Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә һәм дәрестән тыш эшләрдә рухи һәм әхлакый үсеш, тәрбия бирү
статья на тему
Доклад о духовно-нравственном воспитании на татарском языке
Скачать:
Вложение | Размер |
---|---|
![]() | 64 КБ |
Предварительный просмотр:
Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә һәм дәрестән тыш эшләрдә рухи һәм әхлакый үсеш, тәрбия бирү
Рухи һәм әхлакый тәрбияләү - төп милли кыйммәтләрне, Рәсәй Федерациясенең күп милләтле халкының гомуми кешеләр кыйммәтләрен һәм мәдәни, рухи һәм әхлакый кыйммәтләр системасын укучылар тарафыннан үзләштерүне кабул итү педагогик бердәм барышы.
Социализация барышында рухи һәм әхлакый үсеш - затның кыйммәт һәм эзлекле мәгънә киңәйтү һәм ныкландыру, затта үзенә, башка кешеләргә, җәмгыятькә, дәүләткә, Туган иленә, гомумән, дөньяга карата гадәти әхлаклы кагыйдәләре һәм әхлакый кыйммәтләр идеалларына нигезләнеп кешедә кыйммәтләндерү һәм аңлы итеп төзү сәләтлеген тәрбияләү.
Мәсьәләнең әһәмиятлелеге. Бүгенге көндә рухи һәм әхлакый тәрбияләүнең методологик нигезләрен тәгълиматлы аңлавы өчен аларга юнәлгән бөтен ысулларны тирәнтен тикшерү кирәк. Җәмгыять үсешенең яңа мәрхәләсе җитте, ул җәмгыятьнең һәм затның уйлау юлының үзгәреше, яшь үсмерләрнең кыйммәте алмашынуы белән бәйле. Без рухи баю турында уйланудан туктадык, хәрәкәтләрнең әхлакый нигезе белән исәпләшми башладык. Башкаларга һәм үзләренә карата шәфкать, катнашу, кичереш, хөрмәт кебек югары максат күрсәтү, үкенечкә каршы, икенче планга күчерелә. Рухи бай, югары максатлы, файдалана торган гына түгел, ә тудырырга сәләте булган затларны тәрбияләү ихтыяҗы бик нык сизелә. Мәктәп укучысының рухи һәм әхлакый тәрбияләве җәмгыятьнең ургылып үсеше шартларында затлы социализациясенең иң мөһим аспекты, иҗтимагый эшчәнлекнең һәм җәмгыять тормышының төрле сфераларына эзлекле һәм аңлы кертү факторы булып тора. Мөгаен, бөтендөнья мәдәни барышының тулы хокуклы катнашчысы булу өчен, бүгенге мәктәп укучылары гасырлар буенча кешелек туплаган рухый һәм әхлакый кыйммәтләрне өйрәнергә кирәк. Аерым зат яки бөтен халык гомуми кешеләр мәдәни киңлеккә керүдә милләтләр арасы төрле аралашу ысулларын белергә тиеш. Бу караштан, иң азы тагын бер тел белү зур роль уйный. Атаклы акыл ияләре-педагоглар тәҗрибәсенә мөрәҗәгать итсәк, алар барысы туган һәм чит телнең мәдәнияте аша рухилыкка иң зур бәя бирәләр. Ике телле булган халык - бәхетле. "Мин ничә тел белсәм, мин шуның кадәр кеше" - ди халыкның зирәклеге. Шул сәбәпле нәкъ татар теле дәресләрендә рухи тәрбияне уңай яктан тикшерергә мөмкин. Чөнки татар телен өйрәнү максатларының берсе булып белем, күнекмә һәм осталык кына түгел, ә белем дә булырга тиеш. Бу очракта мәзмүн булып затның социализация барышы чыга торган эшчәнлектә шәхси үзләштерелгән рухи кыйммәтләр дип уйланган мәдәният булып тора.
Бу мәсьәләне хәл итү өчен укытучыга укыту методикасын белү генә түгел, ә шулай ук татар теленә өйрәтү барышында үзенең эшчәнлеген рухи һәм әхлакый тәрбияләүгә дә юнәлтү сәләтлегенә ия булу кирәк.
Шулай итеп, беренчедән, җәмгыятькә киң белемле, югары максатлы кешеләр кирәк, аларга белем генә түгел, ә шулай ук сылу зат холкы хас булырга тиеш. Икенчедән, хәзерге көндә бала күп төрле зур йогынтылы чыганаклар күрсәтелгән дөньяда үсә, алар тәрбияләнә торган әхлакый сферага уңай һәм тискәре йогынты ясыйлар. Өченчедән, белем үзеннән үзе югары әхлакый тәрбия бирүне гарантияләми. Дүртенчедән, әхлакый белемнәр балага бүгенге җәмгыятьтә булган тәртип нормалары, бу нормаларны бозуның нәтиҗәләре һәм тирәдәге кешеләргә карата бу хәрәкәтнең нәтиҗәләре турында мәгълүмат бирәләр.
Гомуми максат булып тәрбия, югары максатлы, җаваплы, иҗади, башлап йөрүчән, махсус белемле Рәсәй мыватының үсешенә һәм иҗтимагый-педагогик тәрбиясенә булышлык тора.
Рухи һәм әхлакый үсешнең төп бурычлары булып, гомуми белем шәхси нәтиҗәләренә тәләп мантыйгында көтелгән нәтиҗәләре булып билгеләнгән һәм түбәндәгеләрне исәпкә ала:
1) Мыватлык, патриотлык, кешеләрнең хокукларын, азатлылыкларын һәм бурычларын хөрмәт итүне тәрбияләү;
2) Әхлакый хисләрне һәм әхлак хушын тәрбияләү:
3) Эш ярату, укуга, хезмәткә, тормышка карата иҗади хисне тәрбияләү:
4) Сәламәтлеккә һәм сәламәт тормыш юлына кыйммәтле мөнәсәбәтен тәрбияләү.
5) Табигатькә, тирә-юньгә карата кыйммәтле мөнәсәбәтен тәрбияләү:
6) Матурлыкка кыйммәтле мөнәсәбәтен тәрбияләү, гүзәллек идеаллары һәм кыйммәтләре турында күзаллауны тәрбиләү.
Нәтиҗәләргә ирешүгә түбәндәге тезислар булыша:
"Мин дөньяда һәм дөнья миндә": укытуның үзенә үз-үзеңне танып белү, үзлегеннән үсү һәм үз-үзеңне бәяләү, шәхеснең мыватлык тиңдәшлеген тәрбияләү, мәдәни һәм әхлакый кыйммәтләрне кабул итү һәм аңлау, тирә-юнь дөнья белән булышуын үзенең эченә алган "Мин" сүрәтен төзүгә булышуы мөһим.
«Укырга телим!»: бала еш «нишләп?» соравын бирә, аңа бөтенесен һәм бөтен нәрсә турында белергә кызыклы. Безнең бурычыбыз - бу кызыклыкны саклау һәм шул ук вакытта баланы үзе җавапларны табарга, үзенең эшләрен ниятләргә һәм аны ахырга җиткерергә, нәтиҗәгә бәя бирүгә, хаталарны төзәтергә һәм яңа максатлар куюга өйрәтергә.
«Мин аралашам, димәк, мин өйрәнәм»: белем бирү барышы аралашудан тыш мөмкин түгел. Безгә белем бирү барышын төзүне субъект-субъект һәм субъект-объект аралашуын камилләштерү, ягъни, беренчедән, баланы сәрбәст конструктив аралашу алып барырга, әңгәмәдәшне тыңларга һәм ишетергә өйрәтергә, ә икенчедән, белем мәдәниятен төзү - кирәкле белем чыганакларын табу, төрле чыганаклардан белемнәрне алуга, аны тикшерүгә, һәм һиччиксез, китап белән эшләргә өйрәтү итеп төзү безгә бик мөһим булып күренә.
«Сәламәт тәндә сәламәт рух!»: монда уку барышында укучыларның сәламәтлелеген саклау да, балаларны үзләрен сәматлелекләре турында кайгыртырга, шул ук вакытта сәламәтлекнең бәдәни генә түгел, рухи кыйммәт икәненә өйрәтергә. Шул сәбәпле сәламәтлек төшенчәсенә гигиена кагыйдәләре һәм куркынычсыз тәртип кагыйдәләре генә түгел, әмма билгеле кыйммәт күрсәтмәләре дә кертелгән: авырлыкларны уртаклашу, мәрхәмәт, үзен, тәбигатьне, тирәдәге кешеләрне хөрмәт итү, аларны саклау һәм алар тарафыннан ясалганнарны хөрмәт итү сәләте.
Бу тезислар тематик юнәлешләр аша ачыла: «Минем гаиләм», «Туган ягым - Татарстан», «Милли сәнгать»,«Минем богырым – Җир» һәм башкалар.
Балаларда Туган илләренә, кече Туган илләренә, халыкларына, телләренә, рухи, табигый һәм мәдәни кыйммәтләргә, Рәсәйнең бөтен халыкларын, аларның милли мәдәниятләренә, үзенчәлекле гореф-гадәтләренә карата намуслы мөнәсәбәтне тәрбияли.
Татар теле дәресенең балаларда рухи һәм әхлакый сыйфатларны тәрбияләү мөмкинлекләре
Татар телен өйрәнү барышында фикер алышына торган проблемалар арасында бик мөһим мәсьәләләр хасил була. Аларның арасында чыдамлылык, заманча гаиләләр, ярлыларга матди ярдәм күрсәтү, материализм һәм милли мәдәният, ярлылык һәм аңа каршы көрәш мәсьәләләре аерылып чыга. Татар теле дәресләрендә укучының әхлакый тәрбиясенә ярдәмчел булган алымнарына һәм ысулларына күмәк булышу формалары исәпләнә ала. Алар арасында группаларда һәм парлашып эшләү аерылып чыга ала. Нәкъ группаларда һәм парларда бу яки башка мәсьәләләр буенча фикер алышу бара, нәкъ башка балалар белән күмәк булышуда билгеле фикерләр барлыкка килә. Шулай итеп, мәсьәләләр буенча фикер алышу, эш ысулларының берсе булып тора. Әмма эш фикер алышу белән генә төгәлләнми. Бернинди мәсьәлә буенча фикер алышу барышында кабул ителгән чишелеш бөтен сыйныфка тәкъдим ителә, шул ук вакытта сыйныф иң яхшы чишелешне сайлый һәм аны дәлилли.
Тагын бер югарыда билгеләнгән юнәлештә нәтиҗәле эш ысулы булып рольле уен булып тора. Рольле уен шулай ук күмәк булышу формасы булып тора. Әмма бу очракта һәм укучы кабул ителгән чишелеш буенча шәхси җаваплылык ташый. Укытучының максаты - аларны аңлау һәм әхлак ягыннан нигезләп тәртип өлгеләрен күрсәтү, таләп ителгән мәсьәлә шартында баланың тәртибен билгеләү, һәм кирәк булганда бу тәртипне рәтләү, әмма боларны үгет-нәсихәт формасында үткәрергә ярамый. Тәртип өлгесен укытучы түгел, ә балалар үзе, үз төрләрен тәкъдим итеп һәм аларны нигезләндереп дөресләве иң яхшы булыр.
Һәм шулай ук мөһим рольне тематик дәресләр алып тора. Туган булмаган телгә өйрәтүдә проект методикасы укучыларда башка мәдәнияткә таба ихтирамлы һәм чыдамлы булу, үз мәдәниятен тирәнрәк аңлау кебек гомуми кеше кыйммәтләрен төзү өчен зур мөмкинлекләр бирә. Өйрәнелә торган ил теле белән танышу алдан беленгән һәм яңа өйрәнелгән белемнәрне һәм төшенчәләрне, үз илләре, үзләре турындагы белемнәрне һәм төшенчәләрне чагыштыру һәм даими рәвештә бәяләү аша үткәрелә. Нәтиҗәсе буларак, мәктәп укучылары авазлары аша үзенчәлекле әңгәмә барлыкка килә. Татар милләтле шул ук яшьтәге бала белән үзләрен чагыштырганда укучылар гомуми һәм үзенчәлекле булганнарны аерып куялар, бу кешеләргә, аларның гореф-гадәтләренә таба берләшүгә, якынлашуга, аңлау усешенә һәм юмарт хәрәкәтләргә ирештерә. Бу максатларга ирешү өчен дәресләр вакытында күп төрле уку һәм дәрестән тыш эшләр формалары һәм ысуллары кулланыла. Укучылар мәсьәлә шартын, викторина модельләштерүдә һәм аны чишүдә, кроссвордлар төзүдә, чыгышлар һәм мәгърузәләр язуда, тарихи урыннар буенча экскурсияләр төзүдә, язулы материаллар белән эшләүдә катнаша алалар. Татар телен өйрәнү барышында фикер алышына торган мәүзүгләре арасында бик мөһим мәсьәләләр хасил була. Аларның арасында чыдамлылык, заманча гаиләләр, ярлыларга матди ярдәм күрсәтү, материализм һәм милли мәдәният, ярлылык һәм аңа каршы көрәш мәсьәләләре аерылып чыга. Олы укучылар яше – ул ниндидер инфантильлек, балачаклык, "ачык хисләр" яше. Бу яшьтә кичләр һәм күмәк проект эшләре кебек күмәк эшләр укучыларда күп төрле хисләр тудыра: сокланучанлык, кызыксыну, эшләргә әзерлелек һәм теләк. Тематик кичләр һәм аларга хәзерлек иҗади сәләтләрне, коллективизм хисен, үзара ярдәмчелекне, эшчәнлеккә мәхәббәтне арттыра. Олы сыйныф укучыларына мөстәкыйль иҗади биремнәр бирелә (чыгыш-докладлар, проектлар). Докладларны уку, проект сыянәте көй белән бергә бара; яхшы итеп сайланган кинофрагментлар, презентацияләр проектны сыянәргә ярдәм итәләр. Мондый проектлар әзерләгән вакытта укучылар үзләре сайлаган проблемаларны өйрәнгәндә туган илләре белән әйбәтрәк танышалар, аларда тере һәм тере булмаган табигатькә карата игътибарлылык туа, җирле халыкның мәдәниятенә һәм гореф-гадәтләренә карата ихтирам, патриотлылык һәм үз илләре өчен горурлык хисе туа. Бөтен бу сыйфатлар бер үк вакытта рухи һәм әхлакый тәрбиянең компонетлары да, шулай ук киләчәктә югары максатлы затлар тәрбияләүгә һәм үз-үзләрен тәрбияләүгә ярдәмче булып торалар. Татар теле уку программасының дәресе буларак укучыларны рухи кыйммәтләргә өйрәтү өчен эшчән фактор була ала.
Дәреснең уңышлыгы күбесенчә аның җиһазланышына бәйле. Махсус итеп татар теле һәм әдәбияты китапларының эчтәлеген әйтәсем килә. Алар мәкальләр һәм әйтемнәр, милли галәмәтләр хазинәсе. Ул укучыларның әхлакый тәрбиясе өчен бай материал бирә. Уку өчен текстлар – дәреснең тәрбия вакытын оештыру өчен нигез. Күләмнәре буенча кечкенә, әмма эчтәлекләре буенча бик зур, алар татар халкына хас булган эшчәнлек, юмартлык, бер-берсенә ярдәм итү, намуслык һәм башка иң яхшы сыйфатларны тәрбияләүгә ярдәм итәләр. Моннан тыш рәсемнәр һәм биремнәр милли колорит ташый. Дәресләр төзелеше, дидактик материалларны сайлау, методик ысуллар һәм технологияләр, дәрестән тыш эшләрнең төрле формалары – барысы затның рухи һәм әхлакый тәрбияләвенә юнәлгән, бөтенесе балаларның рухи һәм әхлакый мәдәниятләрен киңәйтүгә юнәлгән. Гадәтигә әйләнгән “Сабан Туе”, “Нәүрүз”, “Шәҗәрә”, “Сөмбелә” милли бәйрәмнәре балаларны туган илләрен яратуга, аның тарихыннан һәм киләчәгеннән горурланырга өйрәтәләр, яхшы эмоциональ хис бирәләр. Нәкъ шул сәбәпле безнең мәктәп гадәтләре арасында “Муса Җәлил, Габдулла Тукай көннәре” әдәби бәйрәмнәре урын ала, укучылар ярышмалары уздырыла, алар вакытында укучылар милли киемнәр киеп шигырьләр укыйлар, инсценировкалар күрсәтәләр. Ягъни укучыларның рухи һәм әхлакый тәрбиясе мәктәп тормышының төрле якларында тормышка ашырыла. Бу бәйрәмнәрдә һәм ярышмаларда катнашу дәресләрдә уздырыла торган аралашуларда һәм укучыларыбызның әдәби иҗатларында чагылыш таба: алар иншалар, шигырьләр язалар һәм шулай итеп телләрен баеталар. Халык әйтүенчә: «Су тирәнлеген таяк белән, кеше акылын теле белән үлчиләр».
Нәтиҗә
Татар теле өйрәнүнең чаралары белән укучыларга рухи һәм әхлакый тәрбия бирү буенча теоретик эзләнүләр һәм атаклы педагогик тәҗрибәләр нигезендә түбәндәге нәтиҗәләргә килеп була. Татар телен өйрәнү рухи һәм әхлакый мәдәниятне күтәрә, мантыйк уйлауны үстерә, хәтергә зур әһәмият бирә, белем дәрәҗәсен күтәрә һәм гомуми мәдәниятне күтәрә. Тел өйрәнү вакытында профессиональ теоретик белемнәр, шулай ук уку-оештыру, уку-акыл, уку-белем, уку-аралашу сәләтләре яхшылана. Туган булмаган телне өйрәнү әхлакый-эстетик үсешкә ярдәм итә, затның рухи дөньясын тәэсирли. Бүгенге җәмгыятьтә берничә тел белү төрле тармакларда белгечнең рейтингын күтәрә, аны ярыша алырлык итә, уңай итеп профессиональ бурычларын үтәр өчен шартлар тудыра. Мәктәп татар теленә өйрәтү аша баланы алдынгы затлар арасында һәм мәдәниятләр арасында үзара булышу барышына хәзерлек бирә. Шул ук вакытта аның бурычы – балада чыдамлылык, чит тел мәдәниятен яхшы һәм кызыксынучан итеп кабул итергә, һәм болар белән бергә укучыларда үз халыклары мәдәниятенә хөрмәтне үстерә. Чит ил мәдәниятен кабул итү барышы баланың эчке тәҗрибәсен баету, өйрәнү һәм аралашу сәләтен үстерү аша бара. Күп мәдәниятле тәрбияләүнең чаралары булып өйрәтү уеннары, ил белеме буенча дәресләр була ала. Шулай ук ул башка мәктәпләрдә укыган бер үк яшьтәге балалар белән аралашу да, бу телдә сөйләшүчеләр белән on-line режимында язышу да була ала. Нәкъ шулай итеп тел өйрәнүе укучылар өчен тере эчтәлек белән тулы була, алар өчен тагын да кирәкле, эчке аралашу сәләтләрен үстерә, башка мәдәниятләрне аңларга өйрәтә.
Кулланылган әдәбият
1. Агапов В.С. Концепция духовно-нравственного воспитания учащейся молодежи А.С.Метелягина, [1950- 2001 гг.: Отечеств. ученый-педагог] // Проблемы формирования и развития личности в психологии и педагогике. - М., 2001.
2. Арапова Е.М. Нравственное воспитание на уроках иностранного языка / фестиваль педагогических идей «Открытый урок» Москва 2009
3. Никитина Н.Н. Духовно-нравственное воспитание сущность и проблемы: Методическое пособие / Н.Н. Никитина, В.Г. Балашова, Н.М. Новичкова. - Ульяновск: УлГПУ.
4. Суслова Э.К. Воспитание у детей этики межнационального общения: Спецкурс. - М., 1994.
5.Сафиуллина Ф. С. Хәзерге әдәби татар теле.- Казан: “Мәгариф”, 2002.
6.ИслаевФ. Дини мәданият дәресләре: беренче нәтиҗәләр һәм чишеләсе мәсҗәләләр// Мәгариф.- 2013.- № 1.
Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә һәм дәрестән тыш эшләрдә рухи һәм әхлакый үсеш, тәрбия бирү
Казан шәһәре 153 нче номерлы
урта мәктәбенең
татар теле һәм әдәбияты
укытучысы
Гуренкова Альбина Әдһәм кызы чыгышы
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә патриотик тәрбия бирү.
Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә патриотик тәрбия бирү....
Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә патриотик тәрбия бирү.
Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә патриотик тәрбия бирү....
![](/sites/default/files/pictures/2013/02/19/picture-130344-1361263371.jpg)
Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә укучыларга әхлак тәрбиясе бирүдә Ризаэддин Фәхреддин хезмәтләренең роле.
Ризаэддин Фәхреддин....
Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә Ризаэддин Фәхреддиннең рухи мирасын куллану.
Р.Фәхреддиннең китап-дәреслекләре ата-аналар, туганнар, дуслар, күршеләр, укытучылар белән үз-үзеңне тоту кагыйдәләренә өйрәтүдә, дини йолалар, бәйрәмнәр турында белешмәләр бирүдә; балаларда олыларга ...
![](/sites/default/files/pictures/2016/12/01/picture-860276-1480613894.png)
Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә укыту-тәрбияләү процессының заманча методлары
Яшь буынга татар телен, әдәбиятын өйрәтү хәзерге көндә иң әһәмиятле бурычларыбыздан санала. Безнең төп максатыбыз- балаларга татар телен яраттыру, аларны телгә гашыйк итү. Моны...
ТАТАР ТЕЛЕ ҺӘМ ӘДӘБИЯТЫ ДӘРЕСЛӘРЕНДӘ ЭКОЛОГИК ҺӘМ РУХИ-ӘХЛАКЫЙ ТӘРБИЯ БИРҮ
quot;Табигатьне саклагыз!" Бу сүзләрне без бик еш ишетәбез. Әмма, аларның чын мәгънәсен без аңлап бетерәбезме икән? Һәрвакытта да аңлап бетермибез шул. Ә бит бу сүзләргә киләчәгебез турыңда зур ...
![](/sites/default/files/pictures/2016/12/19/picture-868339-1482144896.jpg)
Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә поликультуралы шәхес тәрбияләү
Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә поликультуралы шәхес тәрбияләү...