Олоҥхоҕо - экология.
методическая разработка (9 класс)

                              Олоҥхоҕо экология  көстүүтэ.    

    Мин олоҥхо тематыгар үһүс сылбын үлэлиибин. Бастаан Олоҥхо Аал Луук маһын туһунан араас олоҥхолортон ааҕан билсиһэн бараммын майгыннаһар, уратылаһар өрүттэрин чинчийэн көрбүтүм. Олоҥхо ыһыахтарыгар оҥоһуллубут Аал Луук мастар олоҥхоҕо хоһуллар мастарга төһө майгынныылларын, хайа улуус маһа ордук чугаһын кэтээн көрбүтүм. Уонна бэйэм абстрактнай  өйдөбүлбэр бу мас хайдах буолуон сөбүн уруһуйдаан, быһааран сиһилии кэпсээбитим. Булбут матырыйаалларбынан путеводитель оҥорбутум. Иккис сылбар Бүлүү улууһугар буолар Олоҥхо ыһыаҕын Аал Луук маһа хайдах буолуон сөбүн эскиз оҥорон дакылаатынан кыттыбытым. Онтон сиэттэрэн Аал Луук мас тоҕо Орто эрэ дойдуга Араҕас илгэнэн алла турар алаас сыһыыга үүнэн турарый диэн санааҕа кэллим. Биллэн турар чөл айылҕалаах, ыраас экологиялаах сир ото-маһа баараҕай буолар. Онтон сиэттэрэн  олоҥхоҕо экология туһунан хайдах бэриллибитин билэргэ сыал –сорук туруорунан үлэлээтим.Ыстатыйаларга, интернет матырыйаалларыгар булбатым. Онон бу чинчийиллэ илик тема дии санаатым. Бэйэм аахпыт олоҥхолорбор айылҕа туругун, ол  геройдар доруобуйаларыгар, эт –хаан сайдыытыгар хайдах сабыдыаллааҕын билэргэ, үс дойду айылҕатын, экологиятын тэҥнээн көрөргө соруктанным.

   Айылҕа кэхтиитэ киһи аймах өйө-санаата, экологическай культурата намыһаҕыттан, айылҕа ресурсаларын кэрээнэ суох иҥсэлээхтик туһанарыттан, буортулаабытын оһорор үлэлэри туруктаахтык ыыппатын содулугар тахсар.

    Экологияга сыһыаннаах маннык суоллары бэлиэтээтим.

1. Олоҥхо үс дойдутун экологиялара уратытын.

2.Аал луук мас Орто дойдуга эрэ үүнэрин.

3.Үс дойду олохтоохторун майгыларын- сигилилэрин, дьүһүннэрин бодолорун уратытын

4.Үс дойду олохтоохторо айылҕаларыгар сыһыаннарын майгыннаһар өрүттэрин.

    Мин аахпыт олоҥхолорбор барытыгар  олоҥхо дойдутун, бухатыыр олоруохтаах сирин- дойдутун ойуулааһынтан саҕаланар. Платон Алексеевич Ойуунускай  “Дьулуруйар  Ньургун  Боотур” олоҥхотугар  маннык

...Алаҕаркаан-тэтэгэркээн

Аан ийэ дайды диэн

Ананан- айыллан,

Ойон тахсар күннээх

Охтон баранар мастаах,

Уолан баранар уулаах

           Онтон Иннокентий Теплоухов –Тимофеев “Кулун Куллустуур” олоҥхотун сирэ дойдута  “... хаһан да кыһын кэлбэт, от –мас куруук күөх турар. Күөрэгэй өрөөбөккө ыллыыр, кэҕэ мэлдьи этэр. Күөх унаар хонуу былаһын тухары сылгы, ынах сүөһү бөҕө үөскүүр. Ойуурга кыыл бөҕө,  күөллэргэ балык бөҕө көҥүл көччүйэр сирэ эбит.”

         Орто дойду сирэ дойдута үтүө тыыннаах, ыраас экологиялаах, айгыраабатах айылҕалаах буолан, дойду хабыллар хаба ортотугар Аал Луук мас үүнэн турар эбит.

      Оттон үөһээ айыылар олорор дойдуларыгар «...сып- сырдык суол устун үөһэ таҕыстылар. Үөһээ дойду мэлдьи күөх оттоох-мастаах, ып-ыраас чэлгиэн дойду эбит.

    Орто уонна Үөһээ дойдулар киһиэхэ үтүө сабыдыаллаахтар. Ыраас чэгиэн буолан манна кус быһый, муус доруобай, бөдөҥ- садаҥ таһаалаах, тиит төргүү мутугунан охсуллар уһун уҥуохтаах дьон төрөөн олохсуйаллар. Ол курдук бухатыыр көстөр дьүһүннүүн күүстээххэ көрүҥнээх, быһыйга быһыылаах киһи буолар. Холобур Ньургун Боотур тас көрүнүнэн эттэххэ

... Үскэм уҥуохтаах,

Үтүө киһи диэн

Үөскээбит эбит...

Үс былас холобурдаах

Үөкэл- биэкэл өрбөҕөр өттүктээх

Биэс былас холобурдаах

Биэкэгэр бииллээх,

Баай тиитим бастыҥ дүлүҥүн

Балтаччы ууран барыллаабыт курдук

Барылы ньыгыл былчыннаах эбит...

 диэн олус бөдөҥ, күнү-ыйы хаххалыыр улахан киһини уонна да атын бухатыырдары ити курдук хоһуйбуттар.

Аллараа дойдуга Орто дойду киһитэ кыайан олорбот, хамсыыр- харамай үөскээбэт, от мас чэлгийэ үүммэт. Ол сиэринэн Аллараа дойду олохтоохторун дьүһүннэрэ- бодолоро ынырык, майгылара-сигилилэрэ түктэри.

 Куһаҕан эйгэ, айгыраабыт эргимтэ, ыырдаах салгын, кэхтибит айылҕа кимиэхэ үчүгэйи дьайыаҕай, үөрүүнү, киһилии майгыны олохсутуой? Суох буоллаҕа дии... Ол иһин аллараа дойду олохтоохторо иирээни тардаллар, содуомнаах майгылаахтар, алдьатар эрэ адьынаттаахтар, өлөрсөр- өһөрсөр илбистээхтэр.

 Олоҥхоҕо көстөрүнэн ыраас, айгыр силик айылҕалаах Орто дойду уонна Үөһээ дойду олохтоохторо көстөр  дьүһүннүүн кэрэлэр, эт хаан өттүнэн чэгиэннэр. Оттон куһаҕан айылҕалаах, айгыраабыт экологиялаах аллараа дойдуга абааһылар эрэ олохсуйаллар.

    Мин бииртэн сөхтүм, абааһылар бэйэлэрин сирдэрин-дойдуларын эмиэ харыстыыллар эбит. Холобур Кулун  Куллустуур диэн бухатыыр абааһы уолун Тимир Суоруну кытта охсуһаннар аллараа дойдуну ыһан кэбиһэллэр.

Онуоха Аллараа дойдуну барытын үлтү тэпсэн бараллар. Аллараа дойду иччитэ Буор Маҕалай оҕонньор ыксаан “Бу аан дойдуга баппатах далаҕалар, сибилигин киэр барыҥ. Уот Байҕал ортотугар баар арыыга баран охсуһуҥ” диэн үүртэлиир.

Онон түмүкпэр,   өбүгэлэрбит айылҕа алдьаннаҕына киһи- аймах кэхтэн, дьуһуннүүн бодолуун дьүдьэйэр, мөлтүүр, доруобуйата кэбириир, онтон сылтаан майгыта- сигилитэ киһи сиэриттэн тахсар диэн абааһыларынан сирэйдээн көрдөрбүттэр. Үчугэй эйгэлээх сиргэ олорор киһи Айыылар курдук аһыныгас санаалаах, айыы бухатыырын курдук чэгиэн туруктаах, күүстээх, сэниэлээх, олох иһин туруулаһар эбит диэн түмүккэ кэллим.