшэ хүсэ бэедээ шэнгээхэ гэhэн зорилготой. Тиимэhээ малгайнуудынь ѳѳдѳѳ шобойнхой, субарганда адли түхэлтэй. Шодон табан бодосой түхэлтэйгѳѳр бодхоогдодог.

        Субаргын доодо тала дүрбэлжэн түхэлтэйгѳѳр хэгдэнхэй, газар гэhэн удхатай.

        Гол хубинь трапецидэ адляар хэгдэнхэй, уhан гэhэн удхатай.

        Арбан гурбан дээшээ болохо бүрёо багахан болодог эрьелдэжэ байhан хүрдэ гал гэhэн удхатай. Эдэ табсангууд дээшээ гарахадаа, шүхэртэ адли оройдо тулана. Энэ щүхэршүү орой hалхин гэhэн удхатай, hалхин дээрэ hара наран ба банду (алталhан дуhалхан) байха зэргэтэй. 13 табсангууд ондоогоор хэлэбэл 13 хүрдэ оюун ухаанай тэмдэг болоно.

Юунэй түлѳѳ Субарганууд баригдана гээшэб?  Манай эндэ ондоо гүрэн шэнги газарай хүдэлѳѳн, наводнени, ехэ түймэр, сунами, торнадо, хуй hалхин болоногүй. Юундэб гэхэдэ, Субаргын 5 бодос зүйлнүүд бүхы мууе дарана, мүн үшѳѳ hайн юумэ дээшэнь үргэнэ.  Субарганууд маанадаа муу юумэнhээ аршалжа, хамгаалжа  байдаг. Жэл бүри Анаа дасанда 108 Субаргын hайндэр болохо.

                                            Анаа дасанай шэрээтэ

                                        Еши Лэксэк ламын ѳѳрѳѳнhѳѳ                                                                             Лариса Ванжилова буулган абаба.