Мастер-класс на балкарском языке "Нарты"
учебно-методическое пособие

Кюнюгюз ахшы болсун, багъалы къонакъла! Бюгюн биз сизни бла бирге сейирлик жолоучулукъгъа атланабыз - нарт таурухланы дуниясына.

Нарт таурухла - ол бизни халкъыбызны бек багъалы хазнасыды. Была бизге ата-бабаларыбыздан къалгъан уллу байлыкъды. Нарт таурухлада халкъыбызны жигитлиги, акъыллылыгъы, адет-тёрелери, дуниягъа кёз къарамы сакъланады.

Нарт таурухла бизни халкъыбызны ёхтемлигидиле. Ала бизге тюз жашау этерге, халкъыбызны сюерге, жигит болургъа юйретедиле.

Хайдагъыз, нарт дуниягъа атланайыкъ! Сиз, хазырмысыз?

Бюгюн биз малкъар халкъны нарт дуниясыны юсюнден айтырыкъбыз эм бизни тюбешиуюбюз эки команданы арасында эришиу халда бардырыллыкъды. Командаланы залны эки жанында жерлерин алырларын тилейме.

Эс буругъуз, къатышыучула!
Командалагъа атла сайлар заман жетип келеди! Сизге Малкъар халкъны Нарт эпосуну бай дуниясына кирип, командагъызгъа тийишли ат сайларгъа чакъырабыз!

Нарт эпосдан команда атланы юлгюлери:
• «Ёрюзмек» - нарт эпосну баш жигити, жигитликни бла тюзлюкню белгиси
• «Сосурукъ» - айтхылыкъ нарт, кючню бла батырлыкъны белгиси
• «Сатанай» - нартланы акъыллы ёзденлери
• «Дебет» - кёк темирчи, устазланы башчысы
• «Алауган» - кючлю нарт-эмеген
• «Къарашауай» - Алауганны жигит жашы

Командагъызны ниетине бек келишген атны сайлагъыз!

Энди биз биринчи эришиуюбюзню башлайбыз. Сизни аллыгъызда къадарны сейирлик чархы барды, анда Нарт эпосну тюрлю-тюрлю жигитлерини юсюнден элберле салыннгандыла. Команданы хар къатышыучусу кезиу бла чыгъып, чархны бурлукъду. Кёргюзтюучю къайсы элберде тохтаса, аны жууабын табаргъа керекди.

Сагъыш этерге 30 секунд бериледи. Жигитни атын тюз айтса, аны командасы балл алады. Жууап терс болса, жууап бериу эркинлик ол команданы келген къатышыучусуна ётеди. Командадан киши тюз жууап бералмаса, табаргъа онг эришген командагъа бериледи.

Хар табылгъан элберден сора биз жигитни юсюнден сейир шартланы, аны жигитликлерини эм Нарт эпосда магъанасыны юсюнден билликбиз. Андан сора да, сизге къошакъ балл алыргъа онг барды! Команданы къатышыучуларындан бири жигитни юсюнден къошакъ хапар айталса неда анга жораланнган жырны айталса, команда къошакъ балл аллыкъды.

Эришиуню ахырында хар команданы баллары санарыкъбыз эм бек кёп жыйгъан команда биринчи сынауну хорлаучусу боллукъду. Алай эсигизде болсун - баш зат хорлам тюйюлдю, бюгюн биз малкъар халкъны бай культурасыны эм адетлерини юсюнден алгъан билимди.

Нартланы дуниясына жолоучулукъну башларгъа хазырмысыз? Насып битеу къатышыучулагъа нёгер болсун эм акъыллы Нартла бизге бу сейир эришиуде болушсунла!

(Эришиу бошалгъандан сора, жюри эсеплени санап, биринчи эришиуде къайсы команда хорлагъанын билдиреди)

Берилген заман 3 минут

Багъалы шуёхла! Биринчи эришиуюбюз бошалды. Жюри эсеплени тергей турады. Сакълагъыз, бусагъатда биринчи эришиуню хорлагъан командасын билдирликбиз.

Багъалы шуёхла!

Мен ийнанама, хар юйде Нарт эпосну китабы барды. Сёз ючюн, мени юйюмде аппамдан къалгъан эски китаб сакъланады. Бюгюнлюкде да аллай китапла жангыдан басмаланнганлары бек магъаналыды.

Бюгюн биз сизге басмачыланы ролюн ойнаргъа тежейбиз. Сизге магъаналы борч бериледи - белгиленнген заманны ичинде столугъузда болгъан затладан Нарт эпосну жангы басмасына тыш къабын ( обложка) жарашдырыргъа керекди.

Тыш къап ариу, омакъ эм магъаналы болургъа керекди. Анда Нарт эпосну баш жигитлерин, аланы жашау турмушларын, жигитликлерин кёргюзтюрге боллукъду. Тыш къапны бояулары халкъыбызны миллет тюрсюнлерине келиширге керекдиле.

Хар биригиз да - чыгъармачылыкъ адамласыз эм мен ийнанама, сиз бу борчну тийишлисича тамамларыкъсыз. Сизни ишигизни хайырындан жангы тёлю Нарт эпосну зауукълукъ бла окъурукъду.

Келигиз, ишни башлайыкъ! Сизге илхам эм жетишимле тилейме!
Сизге 5 минут бериледи!

Юлгю суратла

(Эришиу бошалгъандан сора, жюри эсеплени санап, эришиуде къайсы команда хорлагъанын билдиреди)

Багъалы къатышыучула! Сизге ючюнчю эришиуюбюзню – «Озгъан заманны къагъытлары» деген эришиуню - кёргюзтеме.

Эришиуню жорукълары:

1. Хар къауумгъа юч къагъытны копиялары бериледиле

2. Хар къагъытны тинтирге 5 минут бериледи

3. Къагъытны окъугъандан сора къауум:

• Къагъытны иесин айтыргъа

• Къагъытдан шагъатлыкъла келтирирге керекди

Хар команда бу конкурсда кесини билимин, эслилигин эм бирге ишлей билгенин кёргюзтюрге керекди.

Жетишимле тилейме!

(Эришиу бошалгъандан сора, жюри эсеплени санап, эришиуде къайсы команда хорлагъанын билдиреди)

Берилген заман 5 минут

Багъалы къатышыучула! Сизни нарт эпосну билгенигизни эм эслилигизни кёргюзтюрге чакъырабыз!

Эришиуню жорукълары:
• Хар командагъа нарт эпосдан белгили суратны пазллары бериледи
• Сизни борчугуз - суратны башхаладан эртте жыяргъа
• Жыйгъандан сора къолугъузну кётюрюп айтыргъа керексиз:

• Къайсы таурух суратланнганды

• Баш жигитле кимледиле

• Бу кесекни магъанасы неди

Берилген заман: 5 минут

(Бериллик сурат. «Сосурукъ нартлагъа отну алып келеди»)

Быллай иш сабийлени сёлешиу тиллерин байыкъландырады эм айнытады.

Берилген заман 3 минут

(Эришиу бошалгъандан сора, жюри эсеплени санап, эришиуде къайсы команда хорлагъанын билдиреди)

Бюгюн биз сизни бла бирге къарачай-малкъар халкъны нарт эпосуну дуниясына сейирлик жолоучулукъ этдик. Хар биригиз да эрттегили таурухланы керти билгенигизни кёргюзтдюгюз!

Бу нек былай магъаналыды?
Нарт эпос - ол жаланда таурухла тюйюлдюле. Ол бизни халкъыбызны тёлюден-тёлюге ётген жашау тарыхыды. Анда ата-бабаларыбызны акъыллылыкълары, адеп-къылыкъ хазналары эм къарачай-малкъар халкъны культура байлыгъы сакъланады.

Бюгюн сиз кёргюзтдюгюз:
Жаш тёлю тёрелени унутмайды эм сыйлайды
Эпосха сейир жашауду эм кёллендиреди
Эрттегили таурухла бюгюн да магъаналыдыла

Бюгюннгю кюн бизни бай культура хазнабызны сакълауну эм жайыуну дагъыда бир атламы болсун. Нек дегенде, жаланда тамырларыбызны биле, биз келир заманнга таукел барыргъа боллукъбуз.

Сау болугъуз!