Ший памаш (Яндар памаш вÿдет) Шадт Булатын произведенийже почеш урок 7 класс
методическая разработка (7 класс) на тему

Ший памаш (Яндар памаш вÿдет)

Шадт Булатын произведенийже почеш урок

7 класс

Цель:

Почеламутын содержанийже гоч пÿртÿсым да тудын поянлыкшым йӧраташ кумылаҥдаш.  

Задаче-влак:

 Личностный:

 Произведенийыште вашлиялтше кажне янлыкын ойыртемалтше койышыжым эскерен, Марий кундемысе моло янлык ден кайыквусо нерген мутланаш.

Пÿртÿсым аралыме нерген мутланаш условийым ышташ.

  Предметный:  

Почеламутым сылнын лудыкташ.

Почеламутышто  сылнештарыме йöн-влакым  муаш.

Метапредметный:  

Регулятивный: урокын темыжым, цельжым ойлен мошташ,  задачым чын шындаш туныкташ.

Коммуникативный: урокышто тÿрлö информаций дене пашам ышташ, шке шонымашым луктын каласаш туныкташ.

Тÿшка але пар дене пашам ыштымаш. Йодыш-влаклан чын вашешташ,  ойлымым колаш да  колышташ.

Шке шонымашым ойлаш да пример дене пеҥгыдемдаш.

Познавательный:

 Пÿртÿсым эскераш , тудын  поянлыкшым  ужын, аралаш туныкташ  

  Урокын типше:  

У шинчымашым налмеда пеҥгыдемдыме урок.

Туныктымо тÿҥ йöн-влак:

Проблемный

Словесный

Эврестический

Наглядно-вербальный

Диалоган

Шкем эскерымаш

Творческий

Оборудований: компьютер ден проектор,  тунемме произведений почеш йоча-влакын сÿретлен толмо пашашт, пÿртÿс илыш гыч сÿрет-влак,  Мичурин-Азмекейын «Пÿртÿс мурызо» книгаже, мемнан ялысе памаш-влакын фотосÿретышт, интернет гыч налме  япон ученый, доктор Эмото Масарун вÿд нерген информацийже.

Урок радам

I.Организационный ужаш.

Йоча-влак уроклан шке цельыштым шындат, туныктышо нунылан полша.

Мутлан:

- почеламутым сылнын лудаш

- памаш воктек толшо янлык-влак нерген мутланаш

- нунын койышыштым эскераш

- шкенан ялысе памаш-влак нерген мутланаш

-  вÿдын информацийым кузе аралымыж  нерген  интернетысе материал дене палдараш

II. Мöҥгысö пашам тергымаш.

Наизусть каласкалат.

III. У материал.

«Ший памаш – ик эн сай произведений. Тушто Шадт Булат кугу мастарлык дене шочмо элын пÿртÿс поянлыкшым ончыкта. Тыште памаш, символический сыным налын, пÿртÿсым иктешлен шогышо образышке савырна. Памашлан кöра кайыквусо, янлык, чодыра – чыла поянлык радамлалт сÿретлалтеш. Произведенийым лудмеке, поро шонымаш шочеш: могай поян, сылне пÿртÿсна, тудын дене кугешнен гына моштыман.

Туныктышо: Событий могай жапыште каен шога? Памаш вÿдым кузе сÿретлыме?

Тунемше: Почеламутын тÿҥалтышыштыже поэт кечан кече улмо нерген шижтара. Памаш йылгыжын йога, садлан тудо ший тÿсым налын. Тыште эпитетым моштен кучылтмо.

Туныктышо: «Памаш шолын лектеш» манмым кузе умылтареда?

Тунемше: Тиде ойлымашыште келге шонымаш уло. «Тыште илыш шолеш» маннеже автор. Тиде ойсавыртыш олицетворенийлан кöра памашлан символика сыным пуа. Памаш шолын йогымыж дене ош кÿэр ÿмбак шыжалтеш. Тыште образ чонан тÿсым налеш, тудын пеш виян улмыжо коеш. Садлан чыла чонан памаш деке толаш тырша:

«Тудын йырже пистерлаште

Кайык-шамыч муралтат;

Сылнын кушшо чашкерлаште

Мÿйым поген, мÿкш ызга.

Туныктышо: Пÿртÿс шке илышыж дене ила. Поэт пÿртÿсын юзо вийжым чонан семын ончыкта. Мланде, вÿд, яндар юж, кушкыл, янлык, кайыквусо – чылажат айдемын илышыж дене кылдалтын. Айдеме тудым моткоч пагалышаш.

Почеламутышто событий –влак посна сÿретым ыштат, но нуно икте-весышт дене ший памаш образ гоч кылдалт шогат. Ший памаш -  событийын каен шогымо верже.

Ӱжара волгалтме годым ший памаш деке вÿд йÿаш пÿчö презыж дене модын толеш. (Ужашым лудмаш).

«Рыҥ шогалын», «вик вийнен шогалын», «сак ончалын, шогыш, пылышым шогалтен» строка-влак тудын писе улмыжым ончыктат, нелылык лиеш гын, пÿчö шке презыжым тушман деч арален налаш ямде. Тыште поро аван койышыжо.

Умбакыже кайыклудын койышыжым эскерена. (Ужашым лудмаш). Ноен толшо кайык памаш гыч вийым налеш, «чеверген лектеш». Ондак тудо писын чоҥештен волыш, тыште тудын вашкымыжым ужына. А «чоҥештыш тудо талын» манме гоч адак куат налын кайымыжым умылена.

 Рывыж, тендан шонымаште, могай янлык, сÿретлен пуыза.  (Ойлат). Почеламутышто поэт кузе ончыкта? (Ужашым лудмаш).

«Рывыж чоян волыш кышткыктен» шонымаш янлыкын шекланен илымыжым ончыкта. Тудо ушан янлык, торжан ок кошт, эплын, ыҥгайын    (сӧрастарен) шке койышыжым ончыкта. «Вÿдым йÿӧ чопкыктен» ойсавыртышат тудын ойыремалтше койыш-шоктышыжым палемда.

Почеламут чодыраште айдеме йÿкын шергылтмыж дене пыта, тыштат автор рывыжлан келшыше ойсавыртышым муэш. (Ужашым лудмаш).

Почеламутын содержанийже гоч поэтын пÿртÿс дек отношенийжым ужына.

IV.Пеҥгыдемдымаш.

1. Тÿрлö янлыкын, айдемын койышыштым автор кузе ончыкта?

Автор шкеже пÿртÿсым моткоч йöрата, лудшо еҥым поян чодыра лоҥгаш пурта, чыла поянлыкым шинча ончыко луктеш, тудын дене кугешныкта.

2. Мемнан чодырана эше могай кушкыллан, кайыквусылан, янлыклан поян? (Йоча-влак Марий кундемысе янлык-влак нерген ойлат, таҥастарат.

Мутлан: маска «лоптыри», эркын коштеш, лöзмöн, кöтырем, мöчырес, лоптырий, муньырий, куньырий, соптыртата».)

Михаил Якимов шке жапыштыже «Марий коммуна» газетеш «Шонанпыл гай кундем» ден «Алым тÿлö тичмашын» статья-влакым савыктен ыле. «…пÿям ыштат… тыгодым пундаш памаш-влак нерынчалт шинчыт. Тыге йомыт памаш-влак, тÿжвак лекташ вийышт пыта.Кажне ялыштат уке огытыл памашым кычал эрыкташ, вÿд йогынлан корным почаш, пушеҥгым шындаш да ончен кушташ кумылаҥше еҥ-влак…Ох, кузе чот аралыман памаш шинчам!

Тыште те, йоча-влак, полшен кертыда. Памаш эҥер воктен шындылме чашкер, садер вÿд йогынлан авыртышым ыштат, мланде лончо гыч вожышт мучко йоген лекташ корным почыт, мландым урылтмо деч аралат, тул деч лÿдыкшö годым аяр тушманланат тореш шогалыт.

Учёный-влакын шымлымышт гыч пале: лач нőлпер мланде йымач памаш вÿдым шупшеш, тошто нőлпő вож, шÿймекше, мланде йымалне водопровод семын лиеш, вÿдлан йогашыже полша.

Школыштына кажне ийын 19 майыште йоча-влак памашшинчам почедаш коштыт. А кум ий ончыч мемнан кундемысе Ямберш памашлан чапле пőртым чонымо. Проектын авторжо – 9 классыште тунемше Владислав Николаев, вуйлатышыже – технологий дене туныктышо Файзуллин Владимир Альбертович.

(Памаш- пőртын фотосÿретше).

Туныктышо: 

Марий калык ожнысек вÿдым жаплен илен. Тудын деч вий-куатым налын шоген. Вÿд Ава Юмылан кумалын,  илыш вийым, ÿнарым пуаш йодын. Ожсо ойлан ÿшанаш гын, чыла чонанжат, айдемыжат вÿд гыч шочын лектыныт.

V.Иктешлымаш.

Марий калык вÿд деке пагалымашым, ю вийжылан ÿшанымашым да тудым эмлымаште моштен кучылтмашым тукым гыч тукымыш арален коден. Вÿд – илышын негызше. Вÿд чыла иландара, шке вÿдыжгыж дене кугу лектышан шурным кушта, чодырам, олыкым, чыла илышым пукша, йÿкта.

Ик тунемше япон ученый, доктор Эмото Масарун вÿд нерген информацийже дене палдара ( knlife.ru›eshhe-nemnogo-o-vode.html)

«Вÿд шинчашке ит шÿведе – йÿашет кÿлеш лиеш» ,-  манеш калык. Памаш але вÿд нерген могай калыкмутлам паледа?

 Вÿд нерген калыкмут-влак:

1. Вÿд деч посна пушеҥгат кошка.

1.  Вÿд йÿкша гын, кÿсенешет пижым чыкен кошт.

2. Вÿд мыняр тале гынат, кол тудын ваштареш кÿза.
3. Вÿд пожар годым шерге.
4. Вÿд уке гын, пуш нимолан.
5. Вÿд чÿчалтыш изи гынат, кÿм шÿта.
6. Вÿд  шкаланже корным муэш.
7. Вÿд, юж да кече (ече) – тазалык пече.
8. Вÿдшő йога –ÿмыр эрта.

10.Памаш вÿд йошкыным мушкын наҥгая.

Марий кундем эҥер-влаклан поян, нунын тÿҥалтышыштым памаш почеш. Памаш пÿртÿсым сőрастара. Тудын нерген сылне ой-влак шочыт, лудшо еҥым пÿртÿсым йőраташ кумылаҥдат, поянлыкнам ужын да переген мошташ туныктат.

VI. Рефлексий. Йоча-влак уроклан шинчымашыштым шкешт аклат.Тидлан туныктышо доскаш ончылгоч памаш вÿдым кагазеш ямдылен. Кӧ шке пашажым сайлан шотла гын, канде тÿсан памаш вÿдым пижыкта, кӧ икмардан акла гын, нарынче тÿсаным, кӧ начарын акла гын, ужар тÿсаным доскаш пижыкта.

VII.Мӧҥгысӧ паша.

Творческий паша.

Пÿртÿс  але келшыше янлык нерген сочинений сынан описанийым, почеламутым але ойлымашым возен толаш.