«Төрскән Харсгч Алдр дәәнә баатрмуд».
план-конспект урока (8 класс)

Ил кичәл, хальмг келн, 8 класс

Кичәлин төр: Келлһ өргҗүллһн. «Төрскән Харсгч Алдр дәәнә баатрмуд».

Кичәлин күцл: Төрскән Харсгч Алдр дәәнә баатрмудын нерд, теднә зөрмг хаалһ медх, келлһ өргҗүлһнә көдлмш кех, күүндврт орлцх, күүндвр тогтах.

Дөңцлмүд: компьютер,проектор, зургуд, плакат.

Кичәлин йовуд:

Мендллһн. Күүкд хойр багд хувагдна.

К/ө көдлмш «Тенгрин бәәдл. Хаврин йиртмҗ». Синквейн тогталһн.

Багмуд  ура үгмүд келнә.

Андһар («Җаңһрас»)

Җил насн хойран

Җидин үзүрт өлгий,

Җилв бах хойран

Һанцхн Җаңһртан өгий.

      Эзн деерән эргәд,

Эңгин олн-әмтнәннь төлә

Байн эмҗл нертә

      Элкән йүүләд өгий.

      Бух нигт гиҗ,

Хәрү хәләгсн бодң манд уга.

      Уул өндр гиҗ,

Өргл өөднь эс һаргсн күлг манд уга.

Шин төр: «Төрскән Харсгч Алдр дәәнә баатрмуд».

    Слайд 1: дәәнә цагин болн баатрмудын, бумбин зургуд. Экранд тойгуд һарна: 1941 җил, 4 җил, 1945 җил, 1943 җил, Найнтахнд бәәх бумб, 23, баатрмудын бумб (Аллея героев), танкин бумб.  Сурһульчнрин хәрү: 1941-гч җилд Алдр Төрскән харсгч дән эклв…

Багш: - Күүкд, юн гиҗ санҗанат, мадн эндр юуна тускар күүндхвидн?

           - Чик, дәәнә цагин баатрмудын тускар.

          - «Дән» гисн юмб? «Баатр» - ? Күүкд эн үгмүдин чинринь келнә.

Слайд 2:  Баатрмудын зургуд.

Багшин үг: Ямаран чигн келн-улст нернь туурсн, мөӊкрәд тууҗд үлдсн улс олн. Хальмг улсин бахмҗ болсн әмтнә дунд күчтә ноолданд хорсн баатрмуд бәәнә. Теднә тускар эндр күүндхвидн. Не, ода баатрмудын нерд келтн.

Күүкд, тадн гертән Төрскән харсгч дәәнә  баатрмудын тускар белдвр кехм биләт.

О.И. Городовиков, Б.Б. Городовиков, Э.Деликов.

   Салдсас командармд күрсн хальмг улсин ачта нег үрнь. Хойр дәәнд орлцсмн. Теегин үрн оньдинд юмна түрүнд йовдг билә. Дәәлдәнд орхларн хойр үлдәр дегц чавчлддг бәәсмн. Харцх шовуна хәләцтә, харадан җивр сахлта йоста хальмг баатр! (О.И.Городовиков)

    Хальмгуд Сиврәс ирснә хөөн Хальмг Таңһчин һардач болв. Энүнә нилчәр аэропорт, төмр хаалһ, гермүд тосхгдв. Хальмг теегин өслт эклв. Мана ээҗ-аавнр эн күүнә тускар оньдин магтҗ келнә. Энүнә хальмг баатр керг кезә чигн мартгдшго. Уульнцс, школмуд, Хальмг Таңһчин ик сурһуль  энүнә нер зүүнә (Б.Б. Городовиков).

   Дән эклхлә, эврә дурар цергт мордв. 110-гч тойгта дивизин дәәчнр Тең hолын көвәд кесг дәәлдәнд орлцв. «Мини бу автн. Фашистнриг алцхатн! Манахс хооран цухрдмн биш», - гиҗ күнд шавтсн баатр эврә цергчнриг сүрәлкәд хәәкрв (Эрднь Деликов).

  Эн бәрлдәнд баатр күнд шав авсн бийнь, салдсмудан hардад, хортнла ноолдсн билә. Баатр-зөрмгәр дәәлдсн төләд 1945җилин март сард Советск Союзин Геройин нерн зүүлhгдлә (Басанов Баатр)

Хулхачин Милана, 8 кл: Мана бичкн селǝнǝс зун йирн шаху кγн дǝǝнд орлцсмн. Телнǝ дунд арвн йистǝ Цүгәтин Були.  Були 1923 җилд Найнтахн селәнд төрсмн. Арвтаднь экнь өӊгрәд, эцкдән дүүнрән асрхд нөкд болдг бәәсмн. Школан төгсәһәд, Элстд Пальмовин нертә музейд көдлсмн. Хальмг ВЛКСМ-ин обкомин халхар 1940 җ Тбилиси балһснд радистнрин курст орсмн. Дән эклхлә,Әәдрхнә партизанмудын девсңгиг төгсәһәд, Яковлев һардҗасн  багд орад, (11 орс, 8 хальмг күүкд-көвүд, комиссар Убушиев) хортнла зөрмг кевәр дәөллдсмн. Хулһн сарин 22-т Көглт селәнд эдн румына гарнизон уга кецхәв. Немшнр тедниг бәрҗ авхар, дөрвн холва ик салдсмудан тәвцхәв. Ỵлдсн багин өрәлнь хәрәд, гертән әмтнлә күүндәд, дәкәдчн талдан улс багдан орулх санатаһар неҗәдәр тарад йовцхав. Були харӊһу сөөһәр,  әсвксн сальк өрәд, һурвдгч хонгтан хәрҗ ирв. Зуг тер сө – гертксән дәкҗ үзшго сө болҗ һарв. «Партизанк энд бәәнә» - гиһәд нег күн келҗ өгсәр, немшнр Булиг Элстүр гестапод авч одад, кесгтән зоваһад, зуг арвн йистә күүкнәс партизанмудын тускар юм эс соӊгслго, терүг хаҗ алсмн. Булин нерн   мана балһсна тал дунд бәәсн бумблвд бичәтә, дәкәд Найнтахнд Були Цюгатиеван нертә уульнц бәәнә. Жил болһн Найнтахнас мана школд көдлҗәх зе күүкнь  Аслга Татьяна нань чигн әмтн одцхана.

Даалhвр кγцǝтн:

 (Элст) тал дунд Баатрмудын аллейд Басан Бадьминович Городовиковд нерәдсн бумб бәәнә. Эн хальмг ачта үрн, (олн-әмтн) баатр. Б.Б. Городовиков 1910-гч җилд Тең (һол) бәәсн Мокрая Эльмута гидг (селән) төрлә. Бичкндән эк-эцк уга үлдв. 1927   авн 1961-гч җил күртл (церг) халхар көдлв.

  Төрскән харсгч Алдр дәәнә эклцд  Б.Б. Городовиков мөрн цергин полк һардҗ йовсмн.  Дәәнә түрүн өдрәс авн сүл өдр күртл баатр кевәр дәәллдв. Дәәчнр эн (медрл, зөрг) генералыг икәр тевчдг билә. 1945-гч җилд Б.Б. Городовиков Советск Союзин Геройин нер зүүв.

 Ирлцүлтн: Б.Б. Городовиковин җирhлин хаалh.

1.1910                    а) Советск Союзин Геройин нер зүүх.

2. 1927                  ә) сәәhән хәәх

3. 1945                  б) төрх

4. 1961                  в) цергин халхар көдлх

5. 1983                  г) Хальмг Таӊhчин hардач болх

1-гч баг.                                                                                 2-гч баг.

Дегтр, 155-гч халх, 72-гч дамшлһн.                       73-гч дамшлһн

Даалһвр:

1. Баг болһн күүндвр тогтана. Түрүләд Э. Деликовин болн Баатр Басановин тускар – 2 сурhульч).

Баатрмудын  зургуд.

2. Текстас  эврә бәәлнһә нерд, тоолгч нерд, причасть, деепричастьта зәӊгс бичҗ авх.
3. Чик эс гиҗ буру:

а) сержант Деликовин зөрмг йовдлын тускар әмтн медсн уга.

ә) Эрднь Деликов 1922-гч җилд Салын Тугтн әәмгт төрв.

б) Эн дәәчнртәһән Иҗл һолын көвәд кесг дәәлдәнд орлцв.

в) Баатр Манджиевич  1913-гч җилд Багшин Шемнр хотнд төрсмн.

г) Хортн тооһарн баһ болад, Басановин отделень фашистнрин бүслврт авгдв.

һ) Басанов Баатрин нер Көтчнрә района Шатта селәнә школ зүүнә.   I. Өггдсн ухан – тоолвриг зөвшәрҗ, бурушаҗ чадлһн. Хәрүһән үлгүрмүдәр (эврәннь җирһләс) батлҗ өглһн (амн үгәр).

Өдгә цагт зөрмг, баатр улс уга.

Санҗин Даяна: Миниһәр болхла, эн буру тоолвр, юнгад гихлә өдгә цагт зөрмг улс ода бас бәәнә. Эннь – мана селәнд ода бәәх, эн школд орҗасн Хардаев Вячеслав Зурганович, Эрдниев Борис Бадмаевич - Афганистанд  интерациональн керг күцәһәд, Әрәсән  һашгудар, медальмудар ачлгдсмн (зург).

Мөнкән Настя: Цандга Бадм – мана школ чиләсн сурһульч. Чеченск дәәнд орлцад, Өмн үзгин Осетин болсн бәрлдәнд зөрмг йовдл һарһад,  “Георгиевск кирсин” кавалер гидг цол зүүсмн (зург).

Эн сарин 18-д  3 җил хооран Украинд болҗах дәөнд мана школ төгсөсн Очр-Окна  Виктор   зөрмг кевәр дәәллдҗ йовад    әмнәсн хаһцв.

Бата Каташов: Одахн Картан Онтин (мини элнцг аавин ах) - мана Найнтахна Төрскән Харсгч Алдр  дәәнә орлцачин, фашистнрин бүслврт авгдад, бәрәнәс орһад, югославск партизанмудын  взводын һардачнь болад, кесг медаль, орденәр ачлгдсн ветерана  ач көвүнь (мини авһ)  Картан Обуш бас Украинд   әмнәсн хаһцв. Энүнд  Әрәсән Герой цол зүүгдҗәнә, болв цогцинь авч ирәд уга.                                                      

4. Баатрмудын болн зөргин тускар үлгүрмүд келтн.

        Төрскән харссн – баатр                                                 Баатр – нег үкдг,

        Залуд – зөрг чимг.                                                           Әәмтхә миңһ үкдг.

       Залу күн – зөрсндән.                                                        Негнәс олн күчтә.

Асхрв – ааһ цусн,                                                            Байн нег борана,       Әгрв – нәәмн чимгн.

                                                                                                  Баатр – нег сумна.

Шүлг «Делгә Эрднь» Шугран Вера.    «Басан Городовиков», Балакан Алексей.  

Төсв күцәлһн « Эрднь Деликов», «Цүгәтин Були.  Харслһн.

Ашлвр: - Күүкд, эндр мадн кенә тускар күүндвидн?

- Тана санаһар, мана цергчнр  ямаран улс?  

Темдг тәвлһн.                  Рефлексий.