Доклад
занимательные факты (11 класс) на тему

   МКОУ «Куркентская СОШ №1 им. М.М.Рагимова» 

 Лезги ч1аланни литературадин муаллим Меджидова Г.А.      

 Эцигунрин карда                    

            гьалтзавай лексика.

                             Дагълара куь т1вар акъатна,

                             Лезги уст1арар.

                             Ашкъилу я гайибур хьиз

                             Верги уст1арар.

                                                         А. Саидов

 Виридалайни важиблу ва герек пешейрикай сад эцигунрин к1валах я. И кар патал гьар жуьредин уст1арар ава: къванцин уст1арар,  руквадин кирпичрин уст1арар, к1арасар ядай уст1арар, къавун уст1арар (к1арасар вегьедай, чхаяр гьазурдай ва  къавуз вегьедай, руг дуьзардай).

     Дарамат лагьайла, адак к1валер, мектебар, куьрар, тевлеяр, къазмаяр, туьквенар, складар ва масабур акатда.

     К1вал эцигунин карда гьалтзавай гафарин кьадар лап гзаф я. Къвез - къвез и пешедин лексикадай гзаф гафар акъатзава, рик1елай алатзава. Имни к1валер эцигунин къайдаяр дегиш хьунихъ алакъалу я. Месела, алай вахтунда к1вал эцигун патал гъварар, ч1ул, запахар герек къвезвач. Гьаниз килигна и гафарни чи рахунрай акъатзава ва рик1елай алатзава.  

    К1вал эцигун патал сифте к1вал эцигдай чка малумарда, хандак1ар патал епер яда. Курхуьруьн нугъатда хандак1риз шиблит1ар лугьуда. Адет яз, хандак1риз еб ядайла, к1валер эцигдай уст1ардиз эвердай. Еб ягъайдалай кьулухъ  еперин арадай, яни къванер вегьезвай арада авай руг акъуддай. И кар патал мел ийидай: мукьва – кьилияр, къуни – къуншияр куьмекдиз къведай. Руг акъудайла, хандак1риз са чар къванер ва винелай са чар руг вегьедай. Гьа ик1 кьвед – пуд жерге жеда.

       Сифте пип1ез  къван уст1арди вегьедай ва ада къванцин к1аник ракьун пулар кутадай. И кар лагьайт1а, к1вале девлет, берекат хьун патал ийизвай.  Гьа ик1 кьуд п1ип1ни уст1арди туьк1уьрдай.

         Сифте уст1арди, ахпа атанвай куьмекчийри к1валин иесидиз башламишзавай дарамат мубаракдай ва к1валер башламишдай.

          К1валах куьтягьайла, к1валин иесиди атанвайбуруз т1уьн гуда: итимриз гьерен як квай шурпа, дишегьлийриз чуьк, я тахьайт1а, нек1един хап1а. И вакъиа еке сувар хьиз кьиле фидай. Ина далдам – зуьрнени жедай.

            Хандак1ар ацукьун патал са гьафтеда к1валах акъвазардай. Са гьафтедилай к1вал эцигдалди к1валин иесиди вичивай жедай садакьани пайдай. Уст1ар вичин эцигунардай алатарни гваз къведай.

                     К1вал эцигунин карда герек къвезвай  алатар:

     Лапатка.                                       Т1ур.

     Къванер хадай к1ута.                 Руц1угул

     Легв                                             Ведре

Мишер.                                        Цин терез.

Хъуцу.                                         Шагъул.

Як1в.                                            Метр.    

К1ута.                                          П1ип1.                                              

К1аш                                            Пип1ен терез.

     Къайишдин еб.                            Лум.

     Ранда                                            Терехул.

     Адет яз, къванер хандак1ар ат1удалди  хаз башламишда. Вучиз лагьайт1а сечме къванер цлаз тадай, ч1уру, набут къванер хандак1риз вегьин патал. И кар къванцин  уст1арди кьилиз акъудда. Сифте къванер хана куьтягьайдалай кьулухъ, уст1арди (къванцин) к1валер эцигдай (хъипи руквадин кьарадал). Са метр – са метрни зур кьакьанвал хьайила, цлар акъвазардай ва мад са къад юкъуз, цал кьурун патал, тадай. Лазим акур йикъалай кирпичрин уст1ар къведай ва кирпичрикай к1вал давамардай. Уст1ардихъ кьве фялени жедай. Фялейри кьар гьазурдай, кирпичар цларал акъуддай. Сад лагьай мертебадин дак1арар акьван ч1ехиз тадачир. Дак1аррин чкани уст1арди вилив хуьдай ва герек чкадилай тадай.

           Дак1аррин ва рик1инрин кьилер са дережада вегьедай. Адет яз, абур к1арасрикай гьазурдай. Дак1аррин кьилерилай кьвед – пуд жерге кирпичар мад эцигдай. Ахпа цлан тарар вегьедай. Абур фад амаз уст1арди гьазурдай. К1арасрин араяр руквадал ва кьарадал ац1урдай. Цлан тарарин винелай к1арасар вегьедай ва абурун ара кирпичралди ац1урдай. К1арасрин кьилер цлай аквадайвал вегьедай. И кар цлар мягькем хьун патал ийидай. Гуьгъуьнлай чхаяр вегьедай. Чхайрин винелай, к1арасар яна амукьдай, хъвалахъар, шткъвелар  вегьедай. Абурун  винелай агъалар, яни самар вегьедай ва къавал дуьз эк1ядай. Алай вахтунда лагьайт1а, к1арасрин винелай кьелеч1 тахтаяр вегьезва. Къавуз гун патал руг гьазурда. Къавал руг акъудун патал к1арарин гурарар ийидай. Са гурарай руг акъуддай, муькуь гурарай дишегьлияр эвич1дай. И к1валахар куьтягьайла, мелен югъ тайинардай ва мукьвабуруз, къуни – къуншийриз мелез эвердай.

     Виридалайни шад мярекат къавуз руг гудай мел я. Ам еке межлис хьиз кьиле фидай. Гзаф чкайра руг акъуддай мел далдам – зуьрнедалди кьиле фидай. И мярекатдиз гьам жегьилар, гьам эгьилар к1ват1 жедай. Эгьилри, са къерехда ацукьна, эцигнавай дараматдал шадвал ийидай, к1валин иесидиз ц1ийи к1валер мубаракдай, гьар жуьредин ихтилатар ийидай ва негъилар ахъайдай. Бязи эгьли итимар къавал экъеч1ай, къав туьк1уьруниз фикир гудай. Руг, адет яз, дишегьлийри тапракра аваз, к1ула яна, акъуддай. Сифте руг са жегьил, вик1егь рушав акъудиз тадай адет авай. Адаз пишкешни гудай.

Жегьил – жаванри рушарин тапракра руг твадай ва рушарин к1уларал эцигдай.

        Къав туьк1уьрдай уст1арди са – са чар руг гудай.  Са чар руг лагьайла, са – са пар, агудиз – агудиз вегьедай ва руквадин кук1ар цуьруьгъулдалди  дуьзардай.  Къавал алай инсанри кьуьл гана, къавун чин сад хьиз ийидай. Руг гана куьтягьайла, къавуз варданаг гудай. Варданагдалди  къавун  чин т1арамардай ва сад хьиз ийидай. Са патахъди (кьибле патахъ) са к1ус кьван чап кутадай. И кардихъни вичин метлеб авай.

           Сад лагьайди, къвайи марфар са патахъди алахьдай ва къавун чинай фад кьур акъатдай. И карди т1илияр атуниз мумкинвал гудачир.

           Гьа са вахтунда ч1ереярни дуьзардай. Сифте ч1ерейрин  к1аникай  кьулу, кьелеч1 чхаяр кутадай. И чхаяр цлалай са вад – ц1уд см къециз акъуддай. Чхайрин винелай самар вегьедай ва руг гудай. Виликамаз марф къвадайди чир хьайила, дишегьлийри куьчедай биши руг (куьлуь) к1ват1дай, къавун хъиткьерриз вегьедай. Им т1илияр  атун тавун патал ийизвай кар тир. Марф къвайидалай кьулухъ, са т1имил лам кумаз, къавун ч1ереяр гатадай. И кар патал адаз талукь кьул гьазурдай. Адан гъиле кьадай чка, яни тум кьулайди хьун лазим тир. Адет яз, ам залан к1арасдикай (гъулцин, хъархъун) гьазурдай. Ахпа варданаг гудай. Варданаг чарху къванцикай гьазурдай, кьве кьиляй т1еквенар акъуддай. И т1еквенриз гъулцин, инидин, кицикин к1арасдикай к1умпар ядай. И к1умпарал епинин кьилер кут1унна, къавуз варданаг гудай, къавун чина экъуьрдай. И карда к1вачери ва гъилери куьмекда. К1вачери рум гуз – рум гуз, варданаг къавун ч1ередал  кьван виликди ракъурдай ва гъилери епиналди кьулухъди хкидай.

           Руг гуз – гуз, гьар дак1ардихъай питикар куьрсардай. Абур гьар жуьредин рангарин парчайрин ч1укварикай куьдай, жезмай кьван гуьрчегриз алахъдай. Питикар, адет яз, мукьва – кьилийри гъидай ва гьи питик гуьрчегди хьанат1а, тамашдай. Им ц1ийи дарамат вили ягъ тавун патал ийизвай карни  тир ва ц1ийи дарамат гуьрчег акун патални. Ц1ийи к1валерихъ питикар гилигун – им руг акъудунин мелен мешребни яз гьисабдай. Питикар, чеб- чпелай, куьгьне хьана аватдалди, дак1аррихъ галамукьдай.

    Гьа са вахтунда т1ап1ахъанри гьар жуьредин хуьрекарни гьазурдай: чуьк, нек1един хап1а, дагъугъа, шурпа. К1елен як1ун шишер алачир мелен суфра жедачир. К1валин иеси агьваллу кас яз хьайит1а, анал биргендни жедай. Хуьрекрин атир кьуд патаз чк1идай. Руг гана куьтягьайла, яргъи суфраяр эк1ядай. Сифте итимриз т1уьн гудай, ахпа- дишегьлийриз. Межлис геждалди давам жедай.

        К1валин иесиди дак1арар ва рик1инар гьазурун патал  хъсан къунча рик1инар ва дак1арар ийидай (илигдай) уст1ар жагъурдай. Ахьтин уст1ардиз «Уста» лугьудай. Дак1арар, рик1инар гъилин алатралди илигдай. Абур авун патал  уст1ардиз вичиз лазим тир алатар жедай: як1в,  ракьун к1ута, к1арас к1ута, мишер, гъилин ранда, фугъан, руц1угул, терехул ва ик1 мад.

        Эцигунрин пешеда к1арасдихъ галаз алакъада авай ихьтин гафар гьалтда.

              Гъвар                                      Чхаяр

              К1арас                                    Хъвалахъар

              Запах                                      К1унар

              Дестег                                    Синт1ер

              Ч1ул                                       Кьулан тар

              Цлан тарар                             Къавун чардах

              Дак1аррин кьилер                 Рик1ин

              Рик1инин кьилер                  Дак1ар

              Пол                                         Гуьрцелар

              Янар                                       Яшмагъар

              Рик1инин вилер                    Рик1инин къвалар

              Кьуьнц1                                 Чарпай

              Сересир                                  Шуьшебенд

              Гурар                                      Гурарин кьил

              Вар                                          К1ум

  Гьикьван чна чи бубайрин адетар, абурун пешеяр рик1ел хвейит1а, гьакьван чи рик1ел гьа пешейрин адетрин лексика аламукьда. Чи ч1алан гуьрчегвал ч1алан лексикадилай аслу я. Ч1ал гуьзгуь я лагьайла, адан дуьз гъавурда акьун лазим я. Гуьзгуь гьамиша михьиз хвена к1андай зат1 я, вучиз лагьайт1а кьац1ай гуьзгуьдай инсандин чин кьац1ана, эйбежер аквада. Кьац1ай лексикадайни чи ч1ал кьац1ана, эйбежер аквада, яни адан гуьрчегвал аквадач. Гьикьван чи ч1алан лексика михьиз, девлетлу яз хвейит1а, гьакьван чи ч1ал сагъдиз амукьда. Чи масан ч1ал сагъдиз амукьун патал, чна вири зегьметар ч1угвада.

                    Рик1ер ч1ехи, гъилер михьи

                    Лезги уст1арар.

                    Ашкъилу я, ганват1а квез

                    Верги уст1арар?!      

                                              А. Саидов.