7-ги класска тѳрээн чогаал кичээли Темазы: С.А. Сарыг-оол «Соругга»
план-конспект урока (7 класс)

                         Муниципалдыг бюджеттиг ѳѳредилге чери

             Чѳѳн-Хемчик кожууннуң Чыргакы ортумак билиг школазы

7-ги класска тѳрээн чогаал кичээли

Темазы: С.А. Сарыг-оол «Соругга»

Тыва дыл,  чогаал башкызы

Ооржак О.К

                                                         Чыргакы

               Торээн чогаалга 7-ги класска кичээлдин планы.

Темазы: Степан Агбаанович Сарыг-оол «Соругга».

Сорулгазы: 1. Чогаалдың аянныг, тайылбырлыг номчулгазын чорутпушаан,                          

                           аңчы кижинин чанчылдарын, ёзулалдарын коргускенин                          

                           тодарадыр.      

2. Уругларны дириг амытаннарга ынак, сонуургак, бойдусту

камнап билир кылдыр ѳѳредир. Дукарнын овур-хевирин дамчыштыр уругларны дидим, соруккур, хулээнген ажылын чедир кылыр кылдыр кижизидер.

3. Уругларнын аас, бижимел  чугаазын сайзырадыр. Тѳрээн чогаалга сонуургалын кѳдурер.

Дерилгези:   ооредилге ному, чогаалчынын чуруу, карточкалар, аңнар чуруктары, мультипроектор, ноутбук, тос-карак.

Кичээлдин чорудуу.

 Самбырага бижиир состер:

                                                 Бай-ла оран-тандым,

                                                Бээр кѳрнуп,  ѳршээ хайыракан!

                                                Эрес оглун диленип келдим,

                                                Элик, хулбузун эзиминге чажырбайн кор...

1. Организастыг кезээ.
2. Чаа тема тайылбыры:

1.Башкынын эге созу.

Кажан, кандыг таварылгада бо состерни кижи чугаалаарыл?

Шын-дыр. Анчы кижинин чугаазы-чалбарыы-дыр.

  Уруглар, бис богун Степан Сарыг-оолдун «Соругга» деп чогаалын ооренир бис. Степан Агбаанович Сарыг-оол уругларга хой-хой солун чогаалдарны бижээн. Бо чогаалы база амыдырал-биле холбашкан, ооредиг-сургаалдыг.

 Кижи бурузу кичээлге идепкейлиг киржиринерни кузедим, уруглар.

2. Созуглел-биле ажыл.
3. Тайылбырлыг  номчулга. (4-5 оореникчи шилиттинген созуглелдерни номчуур).

4. Словарь- биле ажыл.

         Хараал – боонун шыгаар чери.

         Хайыр – анчыларнын дус топ каан ан кедээр чери.

         Каът – тайгада кезек – кезек аргалыг чер.

         Моорук – ыяштыг, арга –арыглыг бедик чер.

         Алангыыш – калбак бурулерлиг бедик унуш.

        Малдырган – чоон хос бурулерлиг унуш.

        Кара-ой – эм унуш.

        Оялык – шыргай арганын чанында тас чер.

        Хайыр – ан чылгаар кужурлуг, боржанныг чер.

                                            III Быжыглаашкын.

                                      1 Айтырыгларга харыылаар.

1Чогаалдын бирги эгезинден кымнарнын дугайын билип алыр бис,  уруглар.

 - Дукар болгаш Чарык-Чаак ашактын дугайында.

 - Дукар деп кымыл?

 - Ол аныяк анчы, он алды харлыг оореникчи.

 - Чарык-Чаак деп кымыл?

 - Колхозтун хоочун анчызы, Дукарны аннаарынга ооредип чоруур башкызы.

     2.  Ол Дукарны канчаар танывазы хайырже чагып сургап,  чорудуп  турар-дыр?

  (Эртежик чедип, чернин эвин коруп алырын, хемни канчаар кежип алырын сумелеп, адазы ышкаш аныяк анчыны чагып сургап турар).

3.Дукарнын дугайында Чарык-Чаак ашак чуну бодааныл ?. (« Карабини–биле барык-ла ден чыгыы, холун эртир бичии анчы – дыр ийин. Ол хирезинде мунгаш хем иштинде корбээни хайыр дыннааш, анаа хонар дээш бар чыдар, чуреккир эрес-ле-дир» ).

     4. Огбелеривистин кандыг чаагай чанчылдары бар-дыр, уруглар?

• Бистин тыва кижилер шаг-тоогуден бээр аннаарынга кончуг сонуургалдыг. Амгы-даа уеде ан-мен, олук- бистин орулгалыг бир адырывыс.Ынчангаш тыва кижилер ол ынак мергежилин ада-ызыгуур салгап, кагбайн чоруурлар. Бистин ада-огбелеривис колдуунда ан-мен, олук-биле амыдырап чурттап чораан. Олар аннааш, тыпкан олча –ажыын ажы-толун азыраарынга , ог-булезинин кол бюджеди кылып чорааннар.

5. Анчынын чалбарыын чугаалап кууседиринге моорей.

IV. Физминутка. Шимчээшкинни оттун. «Уйгу чок Улуг-Хемде» анчы Сулдемнин аннап чорааш кылган шимчээшкиннери.

5. Сайгарылга кезээ:

1. 2-ги кезээнде кашпал Кара-Хемнин чурумалын коргускен узундунун тывар, номчуур. Ында деннелгелерни тывар.

2.Автор карангы дуне аныяк анчынын хайыр манап олурганын канчаар коргускенин тайылбырланар. Кандыг эпитеттер, деннелгелер-биле дунну коргускен-дир ?   Арын 162. Уруглар тывар.

 3.Уруглар, Чарык-Чаак кандыг кижи-дир?

- Ол Эргеппей ышкаш, аныяктарга байлак дуржулгазын дамчыдып берип, оларны ооредип, кижизидип чоруур кижилернин бирээзи. Шак ындыг кижилерни дагдыныкчылар ( наставник ) дээр. Ооренген чогаалывыста ындыг дагдыныкчы анчы кымнарны билир бис?

    Сергей Пюрбюнун « Эргеппей дугайында тоожуда» Эргеппей, Салчак Токанын « Араттын созунде» Домбаштай, «Уйгу чок Улуг-Хем»де Сулдем. 4.Дукарнын кандыг аажы – чанын коргускен- дир?

- Дидим, кортук эвес.

VI. Мен Дукар турган болзумза …… деп, мини – чогаадыг бижиир.

Чогаадыгны номчуур. Бижээн уругларга унелелди бээр.

VII Анчынын чалбарыын чугаалап кууседиринге моорей.

(Слайдыларда музыкалыг уделгелиг анчылар, аннар чуруктарын коргузер)

VIII. Башкынын туннел созу.

     Уруглар, бо чогаалда улуг салгал  биле аныяк салгалдын аразында харылзаазын коргузуп турар.

      Чарык-Чаак хоочун анчы аныяк анчы Дукарны ооредип, бодунун арга-дуржулгазын, билиин дамчыдып турар. Ол база тыва улустун чаагай чанчылдарынын бирээзи-дир, уруглар.

      Уругларны хундулээр, чагыг-сумезин дыннап, амыдыралга херек кырында ажыглаары – аныяктарнын херээ болур.

IX  Бажынга онаалга бээри:

1. Чогаалга хамаарыштыр чуруктар чуруур;

2. Кузелдиг уруглар тест, кроссворд  тургузар.

X Кичээлдин туннели. Демдектер.