Хыдырлез байрамы
план-конспект урока (5 класс)

                                 Эдебият                           5 сыныф

Мевзу: Хыдырлез  байрамы

Дерснинъ макъсадлары:талебелерге   халкъ байрамлары ве урф-адетлери акъкъында малюмат бермек; оларнынъ миллий чизгилерини бельгилемек; къырымтатар урф-адетлерининъ тербиевий эмиетини косьтермек; талебелернинъ нутукъны инкишаф этмек. Бизим урф-адетлеримизге; халкъымызгъа, тилимизге урьмет ве севги ашламакъ;  

Дерснинъ чешити:  байрамлар   акъкъындаки   малюматны   окъув,   ресимлер   узеринде   чалышув, суаллер    боюнджа   субет   кечирюв,   лугъат   иши   алып   барув, группаларнен чалышув

Донатмалар: Халкъ байрамлары  акъкъында Эмине Усеиннинъ шиирлери («Гузеллик  алеми»); «Арманчыкъ» бала меджмуасы; «Чечеклер» даркъатма материаллары; "Наврез" презентациясы;  

                                                Дерснинъ кетишаты

I. Тешкилий къысым.

   Оджа: «Селям алейкум, талебелер!»

II. Эв вазифесини тешкерюв.

  Проектлер усулы.

        Талебелер аталар сёзлери ве айтымларны  («Арманчыкъ»тан ве башкъа бала эдебиятындан тапылгъан) эзберден айталар ве азырлангъан фото ресимлерни такъдим этелер.

        Талебелер сыныфдашларынынъ иджадий ишлерине къыймет кеселер.

 III. Дерс макъсадларыны бельгилев.

 Хайырлав   мектюбини  окъунъыз.

 Севимли   аначыгъым!

Сизни  « Наврез байрамы»нен   джан-юректен   хайырлайым. Сизге къавий сагълыкъ, узун омюр, бахт-сеадет тилейим. Урьметнен, къызынъыз Алие.

 Берильген хайырлав мектюбине эсасланып, эки сой-сопунъызгъа «Хыдырлез   байрамы»нен хайырлавлар   язынъыз.

Оджа: Демек,   бугуньки   дерснинъ   мевзусы    Хыдырлез байрамы.

IV. Янъы  мевзу  боюнджа  иш.

5.1. Янъы лексиканы кирсетюв.

Наврез аджем (фарс) тилинде «Невруз» сёзинден келе ве «янъы йыл», «янъы аят» манасыны бере. Эски вакъытларда Март 21 куню янъы йыл башы сайыла экен. Бу мунасебетнен учь куньгедже балалар, яшлар, къолларына наврез чечеги ве ешерген терек пытакъчыкъларыны алып, эв-эвден юрип «Наврез» йырыны йырлай эдилер. Эбет, буны динълеген сонъ эв бикелери чыкъып балаларгъа чешит татлы шейлер, пара берип къувандыра эдилер.

               НАВРЕЗ ЙЫРЫ

Бисмилля, деп башлаймыз,

Сизге Наврез къутлаймыз.

Къуванчлымыз, джырлаймыз,

Наврез, Наврезим мубарек!

Иште кельди ильк баарь,

Не буз къалды, не де къар.

Бош къалмасын къоралар,

Наврез, Наврезим мубарек!

 Эмине Усеиннинъ «Гузеллик алеми» китабындан «Наврез» ве «Хыдырлез кельди – яз кельди», шиирлерни  ифадели окъув: 

Наврез келир – баарь башлар,

Бабам койде фидан ашлар,

Гуль-багъчада отер къушлар,

Гулюм  – Наврез, коюм – Наврез!

Наврез келир – сувлар джошар,

Кунеш ер багърыны охшар,

Эль-алемге нур багъышлар,

Джошкъун Наврез, дуйгъум – Наврез!  

Наврез – ешелленюв башы,

Юртумнынъ аят кунеши,

Гонълюмнинъ джошкъун атеши,

Сёзюм – Наврез, гонълюм – Наврез!

     Тюрк дюньясы селям беклер,

Ашкъкъа толсун дост – юреклер,

Къабул олсун эп тилеклер,

     Ашкъым – Наврез,  достум – Наврез!

Халкъ севинир, джошар, кулер:

«Наврез кельди, коринъиз!» дер,

Наврез къучагъында кок, ер,

Халкъым – Наврез, Юртум – Наврез!

     Юрткъа – умют, бол берекет,

Халкъкъа исе акъ-адалет,

Алемге, тынчлыкъкъа давет,

Омрюм – Наврез,  бугунь – Наврез!

        Эвель-эзельде милядий таквимге коре, 6-майыстан 8-ноябрге къадар язмевсими, 8-ноябрден 6-майыскъа къадар къыш мевсими сайыла эди. Бунынъ ичюн 6-майыста къыш мевсими бите ве яз башлай. Э. Усеиннинъ шиирнинде «Хыдырлез кельди – яз кельди» аталар сёзюни редиф ве шиирнинъ серлевасидир . Арап тилинден «Хазр» сёзю ешиллик мананы бильдире. Хыдырлез – ешиллик, янъы аят, уянув, темизлик, берекет, боллукъ темсили олды.  «Хылырлез» арап сёзюнден алынып, «къудретли» мананы бильдире. Хыдыр ве Ильяс деген эвлиялар бар экен. Хыдыр ер, кок, денъизде укюм сюрип, инсанларнь бахытсызлыкътан, къаза-белядан къорчалай.

        Ильяс исе кой, тарла, яйла, чёль- кьырларны къургъакълыкътан, ель-борандан, бурчакьта- сакълай ве бол берекет кетире, деп сайыла.

        Олар Ер узеринде айланып юре экенлер. Йылда бир кере олар бир ерде къаршы-къаршыгъа келип корюшелер. Бу ал Къырымда майыс 5-6 куньлери ола. Иште, оларнынъ корюшкен бу гузель баарь куньлери байрам япылмасы адет олгъан. Оларнынъ экисининъ адлары къошулып байрамнынъ ады да Хыдыр-Ильяс, яни Хыдырлез олгъан.

        Хыдырлез байрамына буюк азырлыкъ корюле. Байрамдан бир кунь эвель арфе куню эр ер джыйыштырыла азбар, ахырлар темизлене, чюнки Хыдыр ве Ильяс эвлиялар эр ерни доланып, эр шейни коре экенлер.

        Адети узьре, Хыдырлез куню саба къартлар-яшлар мезарлыкъларгъа барып, эр кес озь акърабасынынъ къабирини темизлей, рухуна дуа окъуй.

        Хыдырлез байрамы куню саба эв бикелери чешит хамыр ашлары, къавалтылар, къалакъай пиширелер. Халкъ кой четине чыкъып, анда шенълене, эглене, къырда- къалакъай тыгъырталар. Эгер къалакъай усть тарафы иле йыкъылса, демек берекет яхшы оладжакъ, дейлер.

Джыйылынъыз огълан, къызлар,

Ян-яна кельсин омузлар,

Ашкъ нагъмесин чалсын сазлар.

Хыдырлез кельди – яз кельди!

Баарь мевсими къонакълы,

Ляле киби ал янакълы,

Наргюзнинъ козю ойнакълы,

Хыдырлез кельди – яз кельди!

Эдждатлардан селямы бар,

Миллетиме муждеси – яр,

Эйиликлер япмагъа зар,

Хыдырлез кельди – яз кельди!

– Эй, къыз, огълан! Динъле аваз,

Баарьдай хош мевсим олмаз,

Акъ гонъюльнен арзунъны яз,

Хыдырлез кельди – яз кельди!

Чечеклерге дагълар толсын,

Инсанларнынъ юзю кульсин,

Юреклерде барыш олсун,

Хыдырлез кельди – яз кельди!

Саарьде бульбуллер отер,

Нагъмеси бизни шад этер,

Къалмаз бизде дерт ве кедер

Хыдырлез кельди – яз кельди!

Байрам дады – ашымызда,

Ватан ашкъы – башымызда,

Хакънынъ сёзю – ашкъымызда,

Хыдырлез кельди – яз кельди!

V. Раатлыкъ дакъкъасы

Лугъат иши:  фидан, джошкъун, урф-адет, джыйын, адалет, наргюз, ляле. (янъы сёзлер тахтада язылгъан)  

«Наврез», «Хыдырлез кельди – яз кельди!» шиирлеринде муэллиф  келеджек несильге де самимий, буюк дуйгъуларны ашламакъ, миллий урф-адетлеримизни кутьмеге чагъыра. Бизлер ичюн Къырымда яшамакъ, онынъ дагъларыны, чёллерини кезип, онынъ темиз авасынен нефес алып, буллюр киби чокъракъ сувларыны тойып ичерек, биз де бир миллет оларакъ бу дуньягъа яшадыгъымызны бильдирмек эм де мукъкъаддес топрагъымызнен бирдемликте олмакъ – биз ичюн ольченмез бахттыр. Къырымгъа олгъан сынъырсыз севгимизини бильдирип, бу топракъта оськен эр бир отчыкъ, эр бир япрачыкъ пек къыйметли байлыкъ, дегерлик олгъаны анълата.

VI. Пекитюв

Группаларда чалышув. Берильген джедвеллерге эсасланып 1-нджи группа Наврез байрамы, 2-нджи группа Хыдырлез байрамы акъкъында малюмат азырлайлар. Азарлангъан ишлернинъ презентациясы кечириле.

VII. Дерснинъ нетиджесини чыкъарув

Къырымтатар халкъы насыл халкъ байрамларны къайд эте?

Халкъ байрамлары   насыл дуйгъуларны ашлай?

Эмине Усеин «Наврез», «Хыдырлез кельди – яз кельди!» озь шиирлеринде не анълата?  

VIII.Рефлексия

XI. Эв вазифеси. Урф-адетлеримиз акъкъында икяе этмек. «Наврез» я да «Хыдырлез» байрамы акъкъында лейха азырламакъ.