Планы открытых уроков и рабочие программы
план-конспект урока (8 класс) на тему

             Тема: Наречие – маналу ч1алан пай

                       ( умумиламишдай тарс)

            Метлебар:     1. Наречие разделдай аялрин чирвилер ахтармишун.

                                       Авай чирвилер алава хъувун.

                                   2.  Тарсуна хьайи чирвилер деринарун ва мягькемарун.

                                   3.  Дидед ч1ал к1ан хьунин руьгь кутун.

           Тадаракар:     таблицаяр «Наречийрин разрядар», «Кроссворд»,

                                   карточкаяр.

           Маса предметрихъ алакъа:   т1ебиат ахтармишун

                             Тарсунин финиф.

1. Тарс тешкилун. Муаллимдин гаф.

• Саламалейк, аялар! Ацукь. Аялар, къе чна наречие разделдай умумиламишдай тарс тухуда. Наречие ч1алан паюникай куь чирвилер ахтармишда. Квез авай чирвилер алава хъийида. Тарсуна хьайи чирвилер деринарда ва мягькемарда.

2. Вири классдиз суалар.

1. Наречие квез лугьуда?
2. Ада гьихьтин суалриз жаваб гуда?
3. Наречие квез талукь жеда?
4. Адаз морфологиядин категорияр хас яни?
5. Адаз шумуд разряд ава? Месела
6. Къурулушдиз килигна наречияр шумуд жуьре жеда? Месела
7. Жуьреба-жуьре ч1алан паярикай абур гьик1 арадиз къведа? Месела
8. Наречияр кхьидай къайдаяр гьихьтинбур я? Месела

3. Азад диктант.

Гатфарин сифте йикъар тир. Яваш-явашдиз къацу векьер, цуьквер акъатзавай. Таму-тара пешер акъудзавай. Къушар яваш-яваш к1ват1 хъжезвай. Вац1ари-к1амари кьалу ятар тухуз гьерекатзавай.

4. Диктант ахтармишун.
5. «Наречийрин разрядар» таблицадин к1валах.

( Доскадал са аялди таблица ац1урда)

6. Карточкайрай к1валах.

(Гьа са вахтунда пуд аялди карточкайрай к1валахда)

Простой наречийрикай – са ц1ар, сложныйрикай – кьве ц1ар, составнойрикай патахъ ц1ар ч1угу.

                      1 – карточка.

Лап, вадра, ик1, садлагьана, ахпа, пис-пис, к1евиз

                       2 – карточка.

Къвала-къвалахъ, гзаф, накь, пара, исятда, пудра, чинеба.

                        3 – карточка.

Ак1, кич1ела, шаз, яваш-яваш, гила, фадамаз, ч1урук1а.

7. Яратмишунин к1валах.

(Гьа са вахтунда амай аялри шиирдин ц1арарай наречияр жагъурда, хуралай абурун жуьреяр лугьуда)

Диде, къе вахъ агъазва зун,

Вун зи дин я и дуьньяда…

Гице садра ви гъилер зав,

Кьурай гъилер, къабар алай…

Гила, буюр, гаф къачу на…

8. Ганвай тапшуругъар ахтармишун.
9. Тестовый к1валах. (карточкайрин куьмекдалди)

1. Гьерекат кьиле физвай гьалар, вахт, саягъар ва тегьер къалурдай гафариз вуч лугьуда?

• Причастие
• Наречие
• Деепричастие

2. Агъадихъ ганвай наречийрикай себебдинбур гьибур я?

• К1евиз, ч1урук1а
• Шаз, исятда
• Хъиляй, къастунай

3. Гзаф, т1имил, хейлин, пара наречияр гь разряддик акатда?

• Вахтунин
• Чкадин
• Кьадардинни дережадин

4. Агъадихъ ганвай предложенийрикай кардин тегьердин наречие квай предложение гьим я?

• Са юкъуз хуьре Риза хтана лугьуз ван гьатна.
• Мейлана кич1ез-кич1ез вилер ахъайна.
• Гатуз гьикьван гуьлуьшан тир и яйлах.

5. Чкадин наречие квай предложение гьим я?

• Виринра к1валах ргазвай.
• Пакамахъ фад къарагъна.
• Гь ч1авузни ада минетиз хьана.

10. Кроссворд ац1урун.

1. Алатай югъ.
2. Гьамиша лугьудай гафунин синоним.
3. Сифте гьалтзавай сложный числительнидикай хьанвай наречие.
4. Шаддиз лугьудай гафунин синоним.
5. Сергьят авачир.
6. Наречидин суал, вични наречие.
7. Эвел гафунин синоним.

11. К1вализ к1валах.

( наречияр ишлемишна, алакъалу текст туьк1уьриз)

12. Тарсунин нетижа. Аялриз къимет гун.

Тема:  Ст1ал Сулейман «Гьарда вичикай хан ийида».

            ( к1алубсуз тарс)

Метлебар:  1. Аялриз С.Сулейманакай авай чирвилер алава хъувун.

                        «Гьарда вичикай хан ийида» шиирдин мана-метлеб ачухарун.

                        Шиир веревирд авун.

                    2. Тарсуна хьайи чирвилер деринарун ва мягькемарун.

                    3. Ватанпересвилин ва инсанпересвилин  руьгь кутун. Ч1уру

                        хесетар негьун. Ч1ехибуруз яб гуз чирун.

Тадаракар: шаирдин суьрет ва адан шикилрин десте, таблицаяр, адан ктабар,

                    проектор.

Маса предметрихъ алакъа:  тарих, искусство

                                   Тарсунин финиф.

1. Тарс тешкилун.
2. Гьахьун

• Аялар, къе чна эдебиятдай к1алубсуз тарс тухуда. Чи тарсуниз мугьманарни атанва.

(аялдин гафар)

• Саламалек, чи мугьманар.

Лезги ч1алан муаллимар.

Шад я чун къе куьн кьабулиз.

Чи чирвилер квез къалуриз.

• Чухсагъул чан руш, ацукь.

3. К1валин к1валах ахтармишун. ( вири классдиз суалар)

• Аялар, чун эдебиятдин тарсуна никай рахазва?
• Инсандикай
• Эдебиятдин тарсунин везифа вуч я?
• Инсан тербияламишун.
• Аялар, фейи тарсуна чун нин яратмишунрихъ таниш хьанай?
• С.Сулейманан
• С.Сулейман – Дагъустандин халкьдин шаир, советрин девирдин литературадин бине кутур бажарагълу шаир, XX асирдин нурлу гъед я. Чи лезги халкь вири дуьньядиз машгьур авур зурба шаир я. Ша чна адан уьмуь рик1ел хкин.

(аялри С.Сулейманан уьмуьрдин рехъ ачухарда)

• Аялар, фейи тарсуна чна С.Сулейманан гьи шиир к1елнай?
• «Къафкъаз»
• Шиирда гьи вакъиайрикай рахазва?
• Граждан дяведин вакъиайрикай.
• Кавказда граждан дяве кьиле фидайла, дагъви инсанрин уьмуьрда гьихьтин к1валахар кьиле физвай?
• Октябрдин инкъилабдилай гуьгъуьниз, алатай пачагьдин кьушунри Кавказдал гьужумар ийизвай. Кавказ чпиз муьт1уьгъариз к1анзавай, чапхунчийрини инсанар гзаф инжиклу ийизвай.
• И к1валахар аквазвай С.Сулеймана вуч лугьузвай?
• С.Сулейманавай и к1валахар эхиз жезвачир. Ада тарашчиярни негьзава, абуруз куьмек гузвай дагъвийризни жаза гана к1анзавайди лугьузва.
• Шиирдин кьилин фикир вуч я?
• Ватандиз вафалу хьун. Душмандиз муьт1уьгъ тахьун. Жуван гафунилай алат тавун.

4. Аялрин чирвилериз къимет гун.

• Баркалла, аялар! К1валин к1валахдиз куьн хъсан гьазур хьанва.

5. Шиирар рик1ел хкун.

• Аялар, ша чна С.Сулейманан алатай классра к1елай шиирар рик1ел хкин.

(аялри шиирар хуралай к1елда)

6. С.Сулейманан 1-шиир рик1ел хкун.

• Аялар, сад лагьай шиирдин т1вар вуч тир?
• «Билбил»  (са аялди хуралай к1елда)

7. Тестовый к1валах.

(аялри чарарал тамамарда)

1. Кьалухъ Мирзе гьи халкьдин шаир я?

• Лезги халкьдин
• Дарги халкьдин
• Табасаран халкьдин   +

2. «Хандиз жаваб» шиирдин автор вуж я?

• Кьалухъ Мирзе  +
• Мунги Агьмед
• Ст1ал Сулейман

3. Мунги Агьмед гьи хуьряй тир?

• Къубачи хуьряй   +
• Ахцегь хуьряй
• Кьалухъ хуьряй

4. Къубачи хуьр квелди машгьур я?

• Ашуукьралди
• Гуьрчег рушаралди
• Заргарралди  +

5. Инхови Алигьажи гьи йисара яшамиш хьана?

• 1843-1915
• 1845-1889  +
• 1869-1937

6. Инхови Алигьажиди «Гишин жанавурри хьиз» шиирда, жанавуррихъ вужар гекъигзава?

• Ч1уру инсанар
• Фекьияр  +
• Девлетлуяр

7. С.Сулейман гьи асирра яшамиш хьанай?

• XVII-XVIII
• XVIII-XIX
• XIX-XX  +

8. М.Горькийди С.Сулейманаз гьихьтин т1вар ганай?

• XX асирдин Гомер  +
• Дагъустандин халкьдин шаир
• Лезги халкьдин шаир

9. С.Сулейманан сифте гуьмбет туьк1уьрай художник-скульптордин т1вар къалура.

• Гьайбат Гьайбатов
• Хасбулат Аскар-Сарыджа  +
• Алирза Эмирбеков

10. С.Сулейманан  «Къафкъаз» шиирда гьи вакъиайрикай рахазва?

• Ватандин ч1ехи дяведикай
• Октябрдин инкъилабдикай
• Граждан дяведикай  +

8. Тестер ахтармишун.

(аялри доскадилай тестер ахтармишда, чпи-чпиз баллар акъудда) (1-слайд)

9. «С.Сулейман – халкьдин шаир» таблица ац1урун.

10. Ял ягъунин декьикьа.

(4-классдин аялрин сегьне «XX асирдин Гомер»

Автор – Тарсунай зенг яна. Лезги литературадин тарсунилай гуьгъуьниз 2-

               классда к1елзавай Аминани Заира къецел экъеч1на.

Заира – Я Амина, гьайиф чи тарс куьтягь хьана. Заз муаллимдиз гудай

              суал авайтир, амма зенг яна.

Амина – Вуч суал?

Заира – Къе чна С.Сулейманан «Веледдиз» шиир к1елна. Муаллимди

           шаирдин уьмуьрдикай ахъайдайла, ада С.Сулейман XX асирдин Гомер

           я лагьанай. Зи кьил акъатнач. Гомер вуч лагьай гаф я? Ам адан кьвед

           лагьай т1вар яни? Заз мад тарс хьана к1анзава, адавай хабар кьадайвал.

Амина – Я кьейди. Вун мад тарс жедалди вучиз акъваззава? Интернет авайде,

                интернет! Гьана вири ава!

Заира – Хъсан хьана вуна лагьана, хъфейла зун килигда.

11. Ц1ийи тарс ачухарун.

• Аялар, С.Сулейманан бажарагъдикай ат1а кьил авачиз рахаз жеда. Вичиз к1ел-кхьин чидачирт1ани, адаз инсанрин хестар хъсандиз чидай. Ч1аларин устадвал адаз уьмуьрди чирна. Ам гзаф чкайра къкъвена. Ам гьар жуьредин миллетрин инсанрихъ галаз, абурун культурадихъ галаз таниш хьана. Гьавиляй адаз инсанрин хесетриз дуьз къимет гуз чизвай. Вичин шиирра С.Сулеймана бязи инсанрик квай ч1уру хесетар дуьздал акъудзавай, абурал хъуьрезвай. Гьахьтинбуруз ада насигьатдин шиирар туьк1уьрзавай. Къе чна гьахьтин шииррикай сад к1елда.

«Гьарда вичикай хан ийида».

И шиир сатиради шиирни я., насигьатдиндини. Шиирда обществодин чиркин инсанар, угърияр, фурсухъанар русвагьзава. Октябрдин инкъилаб хьайидалай кьулухъ Дагъустанда гзаф ч1уру к1валахар жезвай. Инсанри гьарда вичикай хан ийизвай. Шиирда садан т1варни кьунвач. А келимаяр акьулсуз, намуссуз, ч1уру хесетар квай гьи инсандиз хьайит1ани хас я. Шиирда гзаф акьуллу гафар, мисалар ава. Абурухъ инсан тербияламишдай еке къуват ава.

Яб це гила шиир за квез к1елда.

12. Зунжурдалди к1елун.

(аялри шиир сада садан гуьгъуьнаваз к1елда, муаллимди квай гъалат1ар туьк1уьрда)

13. Четин гафарин винел к1валах.

Чукьван – гъвар, к1валин къавук кутадай тар

Канаб – финерин къурарилай алудна авунвай гъалар

Кесек – къумбак, накьвадин к1ват1

Къудух – ламран шук1ва

Фекъир – язух, бахтсуз кас

Дили-дивана – са дерди-балани авачир кас (2-слайд)

14. Ц1ийи тарс мягькемарун.

(шиир веревирд авун)

• Шиирдин бендер кьуд ц1арц1инбур я. Гьар ц1арц1е 8 слог ава. Къошма уьлчмединди я. Шиирдин сифте бендина сад ва пуд, кьвед ва кьуд лагьай ц1арар рифмада ава. Амай вири бендера сифте пуд ц1ар рифмада авайбур я. Кьуд лагьай ц1арц1е редиф ава.
• Аялар, вичин кьве яш ламран къудух

Деведилай кьакьан ийида

И гафарин гъавурда гьик1 акьазва?

• Ламран шук1ва деведилайни кьакьан ийида. Жува-жув акъажун.
• Эхиримжи бендина вуч лугьузва?
• С.Сулеймана акьулсузриз вичин насигьатдикай дарман жеда лугьузва.

15. С.Сулейманан шикилриз доскадилай килигун.

• Аялар, С.Сулейманан суьретдиз килиг. Ам адетдин, дамах гвачир, шад инсан тир

(шикилрин десте)

16. Шаирдикай маса шаирри теснифнавай гафар.

• Аялар, С.Сулейманаз гзаф дустар авай. Ада абурухъ галаз гьамиша алакъаяр хуьзвай. Чи хуьруьнви Агъамирзоев Мирзебутайни С.Сулейман хъсан дустар тир. Абур шиирралди сад-садахъ рахадай. (шикил къалурда)
• Гь.Ц1адасади лагьанай

«Дуст Сулейманакай»

Ракъинив кьван хкажна чи властди

Гьисснат1ани баркаллаяр, гьуьрметар,

К1вачел шални шалам хвена а касди,

Дегишарнач лежбервилин хесетар

• Багатыр Мегьамедов – дарги шаир

Горькийди – вич баркаллу тир – Гомер я

Лагьана вун къад лугьудай асирдин.

Вун чешне я, пас такьадай гевгьер я

Несил патал кар к1валахда девирдин

• Юсуп Хаппалаев – лак шаир

Гваз ялаавлу гаф ашукьдин яракь тир,

Кардик ккутаз гьам къилих, гьам ахлакь тир,

Вич саламат, мягькемвилиз са ракь тир

Халкьдиз мани, ч1ал оагьай вун, Сулейман!

• Азиз Иминагъаев

Вун, Сулейман, чи дамах тир, зи наз тир

Душмандин кьве вил акъуддай вун цаз тир

Чия пара авайди ви аваз тир

Вун галачиз кьиле фий чун мусалди?

17. С.Сулейманан сесиниз яб гун.
18. Шаирдин ктабрин выставка

• Аялар, С.Сулейманан т1варцихъ куьчеяр гала, Магьачкъалада паркни гала, лезги театрни. (слайд кутада) Адан т1вар гимидизни ганва.

19. 9-декабрь – игитрин югъ я

• Аялар, къе, 9-декабрь чи гьукуматдин игитрин югъ я. Ватандин ч1ехи дяведа самбар игитри чпин чанар гана. С.Сулейманан хва – жегьил шаир Ст1ал Мусаиба дяведа чан гана.

20. Сегьне «Сулеймананни дустунин эхтилат»

• Саламалек, Сулейман!
• Алексалам, дуст, вун атурай , рагъ атурай!
• Валлагь, Сулейман, зал къе ви рик1 алай дуст гьалтнай. Ада ваз саламар ракъурна. Адаз са и патарин яц к1анзава. Жез хьайит1а, ракъур лугьузва. Я лацуди тахьуй, я яруди, я ч1улавди, я решиди.
• Я дуст, ам четин къуллугъ туш хьи. Адах жаваб це. Вичин къуллугъ за кьилиз акъуднава. Ам гзаф зурбади я. Я лацудини туш, я ярудини, я ч1улавдини туш, я решидини. Атурай! Я йифизни татуй, я юкъузни.

21. Рушарин мани.

• Аялар, С.Сулейманан гзаф шиирар манйриз элкъвенва. Са шиир чи рушари манидалди лугьуда.

                      Рушариз

Гьукуматдин багъдин емиш,

Таза тир бегьер я рушар.

Гатфар бере дагъда битмиш

Лап яру цуьквер я рушар

Куьн мектебдиз к1ват1 хьухь буьтуьн,

Гьарда чира илим дерин

Якъин чир хьухь, гьукуматдин

Куьн вилин эквер я рушар

22. К1вализ к1валах

• С.Сулейманан «Гьарда вичикай хан ийида» шиирдин мана метлеб ачухариз
• Сулейманан гуьзел ч1алар,

К1елда чна к1валера

Насигьатдин хци гафар

Амукьдайвал рик1ера

23. Тарсунин нетижа

• Аялар, чна къе С.Сулейманан гьи шиир к1елнай?
•  «Гьарда вичикай хан ийида»
• Ам гьихьтин жуьредин шиир я?
• Насигьатдин
• Адан кьилин фикир вуч я?
• Жув вине кьун таву, кьуру фурсар тавун, намуслувилелди, гьахълувилелди яшамиш хьун.
• Квез тарс бегенмиш хьанани?
• Эхь!
• Зазни бегенмиш хьана
• За квез виридаз къе къиметар эцигзава ва баркалла лугьузва.

1. Кьалухъ Мирзе гьи халкьдин шаир я?

• Лезги халкьдин
• Дарги халкьдин
• Табасаран халкьдин  

2. «Хандиз жаваб» шиирдин автор вуж я?

• Кьалухъ Мирзе  
• Мунги Агьмед
• Ст1ал Сулейман

3. Мунги Агьмед гьи хуьряй тир?

• Къубачи хуьряй  
• Ахцегь хуьряй
• Кьалухъ хуьряй

4. Къубачи хуьр квелди машгьур я?

• Ашуукьралди
• Гуьрчег рушаралди
• Заргарралди  

5. Инхови Алигьажи гьи йисара яшамиш хьана?

• 1843-1915
• 1845-1889  
• 1869-1937

6. Инхови Алигьажиди «Гишин жанавурри хьиз» шиирда, жанавуррихъ вужар гекъигзава?

• Ч1уру инсанар
• Фекьияр  
• Девлетлуяр

7. С.Сулейман гьи асирра яшамиш хьанай?

• XVII-XVIII
• XVIII-XIX
• XIX-XX  

8. М.Горькийди С.Сулейманаз гьихьтин т1вар ганай?

• XX асирдин Гомер  
• Дагъустандин халкьдин шаир
• Лезги халкьдин шаир

9. С.Сулейманан сифте гуьмбет туьк1уьрай художник-скульптордин т1вар къалура.

• Гьайбат Гьайбатов
• Хасбулат Аскар-Сарыджа  
• Алирза Эмирбеков

10. С.Сулейманан  «Къафкъаз» шиирда гьи вакъиайрикай рахазва?

• Ватандин ч1ехи дяведикай
• Октябрдин инкъилабдикай
• Граждан дяведикай