Рабочие программы
рабочая программа (5, 6, 8 класс) на тему

2018-2019  уҡыу йылына

5-се класс өсөн башҡорт теленән

эш программаһы

                                                     Аңлатма яҙыу

Дөйөм белем биреү буйынса икенсе быуын Федераль дәүләт белем  стандарттары нигеҙендә яҙылды.

Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Рәхмәтуллина Әнисә Нариман ҡыҙы  төҙөнө.    Башҡорт теле укыу әсбабы, Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән V – XI кластар өсөн “Башҡорт теленән программалар” ға нигеҙләнеп төҙөлдө,

В. Ш. Псәнчин һәм Ю. В. Псәнчин авторлығы, яуаплы мөхәррире- С. Ғ. Кәримов. Өфө,2017й                                                                                                                                                               Урта мәктәптең 5-се  класы  башҡорт теленән  эш программаһы.

    Эш прогаммаһы 68  сәғәткә бүленгән (аҙнаға 2 сәғәт).

Программа йөкмәткеһе 3 йүнәлештән тора:

• башҡортса телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыу һәм камиллаштырыу;
• башҡорт теленең фонетик, лексик, грамматик үҙенсәлектәрен аңлау һәм үҙләштереү;
• бәйләнешле текст менән эш итә белергә өйрәтеү.

Программала ҡуйылған маҡсат һәм бурыстар:

• йәмғиәт тормошонда телдең роле; туған телдең әһәмиәте;
• синтаксис, стилистика; тыныш билдәләре, текст, һөйләм төшөнсәләре;
• фонетика, телмәр өндәре, ижек, һүҙ баҫымы, һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр; өндәрҙең бер-береһенә оҡшашыуы(сингармонизм) төшөнсәләре;
• орфоэпия (дөрөҫ әйтелеш), төп орфоэпик норма төшөнсәләре;
• графика; алфавит; хәрефтәрҙең өндәрҙе сағылдырыу төшөнсәлере;
• орфография(дөрөҫ яҙылыш), һуҙынҡыларҙың һәм тартынҡыларҙың дөрөҫ яҙылышы, һуҙынҡыларҙың һәм тартынҡыларҙың һүҙҙең тамырында, ялғауҙа, һүҙ араһнда яҙылышы һәм әйтелеше, һүҙҙе юлдан юлға күсереү;
• лексика; һүҙҙең лексик һәм грамматик мәғәнәһе; һүҙҙең тура һәм күсмә мәғәнәһе; синонимдар, антонимдар, омонимдар;
• грамматика, морфема(ялғау, һүҙҙең бер өлөшө, киҫәге); тамыр, нигеҙ, яһаусы ялғау, үҙгәртеүсе ялғау; тамырҙаш һүҙҙәр; һүҙяһалыш юлдары;
• текстың эсендә һөйләмдәрҙең бер-береһенә бәйләнеп килеү саралары (юлдары); йәнле һөйләү, фәнни, күркәм (художестволы) стилдәр;
• телмәр төрҙәре (типтары): хикәйәләү, тасуирлау (һүрәтләү), хөкөм сығарыу (мөнәсәбәт белдереү)

Уҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау

1. Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.

Уларға түбәндәгеләр инә:

• башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;
• тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);
• дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;
• һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;
• тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.

2. Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.
3. Уҡыу йылы башында инеү диктанты, сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.

Программа материалының үҙләштереү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр класта түбәндәге күләмдә контроль эштәр, яҙма эштәр үткәреү ҡарала:

• контроль күсереп яҙыу
• һорауҙарға яуап
• контроль диктант
• изложение
• инша

Яҙма эш төрҙәре (изложение,инша) яҙыу уҡыусыларҙың уҡыу кимәленә, белеменә, мөмкинселегенә ҡарап уҡытыусы ҡарамағына ҡалдырыла һәм улар урынына шул уҡ күләмдә түбәндәге яҙма эштәр үткәрергә мөмкин:

-карточкалар менән эш;

-тест;

-һүрәт буйынса һөйләмдәр төҙөү;

-текста һөйләмдәрҙә һүҙҙәр тәртибе;

-терәк текстар менән инша яҙырға өйрәнеү:

-һүҙлек диктанты;

-һөйләмдәр төҙөү;

-һүҙлек менән эш;

-һүрәтләү иншаһы;

Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе

Тел буйынса башланғыс синыфтарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлау.

Синтаксис һәм пунктуация.(14 сәғ).

1. Синтаксис һәм тыныш билдәләре(пунктуация) тураһында төшөнсә.
2. Хәбәр, һорау, өндәү, бойроҡ һөйләмдәрҙе дөрөҫ интонация менән уҡырға өйрәнеү. Һөйләмдәр аҙаҡында дөрөҫ тыныш билдәләре ҡуя белеү

Фонетика Һәм графика.(13 сәғ)

1. Фонетика тураһында төшөнсә.
2. Өндәрҙең һуҙынҡыларға һәм тартынҡыларға, яңғырау һәм һаңғырау тартынҡыларға бүленеү сәбәптәрен өйрәнеү.

Лексика. Телмәр мәҙәниәте.(7 cәғ)

1. Лексика тураһында дөйөм төшөнсә.
2. Телдең лексик системаһының байлығын аңлау.

нә йоғонтоһо. Тартынҡы өндәрҙең үҙгәреше. Башҡорт теленең ҡанундарына ярашлы һөйләү күнекмәләре үткәреү.

Һүҙьяһалыш. Орфография. (9 cәғ)

1. Тамыр һәм ялғауҙар.
2. Һүҙҙәрҙең тамырын, яһаусы , үҙгәрттеүсе ялғауҙарҙы билдәлә белеү.

Морфология. Орфография. (26 сәғ)

1. Исемдең дөйөм мәғәнәһе һәм морфологик билдәләре
2. Ҡылымдың дөйөм мәғәнәһе һәм морфологик билдәләре.

Үтелгәнде ҡабатлау(4 сәғ)

1-се бүлек.

Предметты үҙләштереүҙән көтөлгән  һөҙөмтәләр

Шәхси һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора:Уҡыусы:

-         Башҡорт телен башҡорт халҡының төп милли—мәҙәни ҡиммәте булараҡ аңлау, интеллектуаль, ижади һәләтлекәрен һәм шәхестең мораль—этик сифаттаран үҫтереүҙә туған телдең ролен, уның мәктәптә белем алыу процесындағы әһәмиәтен билдәләү;

-         Башҡорт теленең эстетик ҡиммәтен аңлау; туған телгә ҡарата ихтирам, һөйөү, уның менән ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү; үҙ телеңде камиллаштырыуға ынтылыу;

-       Үҙ телмәреңде күҙәтеү һәм уны баһалау күнекмәһен булдырыу.

Метапредмет  һөҙөмтәләре:

Ойоштороу эшмәкәрлеге:

-  Телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен үҙләштереү(аудирование һәм уҡыу);

-  планлаштытыу;

-   һөйләү һәм яҙыу;

-   дәрестә эш барышын һөйләп аңлатып барыу;

-  уҡытыусы  тәҡдим иткән план буйынса эшләү;

-   коллектив төҙөлгән план буйынса эшләү;

-   тикшереү;

-  төҙәтмәләр индереү;

-  баһалау.

Танып белеү эшмәкәрлеге:

-  дәреслектең, һүҙлектәрҙең, белешмәләрҙең айышына төшөнөү;

-  дәреслектән, текстан,таблицаларҙан, схемаларҙан һорауға яуап табыу;

-  күмәкләп йәки үҙ аллы башҡарған эш буйынса һығымта яһай белеү;

-  ҙур булмаған текстың йөкмәткеһен һөйләү.

                                                       Аралашыу эшмәкәрлеге:

-                              үҙенең фекереңде телдән һәм яҙма рәүештә формалаштырыу;

-                              кешенең  телмәрен тыңлау һәм аңлау, телмәрҙең темаһын, терәк һүҙҙәрен билдәләү;

-                              тексты тасуири уҡыу һәм йөкмәткеһен һөйләү;

-                              парлап, төркөмләп эшләргә өйрәнеү, төрлө ролдәр үтәү.

Предмет һөҙөмтәләре

   -     Туған телдең кеше һәм йәмғиәт тормошондағы роле тураһында ҡараш булдырыу;

      - Туған тел тураһында төп фәнни нигеҙҙе үҙләштереү;

-         Тел ғилеменең төп аңлатмаларын үҙләштереү;

-         Башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһының төп стилистик ресурстарын, башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын, һөйләү этикет нормаларын үҙләштереү;

-         Һүҙгә төрлө анализ төрҙәрен,һөйләм һәм һүҙбәйләнешкә синтаксис анализ, төп билдә һәм структура күҙлегенән сығып. Күп аспектлы анализ яһау;

-         Тел—һүрәтләү саралары һәм уларҙы уҡыусы телмәрендә ҡулланыу.

-         фонетика, өн-хәреф, һүҙьяһалыш, һүҙ төҙөлөшө буйынса анализ яһай белеү;

-         һүҙбәйләнеш, ябай ике составлы һөйләмдәр, теркәүесһеҙ һәм теркәүесле ҡушма һөйләмдәрҙе төҙөй белеү;

-         фонетик законлыҡтарҙы айыра белеп, орфография ҡағиҙәләрен тәртипкә килтерә белергә тейеш, урыҫ теленән кергән һүҙҙәр менән эш итә белергә тейеш;

-         һөйләү һәм яҙыу телмәрендә лексик күренештәр менән эш итә белергә, төрлө һүҙҙәр ҡуллана белергә тейеш;

  -      яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙарҙы айыра белергә тейеш;

       -  өндәш һүҙе һәм тиң киҫәктәре булған ябай һөйләмдәрҙә тыныш билдәләрен ҡуя белеү.

Уҡытыу предметының төп йөкмәткеһе :

Синтаксик һәм пунктуация.

Синтаксик берәмек булараҡ һүҙбәйләнеш, һүҙбәйләнеш төрҙәре.  Әйтелеү маҡсаты яғынан һөйләм төрҙәре. Һөйләмдең грамматик нигеҙе. Баш һәй эйәрсән киҫәктәр, уларҙы сағылдырыу ысулдары.Һөйләмдең тиң киҫәктәре.Ҡушма һөйләмдәр.Икенсе  кешенең телмәрен еткереү ысулдары.Тыныш билдәләре һәм уларҙың фукцияһы.

Фонетика һәм графика. Орфография.Телмәр мәҙәниәте.Өндәр системаһы.Ижек Баҫым.Фонетик анализ. Һүҙҙәрҙең дөрөҫ әйтелеше. Башҡорт алфавитының составы, хәрефтәрҙең исеме.

Өн һәм хәреф. Һүҙҙәргә фонетик анализ. Ярҙамсы һүҙҙәр.

Лексика.Һүҙҙең лексик һәм грамматик мәғәнәһе.Синонимдар.Антонимдар.омонимдар.

Һүҙьяһалыш һәм орфография.Тамыр. Ялғау төрҙәре. Тамыр һәм яһалма һүҙ.Һүҙьяһалыш. Ҡушма һүҙҙәр.

Морфология. Һүҙ төркөмдәре.Исем.Ҡылым.

                                                     2-се бүлек.  Уҡыу предметының йөкмәткеһе

3-cө бүлек.  Календарь –тематик план

Әҙәбиәт:

                         Планлаштырыуҙың нигеҙе : З.М.Ғәбитова.Төп дөйөм белем биреү буйынса өлгөлө программалар. - Өфө:Китап, 2012.

Өҫтәлмә әҙәбиәт : В.Ш.Псәнчин, Ю.В. Псәнчин.Әсә теле. –Өфө : Китап, 2011

Уҡытыусының тел буйыса уҡыу- уҡытыу методик комплекты :

1.  Башҡорт теленән диктанттар йыйынтығы.Т.Я.Бикбаева – Өфө: Китап, 2008. 

2.  М.Ғ. Ғималова. Изложениелар өсөн текстар йыйынтығы.Өфө : Китап, 2009. 

3.  Р.Д.Салауатова. “ Башҡорт теле” дәреслегенә методик ҡулланма. Китап, 2012.

4. Раҡаева Ә.С., Дәүләтшина М.С. Башҡорт теленән контроль һорауҙар, тестар ҡулланмаһы. – Өфө: Педкнига, 2008. – 96 бит.

Уҡыу предметын үҙләштереүгә планлаштырылған һөҙөмтәләр:

Яңы стандарттарға ярашлы уҡыу сифатын өйрәнгәндә, йәғни тикшереү процесында, түбәндәге һөҙөмтәләр күҙаллана: шәхси үҫеш кимәле; метапредмет кимәле; предмет буйынса белем кимәле.

Шәхси үҫеш кимәле. Баланы шәхес итеп үҫтереү, кешелек сифаттарын тәрбиәләү. Уны үҙ аллы үҫешкә, камиллашыу оҫталығына өйрәтеү. һөҙөмтәлә уҡымышлы, үҙ еренең, иленең, халҡының ҡиммәттәренә төшөнгән, уны һанлаған һәм һаҡлаған, яҡлаған социум итеп формалаштырыуға башланғыс нигеҙ һалыу.

Метапредмет кимәле. Универсаль эш төрҙәренә өйрәтеү: танып белеү, ойоштopoy һәм коммуникатив эшмәкәрлек, йәғни баланы үҙ аллы уҡырға, белем алырға өйрәтеү. Универсаль эш төрҙәренә өйрәтеү: танып белеү, шәхси, ойоштороу һәм коммуникатив эшмәкәрлек. Шәхси эшмәкәрлек баланы уҡымышлы һәм аңлы шәхес итеп үҫтереү. Эшмәкәрлекте уның тормош һәм кешелеклелек ҡиммәттәрен, әхлаҡи һәм мораль нормаларҙы аңлап ҡабул итеүеп, әйләнә- тирәләге күренештәргә һәм ваҡиғаларға шәхси ҡарашын формалаштырыуға йүнәлтеү. Ойоштороу эшмәкәрлеге танып белеү процесы менән идара итеүҙе күҙ уңында тота: эшмәкәрлекте күҙаллау, планлаштырыу, башҡарыу, тикшереү, үҙгәрештәр индереү һәм баһалауҙы үҙ эсенә ала. Танып белеү эшмәкәрлеге тейешле мәғлүмәтте эҙләп табыу һәм анализлауҙы, проблемаларҙы хәл итеү юлдарын эҙләүҙе һәм ҡулланыуҙы тәьмин итә. Аралашыу эшмәкәрлеге белем алыу процесында аралашырға өйрәнеүҙе ойоштороуға йүнәлтелгән.  Ул башҡа кешеләрҙе тыңлай белеү һәм аңлауҙы, мәғлүмәтте теүәл тапшырыуҙы үҙ эсенә ала.

Предмет кимәле. Уҡыу предметын өйрәнеүҙә яңы белем үҙләштереү, уны эшкәртеү һәм ҡулланыу өлкәһендә тейешле тәжрибә туплау. Шәхси үҫеш кимәле «Башҡорт теле» предметын үҙләштергәндә, уҡытыусы шәхси үҫеш кимәлен үҫтереү бурысын ҡуя:

-телдең һәм телмәрҙең кешеләр тормошондағы әһәмиәтен аңлау;

-тексты эмоциональ ҡабул итеү, үҙеңдең хис-тойғоларыңды белдереү;

-кешеләрҙең хис-тойғоларын аңлау, уртаҡлашыу, бүлешеү;

-укылған әҫәрҙәрҙең геройҙарына һәм уларҙың эшенә ҡарата үҙеңдең мөнәсәбәтеңде белдереү.

-һүҙҙең грамматик мәғәнәһе; тулы мәғәнәле һүҙҙәрҙең һан, эйәлек, килеш, хәбәрлек менән үҙгәреүе, сағыштырыу, артыҡлыҡ, аҙһытыу дәрәжәләре, һөйкәлеш, зат һәм заман; һүҙ төркөмдәрен классификациялау принциптары, үҙ аллы һәм  ярҙамсы һүҙ төркөмдәре; һүҙ төркөмдәре булараҡ исем, сифат, һан, рәүеш, алмаш, ҡылым, ҡылым төркөмсәләре, сифат ҡылым,исем ҡылым, хәл ҡылым, теркәүес, бәйләүес, киҫәксә, мөнәсәбәт һүҙ, ымлыҡ;

- үҙләштерелгән исемдәрҙең, сифаттарҙың дөрөҫ әйтелеше һәм яҙылышы, ҡыҫҡартылған ҡушма  һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы;

-эпиграф төшөнсәһенең билдәләмәһе, рәсми эш ҡағыҙҙары стиле хаҡында төшөнсә, ул стилдә телмәр этикеты тураһында төшөнсә.

--һүҙҙең грамматик мәғәнәһен билдәләү;

-үҙ аллы һәм ярҙамсы һүҙ төркөмдәрен айыра белеү;

--исем, сифат, һан, рәүеш, алмаш, ҡылым, теркәүес, бәйләүес, киҫәксә, мөнәсәбәт һүҙ, ымлыҡтарҙың төп морфологик билдәләрен һәм синтаксик ролдәрен белеү; исем, сифат, һан, рәүеш, алмаштарҙың төрлө ысул менән яһалышын белеү; стилистик үҙенсәлеген иҫәпкә алып исем, сифат, һан, рәүеш, алмаштарҙы телмәрҙең төрлө формаларында һәм типтарында ҡуллана белеү; кеше һәм башҡа предметтарға; күренештәрҙе белдергән исемдәргә һорау ҡуя белеү;

-рус теленән һәм башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе һәм ҡушма һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙа белеү;

-ҡатмарлы план төҙөү, текстың төп маҡсатын сағылдырыу маҡсатында эпиграфты ҡуллана белеү; текст эсендәге һөйләмдәрҙе бер-береһенә алмаштар ярҙамында бәйләй белеү.

Уҡыу предметының  йөкмәткеһе

5-се класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау ( 2сәғәт)

Лексика (8 сәғәт)

• Килеп сығышы яғынан башҡорт теленең һүҙлек составы: төп башҡорт һүҙҙәре, рус, ғәрәп, фарсы телдәренән, рус теле аша башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәр.

Башҡорт әҙәби теленең дөйөм ҡулланылышлы һүҙҙәре. Халыҡ-ара һүҙҙәр. Кәсеп-һөнәр (профессиональ) һүҙҙәр. Иҫкергән һүҙҙәр, яңы һүҙҙәр, диалект һүҙҙәре.Башҡорт теле һүҙлек составыныңүҙгәреп, байығып тороуы һәм уның юлдары.

Нығынған һүҙбәйләнештәр (фразеологик берәмектәр).

• Үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе, нығынған һүҙбәйләнештәрҙе, диалект һүҙҙәрен таный белергә һәм телмәрҙә ҡулланырға өйрәтеү, һөйләмдәргә, текстарға анализ яһау.

Бүлек буйынса бөтә үтелгәндәрҙе тәртипкә килтереү һәм йомғаҡлау.

Исем һәм уны телмәрҙә ҡулланыу (8 сәғәт)

• Исем тураһында үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше.

Исемдәрҙең эйәлек заты менән үҙгәреше

Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше. Килештәрҙең мәғәнәләре, һорауҙары, ялғауҙары. Ялғауҙарҙың дөрөҫ яҙылышы һәм дөрөҫ әйтелеше.

Исемдәрҙең хәбәрлек формаһы.

• Исемдәрҙең эйәлек заты менән хәбәрлек формаһы араһындағы айырманы билдәләргә өйрәтеү.Хәбәрлек ялғаулы һүҙҙәрҙҙе дөрөҫ баҫым менән уҡырға күнектереү.

Башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән исемдәрҙе дөрөҫ баҫым  менән уҡырға  күнектереү.

Уҡыусыларҙа фекерҙе дөрөҫ һәм асыҡ аңлатыу өсөн телмәрҙә синоним формаларҙы ҡулланыу күнекмәләре булдырыу.

Уҡыусыларҙың һүҙьяһалыш, исемдәрҙең яһалыу юлдары буйынса алған белемдәрен үҫтереү, күнекмәләрен нығытыу өҫтөндә эштәрҙе дауам итеү. Исемдәргә телдән һәм яҙып  морфологик  анализ яһарға өйрәтеү.

 Бүлек буйынса бөтә үтелгәндәрҙе тәртипкә килтереү һәм йомғаҡлау.

Сифат һәм уны телмәрҙә ҡулланыу(7 сәғәт)

• Сифаттың мәғәнәһе, морфологик билдәләре, синтаксик вазифаһы. Сифаттарҙың яһалыу юлдары- ҡушыу,һүҙҙәрҙе парлау,һүҙҙәрҙе бәйләү.

Төп һәм шартлы сифаттар. Сифат дәрәжәләре: төп, аҙһытыу, артыҡлыҡ,сағыштырыу.                  

Сифаттарҙың исемләшеү осраҡтары, исемдең үҙенсәлектәрен ҡабул итеүе. Исемдәргә күскән сифаттар.

• Телмәрҙә синоним, күсмә мәғәнәле сифаттарҙы ҡулланырға өйрәтеү. Сифаттарға морфологик анализ яһарға өйрәтеү.

Бүлек буйынса бөтә үтелгәндәрҙе тәртипкә килтереү һәм йомғаҡлау.

Һан һәм уны телмәрҙә ҡулланыу (5 сәғәт)

• Һандың мәғәнәһе,морфологик билдәләре,һөйләмдәге вазифалары. Ябай һәм ҡушма һандар: уларҙың дөрөҫ яҙылышы. Цифрҙар менән бирелгән һандарҙың дөрөҫ яҙылышы.

Һан төркөмсәләре: төп һандар, тәртип һандары, бүлем һандары, сама һандары, йыйыу һандары, кәсер һандары.

• Һандарҙың фразеологик берәмектәрҙәге роле менән практик таныштырыу.

Һандарға морфологик анализ яһарға өйрәтеү. Бүлек буйынса бөтә үтелгәндәрҙе тәртипкә килтереү һәм йомғаҡлау.

Алмаш һәм уны телмәрҙә ҡулланыу (4 сәғәт)

• Алмаштың телмәрҙә үтәгән вазифаһы, мәғәнә үҙенсәлектәре, грамматик билдәләре. Алмаш төркөмсәләре: зат алмаштары, күрһәтеү алмаштары, һорау алмаштары, билдәләү алмаштары, билдәһеҙлек алмаштары, юҡлыҡ алмаштары.

Алмаштарҙың һан һәм килеш менән үҙгәреүе.Билдәһеҙлек һәм юҡлыҡ алмаштарының яһалышы.

• Бер һүҙҙе күп тапҡыр ҡабатлауҙан ҡотолоу өсөн телмәрҙә алмаштарҙы ҡулланырға өйрәтеү. Алмаштарға морфологик анализ.

Бүлек буйынса үтелгәндәрҙе тәртипкә һалыу.

Ҡылым һәм уны телмәрҙә ҡулланыу (11 сәғәт)

• Ҡылым төркөмсәләре: исем ҡылым, уртаҡ ҡылым, сифат ҡылым, хәл ҡылым. Ҡылым төркөмсәләренең мәғәнәһе, яһалышы, үҙгәреше.

Ҡылым йүнәлештәре: төп йүнәлеш, ҡайтым йүнәлеше, уртаҡлыҡ йүнәлеше, йөкмәтеү йүнәлеше.

• Бер  һөйкәлеш  ҡылымдарын икенсе һөйкәлеш ҡылымдары урынында, хәҙерге заман ҡылымдары урынына үткән заман ҡылымдарын ҡулланырға өйрәтеү. Хәл ҡылымдарының морфологик билдәләрен һәм синтаксик вазифаларын билдәләй белеү; хәл әйтемдәрен  йәнле һәм яҙма телмәрҙә файҙаланыу. Сифат ҡылымдар.

Исем ҡылымдар, уртаҡ ҡылымдар менән  һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәр төҙөй белеү: фекерҙе тулы һәм асыҡ сағылдырыу маҡсатында синоним ҡылымдарҙы ҡулланыу.

Ҡылымдарға дөйөм морфологик анализ яһай белеү.

Предмет эсендә бәйләнеш булдырыу (5-се класс). Башҡорт теле. Ҡылым: мәғәнәһе, һорауҙары, зат, һан менән үҙгәреше, һөйкәлештәре.

Рус теле(5-се класс). Ҡылымдың дөйөм грамматик мәғәнәһе; морфологик билдәләре; заман формалары.Ҡылымдың һөйләм төҙөүҙәге урыны, функциялары. Хәбәр һөйкәлеше (изъявительное наклонение), шарт һөйкәлеше (условное накл.), бойороҡ һөйкәлеше (повелительное накл.); уларҙың яһалышы, мәғәнәләре.                

Рәүеш һәм уны телмәрҙә ҡулланыу (7 сәғәт)

• Рәүеш тураһында төшөнсә: белдергән мәғәнәһе, морфологик билдәләре. Синтаксик вазифалары.

Рәүеш төркөмсәләре: төп рәүештәр; ваҡыт рәүештәре; урын рәүештәре; оҡшатыу рәүештәре; күләм-дәрәжә рәүештәре; сәбәп-маҡсат рәүештәре.

Рәүештең сифат менән оҡшаш һәм айырмалы яҡтары. Рәүеш дәрәжәләре: төп дәрәжә, сағыштырыу дәрәжәһе, артыҡлыҡ дәрәжәһе.

Рәүештәрҙең яһалышы. Тамыр һәм яһалма рәүештәр. Ҡушма рәүеш. Рәүештәрҙең яһалыу юлдары: ялғау ҡушыу юлы менән; һүҙҙәрҙе ҡушыу юлыменән; һүҙҙәрҙе парлау юлы менән; һүҙҙәрҙе бәйләү юлы менән; һүҙҙәрҙе ҡабатлау юлы менән.

• Рәүештәрҙең мәғәнәһен, морфологик билдәләрен аңлата белеү.

Һөйләмдәрҙә рәүештәрҙе дөрөҫ яҙыу һәм ҡуллана белеү күнекмәһе. Рәүештәргә морфологик анализ яһай белеү.

Теркәүестәр (4 сәғәт)

• Теркәүестәр һәм уларҙың телмәрҙәге функцияһы. Теркәүестәрҙең бүленеше: теҙеү теркәүестәре, эйәртеү теркәүестәре.
• Теркәүестәрҙең морфологик, синтаксик ролен аңлата белеү күнкмәләре. Теркәүестәрҙе ябай һәм ҡушма һөйләмдәрҙә урынлаштырыу һәм телмәрҙә ундай һөйләмдәрҙе ҡулланыу күнекмәләре булдырыу. Теркәүестәре булған һөйләмдәрҙе анализлау күнекмәһен үҫтереү.

Бәйләүестәр һәм уларҙы телмәрҙә ҡулланыу (3 сәғәт)

• Бәйләүестәрҙең телмәрҙәге вазифаһы. Уларҙың бүленеше: төп һәм эйәлек килеш талап итеүсе бәйләүестәр; төпһәм төбәү килеш талап итеүсе бәйләүестәр; сығанаҡ килеш талап итеүсе бәйләүестәр.
• Бәйләүестәрҙең синтаксик ролен билдәләй белеү. Бәйләүестәрҙе исемдәр янында ҡуллана белеү.

Предмет  эсендәге бәйләнеш. Башҡорт теле (5-се класс). Орфография.

Предмет-ара бәйләнеш.Рус теле (5-се класс).Бәйләүестәрҙең рус телендә предлог вазифаһында ҡулланылыуы.

Киҫәксәләр һәм уларҙы телмәрҙә ҡулланыу(3 сәғәт)

• Киҫәксәләрҙең морфологик билдәләре, телмәрҙәге вазифалары. Мәғәнәләренә ҡарап, киҫәксәләрҙең бүленеше: көсәйтеү-раҫлау ;сикләү; тиҙлек; икеләнеү-билдәһеҙлек;  һорау киҫәксәләре.
• Киҫәксәләрҙең морфологик һыҙаттарын, синтаксик вазифаларын билдәләй белеү. Киҫәксәләрҙе телмәрҙә ҡулланырға өйрәтеү. Да-дә, ҙа-ҙә, ла-лә ярҙамсы һүҙҙәренең теркәүес тә, киҫәксә лә була  алыуын билдәләү, тыныш билдәләрен дөрөҫ ҡуйырға өйрәтеү. Ярҙамсы һүҙ төркөмсәләрен бер-береһе менән сағыштырыу, оҡшаш һәм айырмалы яҡтарын билдәләү.

Мөнәсәбәт һүҙҙәр һәм уларҙы телмәрҙә ҡулланыу(1 сәғәт)

• Мөнәсәбәт һүҙҙәр тураһында төшөнсә. Мөнәсәбәт һүҙҙәрҙең синтаксик роле. Уларҙың телмәрҙә ҡулланылышы, исем урынында килә алыуы.
• Телмәрҙә мөнәсәбәт һүҙҙәрҙе дөрөҫ ҡулланырға өйрәтеү.

Ымлыҡтар һәм уларҙы телмәрҙә ҡулланыу(1 сәғәт)

• Ымлыҡтар тураһында төшөнсә, морфологик һыҙаттары, телмәрҙәге вазифалары. Ымлыҡтарҙың төрҙәре: көйөнөүҙе, үкенесте белдереүсе; ғәжәпләнеүҙе, шикләнеүҙе белдереүсе; һоҡланыуҙы, тынысһыҙланыуҙы, оялыуҙы белдереүсе; оҡшатыу һүҙҙәре – өноҡшаш , саҡырыу һүҙҙәре

Ымлыҡтарҙы телмәрҙә ҡулланырға һәм дөрөҫ интонация менән уҡырға өйрәтеү, уларҙың хис- тойғо биҙәген билдәләү. Оҡшатыу һүҙҙәре аңлатҡан һындарҙы һүрәтләй белеү һәм телмәрҙә ҡулланыу күнекмәһен үҫтереү.

Оҡшатыу һүҙҙәре (1с.) Үтелгәндәрҙе ҡабатлау һәм системалаштырыу  (3с.)

Календарь-тематик план

                                                                     Аңлатма яҙыу

       Быйылғы уҡыу йылындағы план буйынса башҡорт әҙәбиәте дәрестәре аҙнаға 2 сәғәт, барлығы 68 сәғәт ҡаралған.   Программала 9 сәғәт  телмәр үҫтереү, 5 сәғәт кластан тыш уҡыу дәресе  ҡаралған.

Эш программаһы инеш, халыҡ ижады, Б.Бикбай тормошо, Ғ.Сәләм ижады, А.Мөбәрәков тормошо, Н.Мусин ижады, Т.Ғиниәтуллин ижады , М.Кәрим ижады кеүек бүлектәрҙән  тора.   Дәреслектең ошо бүлектәренә ярашлы бирелгән сәғәттәр һаны иҫәпкә алынып йыллыҡ план  төҙөлдө.

Уҡыу предметының  йөкмәткеһе

Ә. Моратов. «Башҡортлоҡ», Р. Бикбаев «Берләшегеҙ, бөтә донъя башҡорттары!» шиғырҙары.

Шиғырҙарҙа халыҡ характерына хас ыңғай сифаттарҙы сағылдырыу, халыҡты, йәмғиәтте яңыртыуға, демократик нигеҙҙә үҙгәртеп ҡороуға, был көрәштә берҙәмлеккә саҡырыу идеяһы.

Ҡобайырҙар.

Башҡорт халыҡ поэзияһының эпик жанры – ҡобайыр. Унда халыҡтың фантазияһы, тапҡыр аҡылы һәм тормош тураһында фәлсәфәһе сағылышы. Уның сәсәндәр тарафынан ижад ителеүе. Ҡобайырҙарҙа нигеҙҙә, XVI – XVIII быуаттарҙағы ваҡиғаларҙың сағылышы. Халыҡты хандарға, бейҙәргәҡаршы көрәшкә өндәү идеяһы. “Ай, Уралым, Уралым”, “Салауат батыр” ҡобайырҙарында тыуған ерҙе һәм уның азатлығы өсөн көрәшкән батырҙарҙы данлау. “ Бейек тауҙың үлгәне “  , “ Ил тигәндең кеме юҡ”, “Бер тигәс тә ни яман” ҡобайырында халыҡтың йәш быуынды тәрбиәләү тураһындағы ҡараштарының  сағылышы.

Ҡобайырҙың поэтик үҙенсәлектәре. “Аҡмырҙа  сәсән менән Ҡобағош сәсәндең әйтеше”ндә башҡорт феодаль йәмғиәтендәге синыфтар бүленеше һәм синфи көрәштең  сағылышы.

Әҙәбиәт теорияһы. Ҡобайыр тураһында төшөнсә. Жанр үҙенсәлеге, шиғыр төҙөлөшө. Әйтеш тураһында.

Шафик Әминев-Тамъяни. “Урал”, “Башҡорт бабаларының тарихы”

Сәсәндең биографияһы.

“Урал”, “Башҡорт бабаларының тарихы” шиғырҙарында үҙе йәшәгән ер-һыуҙы, Тыуған илен һаҡлаған ир-егетте данлау, Урал буйының матур тәбиғәтен тасуирлау.

Мөхәммәт пәйғәмбәр. “Ҡөрьән китабы”

“Хәҙистәр тураһында.

Р. Бикбай.  “Хәҙистәр”. М. Ямалетдинов. “Ҡөрьән сүрәләре”.

          Ғ. Ибраһимов . “Кинйә”. Романда сағылдырылған осор, социаль- тарихи шарттар, халыҡ тормошо һәм көрәшенең сағылышы.

        Б. Бикбай. “Ер”, “Ҡаһым түрә”

        Яҙыусының ҡыҫҡаса биографияһы. “Ер” поэмаһында  халыҡтың үҙ азатлығы өсөн быуаттар буйы алып барған көрәшен һәм азатлыҡ яулауын һүрәтләү. Халыҡ һәм тыуған ер образдарының кәүҙәләнеше. Лирик герой образы. Халыҡ һәм тыуған ер образрарының кәүҙәләнеше. Лирик герой образы. Поэманың художество үҙенсәлектәре.

        Әҙәбиәт теорияһы.  Художестволы әҫәрҙең композицияһы тураһында төшөнсә.

        “Ҡаһым түрә” драмаһында башҡорт халҡының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын кәүҙәләндереү. Драманың идея йөкмәткеһе. Рус халҡы менән башҡорт халҡы араһындағы дуҫлыҡты сағылдырыу. Халыҡ образы. Реакцион офицерҙар образдары. Әҫәрҙәге төп конфликт. Драманың композиция үҙенсәлектәре.

Әҙәбиәт теорияһы. Драма тураһындағы төшөнсәне ҡабатлау, тәрәнәйтеү.

        Предмет-ара бәйләнештәр. 1812 йылғы Ватан һуғышы. Унда башҡорт ғәскәрҙәренең батырлыҡтары тураһында тарихи мәғлүмәттәр биреү. Сәнғәт. “Башҡорттар Гамбургта”, “Башҡорттар Дрезденда” гравюраларының репродукциялры.

        Артист Арыҫлан Мөбәрәков (үҙ аллы уҡыу өсөн).

        Әҙәбиәт теорияһы. Хәтирә жанры тураһында.

        Ғ. Сәләм. “Шоңҡар.

Ғ. Сәләмдең биографияһы.

        “Шоңҡар” поэмаһының темаһы, идея йөкмәткеһе. Әҫәрҙә кешенең яңынан тыуыу темаһы. Төп образдар (Әхмәт, Гөлнур, шағир, архитектор, капитан, Миңьян образдары). Композиция үҙенсәлектәре, теленең образлылығы, байлығы.

        Әҙәбиәт теорияһы. Поэтик синтаксис ( риторик һорау, риторик өндәү) тураһында төшөнсә.

        З. Биишева. “Һөнәрсе менән Өйрәнсек”

        Яҙыусының биографияһы.

        “Һөнәрсе менән  Өйрәнсек” әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе. Һөнәрсе менән Өйрәнсек образдары, художестволы эшләнеше.

        Әҙәбиәт теорияһы. Хикәйәт тураһындағы төшөнсәне нығытыу, тәрәнәйтеү.

        Композитор заһир Исмәғилев ( үҙ аллы уҡыу өсөн).

        Заһир Исмәғилевтең фиҙәҡәр хеҙмәтен, музыка сәнғәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштарын күрһәтеү.

        М. Кәрим. “Үлмәҫбай” поэмаһы, “Алыҫ юлға эйәрләйҙәр”, “Йәшәйһе бар”, “Айһылыуҙың күҙ йәштәре, “Ҡоролтайға ҡотлау” шиғырҙары.

        Яҙыусының биографияһы.

        “Үлмәҫбай” поэмаһы. Әҫәрҙә башҡорт яугирҙарының Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы батырлыҡтарын кәүҙәләндереү. Поэманың идея йөкмәткеһе. Халыҡ ижады алымдарын оҫта файҙаланыу. Юмор һәм сатираны һуғыш картиналарын һәм башҡорт яугирҙарындағы хәрби традицияларға тоғролоҡ, уларҙы яңы шарттарҙа үҫтереүҙе сағылдырыу өсөн оҫта файҙаланыу. Поэманың оптимистик рухта булыуы, юмористик алымдарҙың әһәмиәте.

        “Алыҫ юлға эйәрләйҙәр” шиғырында кешелеклелеккә, шәфҡәтлелеккә саҡырыу.

        Әҙәбиәт теорияһы. Лиро-эпик поэмаларҙың үҙенсәлектәре тураһында.

        Н. Мусин. “Йытҡыс тиреһе” романынан өҙөк.

        Әҫәрҙә Һолтанбайҙың ауыр яҙмышы. Йәмғиәттә хөкөм һөргән шәхес культы осоро эҙемтәләрен, заманыбыҙҙың законһыҙлыҡ, шәфҡәтһеҙлек күренештәрен, фажиғәһен тасуирлау.

        Р. Ғарипов. “Урал йөрәге”, “Аманат”, “Уйҙарым”, “Кеше ғүмере”.

        Шағирҙың биографияһы. Заман һулышы менән һуғарылған “Һүҙем бар””Урал йөрәге” шиғырында тыуған Башҡортостан, уның тарихын, бөгөнгөһөн һүрәтләү.

        “Кеше ғүмере” шиғырында кешенең оло йәнлелеген, кешелеклелеген, рухи матурлығын сағылдырыу, гуманлыҡҡа саҡырыу.

        Ғ. Хөсәйенов. “Һуңғы тарпан”

        Хикәйәттә ҡырағай аттар – тарпандарҙың ҡырып бөтөрөлөүен күрһәтеү. Кейек-хайуандарға, аттарға рәхимле булырға, уларҙы һаҡларға өндәү.

        Әҙәбиәт теорияһы. Әйләнмә композицион сара.

        Р. Бикбаев. “Башҡортостан бында башлана”, “Йүкәләрҙән һығылып бал талғанда “, “Дауыл”, “Барып етһен ине хаттарым”, “Йәншишмәбеҙ ошо тупраҡта” .

        Шиғырҙарҙа тыуған ергә мөхәббәт, уның именлеге, тәбиғәтте һаҡлау, халыҡ яҙмышы өсөн борсолоу, кешеләр араһындағы дуҫлыҡ, тормошҡа әүҙем мөнәсәбәт проблемалары.

        Т. Ғиниәтуллин. “Мәтрүшкә еҫе”, “Әсә һәм бала” әҫәрҙәре.

        Әҫәрҙә ябай кешеләрҙең күңел күркәмлеген, эске  донъяһының сафлығын күрһәтеү. Хәбибулла образы.

        “әсә һәм бала” хикәйәһендә әсә менән бала араһындағы мөнәсәбәттәрҙе сағылдырыу. Әҫәрҙең йөкмәткеһе, образдары.

        Н. Нәжми. “Башҡортостан”, “Аҡ шишмә”

        Тыуған Ер – әсәгә һөйөү тойғоһон сағылдырыу. Лирик герой образы.

        Ҡ. Аралбай. “Беҙ – кеше” ( поэманан өҙөк)

        Ф. Туғыҙбаева. “Аҡмулла”, “Ҡыңғырау”

        Ә. Әминев. “Ҡытай-город”

        Әҫәрҙең йөкмәткеһе, төп образдары.

        Р. Камал. “Таня-Таңһылыу”. Әҫәрҙән өҙөк. Йөкмәткеһе, образдары, шәфҡәтлелеккә саҡырыу.

        Х. Назар. “Башҡортостан – минең баш йортом”,  “Аҡҡа табыныу!, “Дауа”. Шиғырҙарҙа ил, телде, башҡорт йырын данлау, изгелеккә, күңел сафлығына саҡырыу.

        Поэмала бөгөнгө көндә бөтәбеҙҙе лә уйландырған, борсоған мәсьәләләр: тәбиғәт бысраныуы, ер-һыу ағыуланыуы, ил, тел яҙмышы хаҡындағы ҡараштарҙың сағылышы.

        Китап хаҡында хикәйәт. Китап –кешелек хәтере. Китап тураһында халыҡ. Башҡорт китабы.

        Предмет-ара бәйләнештәр. Башҡорт әҙәбиәтенең үҙ-ара бәйләнеш, дуҫлыҡ нигеҙендә үҫеүе, Башҡорт әҙәбиәтендә мораль-этик проблемаларҙың хәл ителеше хаҡында әңгәмә. Ә. Лотфуллиндың “Оҙатыу”, “Көтөү” картиналары.

        Әҙәбиәте теориһы буйынса алынған сәләрҙе ҡабатлау системалаштырыу.

        Матур әҙәбиәт тураһында төшөнсә. Тормошто художестволы образдарҙа һүрәтләү яғынан әҙәбиәт. Уның йәмғиәт тормошонда тотҡан әһәмиәте. Ауыҙ-тел ижады һәм матур әҙәбиәт.

        Әҙәби әҫәрҙәрҙең темаһы һәм идеяһы.

        Эпик, лирик, драматик әҫәрҙәр. Эпик әҫәрҙәрҙең төрҙәре (әкиәт, мәҫәл, хикәйә, повесть, роман, поэма һәм баллада).

        Әҙәби әҫәрҙәрҙә хикәйәләү, тасуирлау, диалог алымдары.

        Бөтә үтелгәндәрҙе ҡабатлау.

2. Уҡыу предметына дөйөм характеристика

        Коммуникатв компетенция  телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре, һөйләү һәм яҙма телмәр төрҙәрен үҙләштереүҙе иҫәптә тота, тел материалын һәм күнекмәләрҙе кәрәкле ситуацияларҙа ҡуллана алыуҙы талап итә. Коммуникатив компетенция  аралашыуҙың маҡсатын билдәләй, телмәр ситуацияһын баһалай белеүҙе, аралашыусының коммуникация ысулдарын һәм ниәттәрен иҫәпкә алыуҙы, адекват стратегик аралашыуҙы һайлауҙы һәм үҙ телмәреңде аңлы рәүештә үҙгәртеүгә әҙер булыуҙы күҙ уңында тота.

        Тел һәм лингвистик компетенция йәмғиәт күренеше булараҡ, тел тураһында тейешле белемде үҙләштереү нигеҙендә уның төҙөлөшөн, үҫешен, хәрәкәттә булыуын формалаштырыуҙы аңлата; башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын үҙләштереү; һүҙлек запасын һәм уҡыусы телмәренең грамматик төҙөлөшөн байытыу; фән булараҡ лингвистика тураһында тейешле белем, уның төп бүлектәренә кәрәкле булған тел күренешен һәм факттарын анализлау һәм баһалау мөмкинлеген формалаштырыу;  төрлө төрҙәге лингвистик һүҙлектәр менән ҡуллана белеү.

        Мәҙәни компетенция туған телдең мәҙәниәтен сағылдырыусы форма булараҡ аңлауҙы күҙ уңында тота, тел һәм халыҡ тарихының бәйләнештә булыуын, башҡорт теленең милли-мәҙәни үҙенсәлеген, башҡорт телмәр этикет нормаларын үҙләштереүҙе, халыҡ-ара аралашыу мәҙәниәтен үҙләштереү; милли мәҙәни компонентлы һүҙҙәр мәғәнәһен аңлатыуҙы белдерә.

        Башҡорт теле курсының коммуникатив-эшмәкәрлек йүнәлешен көсәйтеү, уны белем алыуҙа метапредмет һөҙөмтәләргә йүнәлтеү кешенең тышҡы мөхиткә тиҙ яраҡлашыу  һәләтле һәм унда әүҙем эшмәкәрлете дауам итеүгә һәләтле булараҡ, функциональ грамоталыҡты формалаштырыуҙың мөһим шарттары булып тора.

        Функциональ грамоталыҡтың мөһим индикаторы – предмет-ара статус: коммуникатив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге , танып белеү универсаль уҡыу эшмәкәрлеге, регулятив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге.

        Функциональ грамоталыҡты формалаштырыу, уҡыусыларҙың телмәр эшмәкәрлеген камиллаштырыу башҡорт теленең төҙөлөшө һәм аралашыуҙың төрлө шарттарында уны ҡулланыу үҙенсәлектәрен белеү нигеҙендә төҙөлә. Уҡыу прцесы телде анализлау күнекмәләрен формалаштырыуға ғына йүнәлтелгән булырға тейеш түгел, ә шулай уҡ телмәр мәҙәниәтен тәрбиәләү, тормошта мөһим күнекмәләрҙе формалаштырыу, төрлө уҡыу төрҙәрен ҡулланыу, тексты мәғлүмәти эшкәртеү, мәғлүмәтте төрлө формала эҙләү, телмәр ситуацияһына, әҙәби тел нормаларына һәм аралашыуҙың этик нормаларына яраҡлы төрлө ысулдарын файҙаланыу. Шулай итеп, төп дөйөм белем биреү мәктәбендә башҡорт телен уҡытыу баланың дөйөм мәҙәни кимәлен үҫтерергә, артабан уҡыуын төрлө белем биреү учрежденияларында дауам итә алырлыҡ булырға тейеш.

3. Башҡорт( туған) теленең уҡыу (белем биреү) планындағы урыны.

Уҡыу министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән планда башҡорт туған теле һәм әҙәбиәтенә аҙнаһына 2 сәғәт, башҡорт теленә 2 сәғәт бүленә.

4. Уҡыу предметын үҙләштереүҙең шәхсән, метапредмет, предмет һөҙөмтәләре. “Башҡорт (туған) тел” предметын  өйрәнеү һөҙөмтәләре.

Шәхси һөҙөмтәләр:

1. Башҡорт телен башҡорт халҡының төп милли-мәҙәни ҡиммәте булараҡ аңлау, интеллектуаль, ижади һәләтлектәрен һәм шәхестең мораль-этик сифаттарын үҫтереүҙә туған телдең ролен, уның мәктәптә белем алыу процесындағы әһәмиәтен билдәләү;
2. Башҡорт теленең эстетик ҡиммәтен аңлау; туған телгә ҡарата ихтирам, уның менән ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү; милли мәҙәни сағылыш булараҡ, башҡорт теленең таҙалығын һаҡлау тураһында хәстәрлек күреү; телмәр үҙ камиллаштырыуға ынтылыу;
3. Аралашыу процесында кәрәкле һүҙлек запасына эйә булыу һәм үҙ фекереңде иркен еткереү өсөн тейешле грамматик сараларҙы үҙләштереү; үҙ телмәреңде күҙәтеү һәм уны баһалау күнекмәләрен булдырыу.

Метапредмет һөҙөмтәләре:

1. Телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен үҙләштереү:

Аудирование һәм уҡыу:

• телдән һәм яҙма хәбәр иткән мәғлүмәтте ( коммуникатив йүнәлеш, текст темаһы, төп фекер; төп һәм өҫтәмә мәғлүмәт) адекват ҡабул итеү;
• төрлөсә уҡыу күнекмәләрен булдырыу (эҙләнеү, ҡарап сығыу, танышыу, өйрәнеү), төрлө стилдәге, жанрҙағы текстарҙы үҙләштереү;
• төрлө стилдәге һәм жанрҙағы тексты ишетеп, адекват ҡабул итеү; төрлө төрҙәге аудирование менән эш итеү (һайлап алыу, танышыу);
• төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәтте һайлап алыу һәләтлеге             ( матбуғат саралары, уҡыу өсөн тәғәйенләнгән компакт-дискылар, интернет ресурстары); төрлө типтағы һүҙлектәр менән иркен ҡулланыу, белешмә өсөн әҙәбиәт, шулай уҡ электрон маларҙан һайлап алыу күнекмәләрен булдырыу;
• һайлап алыу алымдары менән эш итә белеү һәм тәғәйен темаға материалды системаға килтереү; уҡыу йә аудирование һөҙөмтәһендә алынған мәғлүмәтте үҙ аллы эҙләй алыу күнекмәләренә эйә булыу; мәғлүмәтте ҡайтанан эшләй алыу, еткерә белеү;
• стилистик үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алып, йөкмәткеһен һәм ҡулланылған тел сараларынан сығып, фекерҙе сағыштыра алыу;

һөйләү һәм яҙыу:

• алдағы уҡыу эшмәкәрлегенең (индивидуаль һәм коллектив) маҡсатын билдәләү һәләтлелеге, хәрәкәттең эҙмә-эҙлелеге, өлгәшелгән һөҙөмтәләрҙе баһалау һәм уларҙы телдән һәм яҙма формала адекват аныҡ итеп әйтеү;
• тыңланған йә уҡылған тексты тәҡдим ителгән кимәлдә (план, һөйләү, конспект, аннотация) һөйләй алыу;
• төрлө стилдә һәм жанрҙа, адресланыуға ҡарап һәм аралашыу ситуацияһына ҡарап телдән һәм яҙма текст төҙөй алыу;
• телдән һәм яҙма формала үҙ фекереңде иркен еткерә белеү, тексты логик яҡтан эҙмә-эҙлекле төҙөү талаптарын һаҡлау;
• төрлө төрҙәге монологты (хәбәрләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү; төрлө төрҙәге монологтың берләшеүе) һәм диалог (этикеты һүҙ эсенә алған, диалог-һорашыу, диалог-аралашыуға өндәү, диалог-фекер алышыу һ.б. төрлө төрҙәге диалог берләшеүен) үҙләштереү;
• ғәмәлдә төрлө телмәрҙәге аралашыуҙың орфоэпик, лексик, грамматик, хәҙерге башҡорт әҙәби теленең стилистик нормаларын һәм яҙма телдә төп орфографик һәм пунктуацион ҡағиҙәләрҙе һаҡлау;
• телмәр этикет нормаларын һаҡлап, аралаша алыу, телмәр аралашыу прцесында ым-ишара, мимиканы ҡулланыу;
• уҡыу прцесында һәм көндәлек аралашыуҙа үҙ телмәреңде контролдә тота алыу; йөкмәткенән, һүҙҙәрҙе урынлы ҡулланыуҙан сығып, үҙ телмәреңде баһалай белеү; грамматик һәм телмәр хаталарын таба һәм уларҙы төҙәтә алыу; үҙ тексыңды мөхәррирләү һәм камиллаштыра белеү;
• үҙ тиңдәштәрең аудиторияһында ҙур булмаған доклад менән сығыш яһау; бәхәстә, төрлө аргументтар ҡулланып, көнүҙәк проблемалар буйынса сығыштарҙа ҡатнашыу;

2. алынған белем һәм күнекмәләрҙе көндәлек тормошта ҡуллана белеү; туған телде башҡа фәндәрҙә белем алыу сығанағы булараҡ файҙаланыу; тел күренештәрен анализлау буйынса алған белем һәм күнекмәләрҙе предмет-ара ҡулланыу;
3. аралашыу процесында тирә-яҡтағы кешеләр менән коммуникатив маҡсатлы бәйләнештә, ниндәйҙер эш төрөн бергә эшләү, бәхәстә, кәтәрелгән көнүҙәк темаларҙа фекер алышыуҙа ҡатнашыу: шәхестәр менән мәҙәни аралашыу барышындағы төрлө ситуацияларҙа телмәр этикетының милли-мәҙәни нормаларын үҙләштереү.
4. Предмет һөҙөмтәләре:

1. телдең төп функциялары тураһында, башҡорт теленең башҡорт халҡының милли теле, Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булыуы тураһында, тел менән халыҡ мәҙәниәттең бәйләнештәре тураһында, кеше һәм йәмғиәт тормошондағы роле тураһында ҡараш булдырыу;
2. гуманитар фәндәр системаһында туған телдең урынын һәм мәғарифта тулыһынса уның ролен аңлау;
3. туған тел тураһында төп фәнни нигеҙҙе үҙләштереү; уның кимәл һәм берәмектәр бәйләнешен аңлау;
4. тел ғилеменең төп аңлатмалары: лингвистика һәм уның төп бүлектәре; тел һәм телмәр, телмәр аралашыуы, һөйләү һәм яҙма телмәр, монолог, диалог һәм уларҙың төрҙәре; аралашыу ситуациялары, фәнни, публицистик,, рәсми-эшлекле стилдәр, матур әҙәбиәт стиле; функциональ телмәр төрҙәре( хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү); текст, текст төрҙәре; телдең төп берәмектәре, уларҙың билдәләре һәм телмәрҙә ҡулланыу үҙенсәлектәрен үҙләштереү;
5. башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһының төп стилистик ресурстарын, башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын, һөйләү этикет нормаларын үҙләштереү;
6. телдең төп берәмектәрен, грамматик категорияларын анализлау һәм таныу, тел берәмектәрен аралашыу шарттарына ярашлы ҡулланыу;
7. һүҙгә төрлө анализ төрҙәрен (фонетик, морфематик, һүҙьяһалыш, лексик, морфологик), төп билдә һәм структура күҙлегенән сығып, күп аспектлы анализ яһау;
8. тел-һүрәтләү саралары һәм уларҙы үҙ телмәреңдә ҡулланыу;
9. туған телдең эстетик функцияһын таныу, матур әҙәбиәт текстарын анализлағанда телмәрҙең эстетик кимәлен баһалау.

5. Уҡыу предметының  йөкмәткеһе

Ә. Моратов. «Башҡортлоҡ», Р. Бикбаев «Берләшегеҙ, бөтә донъя башҡорттары!» шиғырҙары.

Шиғырҙарҙа халыҡ характерына хас ыңғай сифаттарҙы сағылдырыу, халыҡты йәмғиәтте яңыртыуға, демократик нигеҙҙә үҙгәртеп ҡороуға, был көрәштә берҙәмлеккә саҡырыу идеяһы.

Ҡобайырҙар.

Башҡорт халыҡ поэзияһының эпик жанры – ҡобайыр. Унда халыҡтың фантазияһы, тапҡыр аҡылы һәм тормош тураһында фәлсәфәһе сағылышы. Уның сәсәндәр тарафынан ижад ителеүе. Ҡобайырҙарҙа нигеҙҙә, XVI – XVIII быуаттарҙағы ваҡиғаларҙың сағылышы. Халыҡты хандарға, бейҙәргәҡаршы көрәшкә өндәү идеяһы. “Ай, Уралым, Уралым”, “Салауат батыр” ҡобайырҙарында тыуған ерҙе һәм уның аҙатлығы өсөн көрәшкән батырҙарҙы данлау. “ Бейек тауҙың үлгәне “  , “ Ил тигәндең кеме юҡ”, “Бер тигәс тә ни яман” ҡобайырында халыҡтың йәш быуынды тәрбиәләү тураһындағы ҡараштарының  сағылышы.

Ҡобайырҙың поэүҙенсәлектәре. “Аҡмырҙа  сәсән менән Ҡобағош сәсәндең әйтеше”ндә башҡорт феодаль йәмғиәтендәге синыфтар бүленеше һәм синфи көрәштең  сағылышы.

Әҙәбиәт теорияһы. Ҡобайыр тураһында төшөнсә. Жанр үҙенсәлеге, шиғыр төҙөлөшө. Әйтеш тураһында.

Шафик Әминев-Тамъяни. “Урал”, “Башҡорт бабаларының тарихы”

Сәсәндең биографияһы.

“Урал”, “Башҡорт бабаларының тарихы” шиғырҙарында үҙе йәшәгән ер-һыуҙы, Тыуған илен һаҡлаған ир-егетте данлау, Урал буйының матур тәбиғәтен тасуирлау.

Мөхәммәт пәйғәмбәр. “Ҡөрьән китабы”

“Хәҙистәр тураһында.

Р. Бикбай.  “Хәҙистәр”. М. Ямалетдиноф. “Ҡөрьән сүрәләре”.

          Ғ. Ибраһимов . “Кинйә”. Романда сағылдырылған осор, социаль- тарихи шарттар, халыҡ тормошо һәм көрәшенең сағылышы.

        Б. Бикбай. “Ер”, “Ҡаһым түрә”

        Яҙыусының ҡыҫҡаса биографияһы. “Ер” поэмаһында  халыҡтың үҙ азатлығы өсөн быуаттар буйы алып барған көрәшен һәм азатлыҡ яулауын һүрәтләү. Халыҡ һәм тыуған ер образдарының кәүҙәләнеше. Лирик герой образы. Халыҡ һәм тыуған ер образрарының кәүҙәләнеше. Лирик герой образы. Поэманың художество үҙенсәлектәре.

        Әҙәбиәт теорияһы.  Художестволы әҫәрҙең композицияһы тураһында төшөнсә.

        “Ҡаһым түрә” драмаһында башҡорт халҡының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын кәүҙәләндереү. Драманың идея йөкмәткеһе. Рус халҡы менән башҡорт халҡы араһындағы дуҫлыҡты сағылдырыу. Халыҡ образы. Реакцион офицерҙар образдары. Әҫәрҙәге төп конфликт. Драманың композиция үҙенсәлектәре.

Әҙәбиәт теорияһы. Драма тураһындағы төшөнсәне ҡабатлау, тәрәнәйтеү.

        Предмет-ара бәйләнештәр. 1812 йылғы Ватан һуғышы. Унда башҡорт ғәскәрҙәренең батырлыҡтары тураһында тарихи мәғлүмәттәр биреү. Сәнғәт. “Башҡорттар Гамбургта”, “Башҡорттар Дрезденда” гравюраларының репродукциялры.

        Артист Арыҫлан Мөбәрәков (үҙ аллы уҡыу өсөн).

        Әҙәбиәт теорияһы. Хәтирә жанры тураһында.

        Ғ. Сәләм. “Шоңҡар.

Ғ. Сәләмдең биографияһы.

        “Шоңҡар” поэмаһының темаһы, идея йөкмәткеһе. Әҫәрҙә кешенең яңынан тыуыу темаһы. Төп образдар (Әхмәт, Гөлнур, шағир, архитектор, капитан, Миңьян образдары). Композиция үҙенсәлектәре, теленең образлылығы, байлығы.

        Әҙәбиәт теорияһы. Поэтик синтакси ( риторик һорау, риторик өндәү) тураһында төшөнсә.

        З. Биишева. “Һөнәрсе менән өйрәнсек”

        Яҙыусының биографияһы.

        “Һөнәрсе менән  өйрәнсек” әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе. Һөнәрсе менән өйрәнсек образдары, художестволы эшләнеше.

        Әҙәбиәт теорияһы. Хикәйәт тураһындағы төшөнсәне нығытыу, тәрәнәйтеү.

        Композитор заһир Исмәғилев ( үҙ аллы уҡыу өсөн).

        Заһир Исмәғилевтең фиҙәҡәр хеҙмәтен, музыка сәнғәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштарын күрһәтеү.

        М. Кәрим. “Үлмәҫбай” поэмаһы, “Алыҫ юлға эйәрләйҙәр”, “Йәшәйһе бар”, “Айһылыуҙың күҙ йәштәре, “Ҡоролтайға ҡотлау” шиғырҙары.

        Яҙыусының биографияһы.

        “Үлмәҫбай” поэмаһы. Әҫәрҙә башҡорт яугирҙарының Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы батырлыҡтарын кәүҙәләндереү. Поэманың идея йөкмәткеһе. Халыҡ ижады алымдарын оҫта файҙаланыу. Юмор һәм сатираны һуғыш картиналарын һәм башҡорт яугирҙарындағы хәрби традицияларға тоғролоҡ, уларҙы яңы шарттарҙа үҫтереүҙе сағылдырыу өсөн оҫта файҙаланыу. Поэманың оптимистик рухта булыуы, юмористик алымдарҙың әһәмиәте.

        “Алыҫ юлға эйәрләйҙәр” шиғырында кешелеклелеккә, шәфҡәтлелеккә саҡырыу.

        Әҙәбиәт теорияһы. Лиро-эпик поэмаларҙың үҙенсәлектәре тураһында.

        Н. Мусин. “Йытҡыс тиреһе” романынан өҙөк.

        Әҫәрҙә Һолтанбайҙың ауыр яҙмышы. Йәмғиәттә хөкөм һөргән шәхес культы осоро эҙемтәләрен, заманыбыҙҙың законһыҙлыҡ, шәфҡәтһеҙлек күренештәрен, фажиғәһен тасуирлау.

        Р. Ғарипов. “Урал йөрәге”, “Аманат”, “Уйҙарым”, “Кеше ғүмере”.

        Шағирҙың биографияһы. Заманһулышы менән һуғарылған “Һүҙем бар””Урал йөрәге” шиғырында тыуған Башҡортостан, уның тарихын, бөгөнгөһөн һүрәтләү.

        “Кеше ғүмере” шиғырында кешенең оло йәнлелеген, кешелеклелеген, рухи матурлығын сағылдырыу, гуманлыҡҡа саҡырыу.

        Ғ. Хөсәйенов. “Һуңғы тарпан”

        Хикәйәттә ҡырағай аттар – тарпандарҙың ҡырып бөтөрөлөүен күрһәтеү. Кейек-хайуандарға, аттарға рәхимле булырға, уларҙы һаҡларға өндәү.

        Әҙәбиәт теорияһы. Әйләнмә композицион сара.

        Р. Бикбаев. “Башҡортостан бында башлана”, “Йүкәләрҙән һығылып бал талғанда “, “Дауыл”, “Барып етһен ине хаттарым”, “Йәншишмәбеҙ ошо тупраҡта” .

        Шиғырҙарҙа тыуған ергә мөхәббәт, уның именлеге, тәбиғәтте һаҡлау, халыҡ яҙмышы өсөн борсолоу, кешеләр араһындағы дуҫлыҡ, тормошҡа әүҙем мөнәсәбәт проблемалары.

        Т. Ғиниәтуллин. “Мәтрүшкә еҫе”, “Әсә һәм бала” әҫәрҙәре.

        Әҫәрҙә ябай кешеләрҙең күңел күркәмлеген, эске  донъяһының сафлығын күрһәтеү. Хәбибулла образы.

        “әсә һәм бала” хикәйәһендә әсә менән бала араһындағы мөнәсәбәттәрҙе сағылдырыу. Әҫәрҙең йөкмәткеһе, образдары.

        Н. Нәжми. “Башҡортостан”, “Аҡ шишмә”

        Тыуған Ер – әсәгә һөйөү тойғоһон сағылдырыу. Лирик герой образы.

        Ҡ. Аралбай. “Беҙ – кеше” ( поэманан өҙөк)

        Ф. Туғыҙбаева. “Аҡмулла”, “Ҡыңғырау”

        Ә. Әминев. “Ҡытай-город”

        Әҫәрҙең йөкмәткеһе, төп образдары.

        Р. Камал. “Таня-Таңһылыу”. Әҫәрҙән өҙөк. Йөкмәткеһе, образдары, шәфҡәтлелеккә саҡырыу.

        Х. Назар. “Башҡортостан – минең баш йортом”,  “Аҡҡа табыныу!, “Дауа”. Шиғырҙарҙа ил, телде, башҡорт йырын данлау, изгелеккә, күңел сафлығына саҡырыу.

        Поэмала бөгөнгө көндә бөтәбеҙҙе лә уйландырған, борсоған мәсьәләләр: тәбиғәт бысраныуы, ер-һыу ағыуланыуы, ил, тел яҙмышы хаҡындағы ҡараштарҙың сағылышы.

        Китап хаҡында хикәйәт. Китап –кешелек хәтере. Китап тураһында халыҡ. Башҡорт китабы.

        Предмет-ара бәйләнештәр. Башҡорт әҙәбиәтенең үҙ-ара бәйләнеш, дуҫлыҡ нигеҙендә үҫеүе, Башҡорт әҙәбиәтендә мораль-этик проблемаларҙың хәл ителеше хаҡында әңгәмә. Ә. Лотфуллиндың “Оҙатыу”, “Көтөү” картиналары.

        Әҙәбиәте теориһы буйынса алынған сәләрҙе ҡабатлау системалаштырыу.

        Матур әҙәбиәт тураһында төшөнсә. Тормошто художестволы образдарҙа һүрәтләү яғынан әҙәбиәт. Уның йәмғиәт тормошонда тотҡан әһәмиәте. Ауыҙ-тел ижады һәм матур әҙәбиәт.

        Әҙәби әҫәрҙәрҙең темаһы һәм идеяһы.

        Эпик, лирик, драматик әҫәрҙәр. Эпик әҫәрҙәрҙең төрҙәре (әкиәт, мәҫәл, хикәйә, повесть, роман, поэма һәм баллада).

        Әҙәби әҫәрҙәрҙә хикәйәләү, тасуирлау, диалог алымдары.

        Бөтә үтелгәндәрҙе лә ҡабатлау.