Шинчилел ажылы: «Тыва улустуң малының сөөктери-биле холбашкан езулалдары болгаш камгалалдарның өг-бүлеге кижизидикчи ролю
творческая работа учащихся (7 класс)
Доклад
Скачать:
Предварительный просмотр:
Чөөн-Хемчик кожууннуң Теве-Хая ортумак школазы
Илеткелдиң темазы: «Тыва улустуң малының сөөктери-биле холбашкан езулалдары болгаш камгалалдарның
өг-бүлеге кижизидикчи ролю»
Куулар Шончалай Ивановна – Теве-Хая ортумак школазынын тыва дыл болгаш чогаал башкызы
ДОПЧУЗУ
КИИРИЛДЕ …………………………………………………………………………………...3
I ЭГЕ. ТЫВА ЧОННУҢ МАЛЫНЫҢ СӨӨГҮ-БИЛЕ ХОЛБАШКАН ЕЗУЛАЛДАР,
ЧАНЧЫЛДАРЫНЫҢ ДУГАЙЫНДА, ОЛАРНЫҢ ӨГ-БҮЛЕГЕ КИЖИЗИДИКЧИ РОЛЮ……………………………………………………………………………………………
- Сөөк-биле холбашкан езулалалдар болгаш угаадыглар…………………………
- Сөөк-биле холбашкан камгалалдар…………………………………………………
II ЭГЕ АМГЫ ҮЕДЕ МАЛДЫҢ СӨӨГҮ-БИЛЕ ХОЛБАШКАН ЕЗУЛАЛДАРНЫҢ КАДАГАЛАТТЫНГАН БАЙДАЛЫ. ……………………………………………………….
ТҮНЕЛ ……………………………………………………………………………………
АЖЫГЛААН ЛИТЕРАТУРА ДАНЗЫЗЫ
КИИРИЛДЕ
Тыва чон мал ажыл-агыйлыг көшкүн чон чораан болгаш мал-биле холбаалыг езулалдары, чаңчылдары хөй турган. Олар малдың аажы-чаңын, анатомиязын кончуг эки билир. Ниити көшкүн чоннуң делегей көрүүшкүнү, философчу бодалдары малдың бойдузу-биле сырый холбаалыг. Өг-бүле уйгу-чыдын чок доруктур азырап алган малынга дендии хумагалыг, эки өзүп көвүдээр болзун дээш хам кижиге алгадып тургаш ыдыктадып аар турган. «Хам дузалакчы болур ээреннерин хамнап тургаш кыйгырар. Ак хунаны эккелгеш, үш катап саңны дескиндиргеш, артыш-биле ишти-баарын, даван-даяан артыжаар. Аржаанны алгаш, бажындан эгелээш, оргазын куду кудуруунга чедир чаар. Майыктарын, даваннарын үс-биле чаггаш, кызыл пөстү мойнунга баглааш, кодан хойнуң аразынче салыптар. Хам тургаш, ооң соондан хой-өшкү өзүп турзун, мал-маганың баш саны көвүдезин дээш, йөрээл салыр..
Мал-маган ыдыктаары
Хой, өшкүнүң
анай-хураганы
өзүп турзун.
Аал-оран шыпшың турзун,
айыыл-ондак келбезин.
Ак хунаның өдээ
Байып турзун,
Анай-хураганы
Ажааттынмас кылдыр өссүн.
Ой, өршээ, өршээ!
Ажылдың чугулазы: өгбелерден дамчып келен чаңчылдарывысты хүн бүрүде
амыдыралга ажыглап билир кылдыр өөренири, оларның уткаларын сайгарып билип, национал культуравысты сайзырадыры чугула, өг-бүле кижизидилгези-биле сырый харылзааны тудуп чаңчыктырары.
Ажылывыстың сорулгазы: Тыва улустуң малының сөөктери-биле холбашкан езулалдарны болгаш камгалалдарны чыып шинчилээри болгаш оларның өг-бүлеге кижизидикчи ролюн тодарадыры.
Сорулганы чедип алдырда кылып чоруткан ажылдар:
- Тыва чоннуң малының сөөгү-биле холбашкан езулдалдар, чаңчылдарының дугайында теоретиктиг материалдар-биле таныжары, олардан алган медээлерни системажыдып чыыры.
- Амгы үеде малдың сөөгү-биле холбашкан езулалдарын кадагалаттынган байдалын өөренип көөрү, респондендилерден медээлерни чыып бижиири.
Ажылдың объектизи – тыва улустуң езу-чаңчылдары
Ажылдың предмеди- тыва улустуң малының сөөгү-биле холбашкан езу-чаңчылдар
Ажылдың чаа чүүлү –тыва улустуң сөөктер дугайында езу-чаңчылдарын чангыс аайлап чыып, уткаларын тодарадып системажыдары болгаш оларның өг-бүлеге кижизидикчи ролюн тодарадып көөрү ажылдың чаа чүүлү.
Ажыглаан арга-методтар – тайылбырлап бижиириниң, дилеп-тыварының, дес-дараалаштырып, ниитилештирериниң аргаларын ажыглаан.
Ажылдын эртем үндезиннер:
Монгуш Кенин-Лопсан «Тыва чаңчыл» [2017], Монгуш Кенин-Лопсан «Традиционная культура тувинцев» [2006],
I ЭГЕ. ТЫВА ЧОННУҢ МАЛЫНЫҢ СӨӨГҮ-БИЛЕ ХОЛБАШКАН ЕЗУЛАЛДАР,
ЧАНЧЫЛДАРЫНЫҢ ДУГАЙЫНДА
Тыва улустуң чаңчылдарының дугайында төөгү эртемнериниң доктору, этнограф Монгуш Кенин-Лопсаннын бижээн номнары үнелиг өнчүвүс. Ынчангаш ажылывыстың кол үндезини кылдыр чогаалчынын номнарын болгаш «Тыва улустуң мифтери болгаш тоолчургу чугаалары» [1995] деп номундан езулалдарны болгаш тоолчургу чугааларны алган. Сөөк-биле холбашкан ёзулалдарны чугаавыста онзалап демдеглевейн турар-даа болзувусса, өске ёзулалдарга бодаарга амыдыралывыста хөй ажыглаттынып турар деп санап турар мен. Чүге дээрге, хүн бүрүде эътти чемивиске ажыглап чип, оларның сөөгүн тудуп орар бис. Ынчангаш ук ёзулалдарның өг-бүлеге кижизидикчи ролю улуг болуп турар. Ону билиндирип аарда, уткаларын сайгарып көөрү чугула.
- Сөөк-биле холбашкан ёзулалдар.
Сөөк-биле ёзулалдарны Монгуш Кенин-Лопсанның «Тыва чаңчыл» [2017] деп номундан болгаш
Сөөк-биле холбашкан ёзулалдар болгаш ооң уткалары.
Сөөктүң ады | Хемдиир чуруму | Чылдагааны | Ыдыктаан утказы |
Эьттиг сөөктү октавас | Малы хораар Кандыг-даа сөөктү эъди-биле каар болза, хилинчээ чедер дижир. Тыва кижи бодунуң оолдарын сес харлыындан эгелеп сөөк хемдиир кылдыр өөредир чаңчылдыг. Чилиглиг сөөктү черле чиңге ужундан эгелеп хемдиир. | ||
Чарын | Чинге бажындан эгелеп хемдиир | Чарын эъдин чааскаан чивес дээр, чүге дээрге багай чүвеге, когаралга таваржып болур, ха-дунмазындан чарлып болур, кажан-бир аза ьерип болур. Бир эвес чарын эъдин кым-бир кижи чааскаан чиген болза, алызы барып мунар хөлге аъды кижен теп өлүр дижир. Даайының чанынга чээни кижи чарын эъди чип болбас, доңгун чаңныг болур дижир. Чарынны шыйбактап база болбас, отка өртеткеш, ооң тиглерин көрүп тургаш, чүвениң ужурун билип аар. Чарын-биле төлге салыр чаңчыл тываларга шагдан бээр туруп келген. | Тывалар чарынны ыдыктыг кылдыр көрүп чораан, ынчангаш чарын эъдин диштеп чивес. |
Кыры | Кырыны чиңге бажындан эгелеп хемдиир. Чилиин чиир дээш, кырыны бижек-биле чара какпас. Кырыны хой кадарчызы чиир турган. Кадарчы кижи- одар-белчиирниң база камгалакчызы. Кыры сөөгүн камгалал кылдыр саназа-даа, аалчыларга салбас турган. Чүге дээрге, хол бутка бодаарга, аар чүъктү чүъктеп чоруур. Ынчангаш аалчы кижи хомудай берип болур. | кедизинде баргаш, туттунгур кижи болур дижир. чылгы чылгылаар оол тывылбастай бээр дижир | Кырының эъдин хемдээш, кош бажы тудуш чилиглиг сөөгүн ол-ла хевээрзин бүдүнге арттыргаш, ыдыктап каар. Ол болза кош-кырының аразында хензиг үтке терезин суккаш, азы кадыг сиген суккаш, өгнүң эжииниң аксында хана бажынга халаңнадыр азып каары-дыр. Ооң чажыт утказы болза «Чилиглиг кош-кыры аалдың чылгызын карактап турары» ол болур. |
Үттуг-чарын | Үттүг-чарынны үт чок талазындан эгелеп хемдиир. | Уттуг-чарынны узе какпас, кадыр черден аңдарлыр азы мунган аъдындан чарлыр дижир. Үттүг-чарынның улуг үдү буянныг караа болур, биче үдү бузуттуг караа болур, ынчангаш үттүг чарынны куурартыр хемдээш, ырадыр чалаптар. Үттүг-чарынның үттери багай чүүлдерни халдадып болур. Ол үттер таварыштыр кандыг-бир сүнезин кирип кээп болур. Ынчангаш аалчы кижиге ону салбас турган. | |
Чода | Чоданы кажыктыг чиңге ужундан эгелеп хемдиир. | Чоданы сыкпас, бүгү назынында аскак кылаштаар дээр. | |
Хойнуң, өшкүнүң, инектиң, сарлыктың довук сөөктери - онза чараштыр хемдиир ужурлуг сөөктер | Довук сөөктерин чараштыр хемдиирге, чараш кыстар база чараш оолдар төрүттүнер дижир. | ||
Дорзук | Дорзукту чараштыр хемдиирге эр кижиниң аъды чүгүрүк боор. Хемдип каапкан дорзукту аъдының оруу ажык болзун дээш ырадыр октап чорудуптар турган. | ол болза чүгүрүк ыттарлыг болурун угаадып турар Эң чараш хемдээн дорзук сөөгү база эң чүгүрүк аңчы ыт болур дижир. | |
Кажык – Хойнуң болгаш өшкүнүң кажыктарын хемдиир | ооң чажыт утказы болза чылгылары көвей болур дижир. Эң чараштыр хемдээн кажык болза эң чүгүрүк аът болур дижир | Хой кажыкты чыырга бай болурунуң демдээ. Ынчангаш өг-бүлеге 1000 кажык чыглы бээр болза хоюнуң өдээнге хөөп аар турган. | |
Кажык-биле төлгелээр чаңчыл турган | Бир кажыкта хойнуң, өшкүнүң, инектиң база аъттың сомалары бар болгаш сүнезини бар. Төлгелээр кажыктарны хоюдур хемдиир болгаш оларны будувас. | ||
Моюн | Тываларның мындыг бир чугаазы бар: «Кудээзиниң күжүн көөр, хүрең эъттиң маңын көөр». Күдээ кижи күштүг чүве болганда, кадыг моюн эъдин албан салыр. Оон ыңай байыр болган черге шүүлген мөгеге база моюн эъдин салыр. Хемчик кожууннар ынчаар мал кадарган кижиге моюн эъдин салыр ёзулал база турган, чүге дээрге малдың онча-мендизин кадагалап чоруур күштүг кижи кадарчы деп хүндүлээни ол болур. Оон ыңай моюн эъдин аалчы кижиге бербес, малды соккан кижиге бээр деп деп чаңчыл база бар. | ||
Төш | Хүндүлүг аалчыга төш салыр ёзулал ыдык аянныг болур. Төштү диштеп хемдивес, төрээн иезинге каргыш чедер дижир. Тыва чурту эрте-бурунгу шагдан бээр хамнар чурту, ынчангаш шала күскээр хам кижиге от дагыткаш, төштү отче киир каар ёзулал турган. | ||
Ужа | Ужа кезериниң чуруму Хой эъдин хөрек, бел-кежик кылдыр аңгылаар. Ону аңгылаарда, хойнуң ээгилерин адаандан өрү 3-тү санааш, ээги тооңун оора кескеш, 3 дугаар ээги дужунда оорганы оора кескеш, аңгылааш, чыпшыдын адыра кезип каар. Ужа кезери улуг харысаалгалыг, ынчангаш далашпайн, чидиг бижекти ажыглаза эки. Ужаны кескен соонда. Ужага тудуш 6 оорга турар. Кезип алган ужаны улуг пашка, арбын сугга эжиндирип тургаш хайындырар. Ужа быжа бээрге, эскеш көөрге, 6 дугаар оорга уштунуп келген болур. Ол оорганы ооруп кааптар, ужага ам 5 оорга артар. Ужа белен. Ужаны калбак кудуруктуг тыва уксааның хойларындан кезер. | Ужа – тыва чоннуү эң-не хүндүлүг чеми. Келин айтырарда, келин алырда, куда-шайлалга болганда, уруг төрүттүнүп дойлаанда дээш оон-даа өске улуг байырлалдар демдеглээнде, ужаны ыяап-ла хүндүлээн кижиге салыр. | Ужаны байырлалдарда албан хайындырар турган. Ооң ыдыкшылдыг утказы – тодуг чоруктуң символу – чаа болуп турар. Анаа албан –биле чоданы немээр турган. Чоданың бажында дорзук, кымчының тудазы кылдыр сагындырар. Ужа-биле от чемгерерде ыдык окту киир кадааш, чемгерер турган. Ыдык октуң утказы – эрге-чагырганың, кежик-чолдуң, тодуг чоруктуң, янзы-бүрү айыылдан камгалалы илередип турар. Ыдык октуг ужа – буян-кежик кыйгырган, камгалал дилээн демдек. Кымчы бажын сагындырар чода биле ыдык октуг ужа күштүг камгалалдар болур (С.Д). |
Хой бажы | Хайындырган хой бажын өгнүң хүндүткелдиг чери - дөрге салыр турган. Хавак кезээн хас демдек кылдыр кезкеш, саржаг кудуп каар турган. (Хас демдек – төп азия чурттарында хүннүң, мөңге чоруктуң болгаш быжыг туруштуң демдээ). Ынчаар хайындырган хой бажын өгнүң ээзи - үш хонганда, кежик доктаадыр деп хүннерде чиир турган. Бир дугаар өгнүң эр ээзи кезип чиггеш, дараазында аймактың хүндүткелдиг кижизинге азы дужаалдыг кижиге бээр турган. Оон улаштыр бичии чаштарга бээр турган. | Хой бажы болза хүндүткелдиң чеми болур. Хой бажын бүдүнге дүлгеш, улуг байыр болган черге улуг дужаалдыг азы улуг назылыг кижиге салыр. Хүндүлүг аалчыга хой бажын салырда, карак оңгарын, думчук үттерин, мыйыстар дөстерин, кулактар дөстерин, оңгулчак чушкуузун үс-биле чаап каар, өреме-биле шимеп каар. Чиириниң мурнунда кулактар дөстерин, мыйыстар дөстерин бир-бир одура кезер база думчуунуң, чушкуузунуң кырын үш-үш доора кезер. Хүндүлүг аалчы хой бажын кезип тургаш, уругларга болгаш оолдарга кулаан, дылын хайырлааш, кежиктиг болурун алгап йөрээр. А хавак куйгазын чалыы кыстарга болгаш чараш кадыннарга хайырлааш, кайгамчык уран-шевер болурун алгап йөрээр чаңчыл турган.
| Түрк-монгол көшкүн чоннарда- хой бажы буян-кежик, чедиишкин кыйгырарда хой бажы болгаш ужа таарымчалыг деп саннаттынып турар. Ынчалдыр хой бажы өдек-коданның быжыг болгаш турум чоруурунуң демдээ болуп, Шагааның хүндүткелдиг чеми турган. |
Аът бажы | Тывалар аъдының бажын ыяш будуунга азып каарлар. Аъттыг чоруур болза, аштан кижи өлбес дижир, ол хире ачылыг мал-дыр. | Шаандагы тывалар өлген аъттың бажын ыяшка азып каар чораан. Ооң сөөгүн довуракка боравас дижир. Хундуткелдин демдээ бооп турар |
«Тыва чон кажыктарны безин дамчыштыр ажы-төлүн мал-маганга, дириг амытаннарга кээргелдиг, хумагалыг болурунга кара чажындан өөредип чораан» (КМ, ар 218).
Түңнел. Тыва улустуң малы хини-биле тудуш чораан деп болур. Оларның ачызында аар-берге амыдыралды чурттап эртип, дириг кижилер ышкаш аажы-чаңын билчип, бот-боттарын камгалажып чорааннар. (Чижээ маадырлыг тоолдарда эр кижиниң аъды дузалакчызы болуру) Өзеп чигген соонда сөөктерин безин кайы – хамаанчок октавас турган.
Ниитизи-биле ажылывыста 14 езулалдарга хамаарышкан уткаларын көрген бис. Түңнеп көөрге, малынга хора чедирбези, өзүп көвүдээри, ээзиниң аайыл чок чоруун камгалаары, өзүп орар ажы-төлдү малды хумагалаар кылдыр кижизидип, чараш чүүлдү үнелеп, хүндүлежип чоруурунга өөредири дээн чергелиг уткалар сиңниккен болгаш сөөк-биле холбашкан езулалдарда көшкүн чоннүң малга хумагалыг чоруу эки амыдыралдың демдээ деп бүзүрели сиңниккен болуп турар. Сөөктү хемдиири, бышкан эътти салыр чери, аалчыларны хүндүлеп чемгерер сөөктери дээш онзагай чараш чаңчылдар бары – тыва үндезин культураның дээди чадазы, малынга бедик хүндүткелдиң, ынакшылдың символу.
Ол ышкаш аалчы кижилерге салып болбас сөөктер бары тыва улустуң бот-боттарынга хумагалыы, хүндүлээчели, сеткилиниң арыы, бедик культуразының көргүзүү болуп турар. Өг-бүледе ажы-төлдү кижизидерде ук ёзулалдың ролю улуг.
- Маг-маганны үнелеп, аңаа ынак болурунга кижизидер
- Бодунуң бойдузунга чоок продукцияны аъш-чемге ажыглаар болза кадыкка эки деп билиндирер
- Өгге, бажыңга келген кижилерни хүндүлеп билиринге кижизидер
- Малының сөөгүн үнелеп, камгалалдар кылдыр ажыглаарынга, эң-не кол чүүл ону чүге ынчаар ажыглаар билиндирери.
1.2. Сөөк-биле холбашкан камгалалдар
Тыва улустуң ёзулалдарында, аас чогаалында сөөктер кижиниң камгалалы болуп чижектер бар. Аас чогаалында кыры сөөгү, кажык биле довук дугайында тоолчургу чугаалары бар.
Кыры сөөгү. Кыры сөөгүнүң дугайында тоолчургу чугаазында бижип турары: «Тывалар өлүрген малының хүндүлүг сөөктерин: калбак чарын, кыры, кажык, довук, баш (ылаңгыя аът бажын) уш-баш чок октавас турган…Кырыны тываларның хүндүлээр чүвези – аал, өг кадарчызы болзун дээр. Коданга чүве кирбезин дээш, хемдээш,хана бажынга азып алыр. Уруг-дарыы доктаавас азы ийи-чаңгыс уругларлыг өглер суг кырыны хөлчок хүндүлээр» (Тч, ар 21) Улаштыр тоолчургу чугааның утказында, кадай чаңгыс оглунга кырыны аңнап чоруурда барбазынче суп бээр чораан. Ол сөөктер оолдуң олча-омаа, ону камгалап чораан. Бир кежээ авазының суп берген сөөктерин барбазындан уштуп октагылаптарга кожазының аалының оолдары дүне када одаанга келгеш, оолду өлургеш, алгы-кеш олчазын үптеп апарган. Оон мурнунда каш-даа өлурер дээш баарга, оол чааскаан эвес олурар бооп турган. Ынчалдыр кады төрээннери ышкаш камгалап чораан кыры сөөктерин ушта соп каапкаштың амы-тынындан чарылган.
Кажык биле довук.
«Тыва улустуң мифтери болгаш тоолчургу чугаалары деп номда кирген (Тумтч, ар 38-39), тоолчургу чугаада утказында эр кижи хонган одаанга довук биле кажык октавас чораан. Кажык биле довукту шулбустар карангыда дилеп, октапкан кижилерни оларның –биле соп кааптар дээш дилеп чоруур бооп турар.
Үстүнде 2 тоолчургу чугаада кыры сөөгү, довук, кажык кижилерни аайыыл-халаптан камгалап, көшкүн амыдыралдың кижилерниң малынга чүдүп чораанының дугайында өөредиглиг угаадыглары.
II ЭГЕ. АМГЫ ҮЕДЕ МАЛДЫҢ СӨӨГҮ-БИЛЕ ХОЛБАШКАН ЕЗУЛАЛДАРНЫҢ КАДАГАЛАТТЫНГАН БАЙДАЛЫ БОЛГАШ КАМГАЛАЛДАР
Амыдыралда техниктиг сайзыралы бурунгаар депшип, чаңчылчаан көшкүн амыдыралывыстың езулалдарын хөй улус сагывайн чоруур-даа болза, көдээ черлерде малын малдап чоруур кижилеривис езу-чаңчылдарын, ада-өгбелерниң арттырып каан угаадыгларын сагып чоруур деп санап турар бис. Школавыска сөөк дугайында кайы-хире езулалдарны сагып турарының талазы-биле анкета чоруткан бис. Түңнеп көргеш, дараазында чүүлдерни илереткен бис. Анкетага ниитизи-биле – 37 кижи киришкен.
15 харлыг – 7 , 16 харлыг – 14, 19 харлыг- 1, 20-27 харлыг- 7, 30 харлыг- 1, 40-48 харлыг – 7 кижи.
Школачы назынныг уруглар арзында 4 анкета долдуруп турган уруглар шуут билбес бис дээш харыылаваан. Чамдыктары билир бис дээш кадарлап каан чүүлүн айтырыптарга, харыылап шыдывас болган. 20-27 харлыг улустар сөөктерге хамаарышкан ёзулдарны дыңнаан, сагып турар, ынчалза-даа чүге ындыг бооп турар деп айтырыгга 2 хире кижи долу эвес харыыны берген. 40-48 харлыг респонедентилерге езулалдар аттарын биживейн, чүнү билирин айтырган бис. Олар чарын, кыры, довук, хендирбе, кажык, ужа, төш, хой бажы, аът бажы-биле холбашкан ёзулалдарны адап бижип турар. Уткаларын база тайылбырлап оралдашканнар. Оон ыңай школачы болгаш студент респондентилерден ада-иелериңер сөөктер дугайында хоруглуг болгаш чөөпшерелдиг чүүлдер дугайында тайылбыр кылыр –дыр бе айтырыгга колдуу чок деп харыылап турар. Ниити бижээн чүүлүнде, амгы үеде сөөктер-биле холбашкан езу-чаңчылдардан сагыттынып чоруур чүүлдер:
- Чарынны диштеп чивес, үлежип чиир
- Төштү, ужаны хүндүткелдиң демдээ кылдыр езулалдарда ажыглап чорууру
- Аът бажын бедик черлеже азып каары
- Довук, дорзук, кажык сөөктерин эът чок кылдыр тазартыр хемдиири
Оон ыңай кыры сөөгүнүң чилиин уштуп чивес, ытка бербес. Кыры сөөгүн амгы үеде хамнар болгаш ламалар бажыңга ном номчаан үеде, эжик кырынга өңгүр удазыннар-биле шарааш азып каар езулалды сагып турар. Чамдык хамнар кыры сөөгү биле чарынны катай азып турарлары база бар. Тыва улустуң чаңчылдларында чарынны эжик кырынга азар деп чаңчылга таварышпаан бис. Ынчангаш ол чүүл хамнарның чоокку үеде чогаадып алган езулалы деп даап бодап турар бис. Ажылывысты түңнеп турар информаторлардан алган медээлерде сөөкту кезип чиириниң дугайында езулалдар колдуу сагыттынмайн турар болган. Уткаларының аайы-биле тайылбыр кылыры база чамдыызының долу эвес. 40-48 назылыг респонденидерниң харыызында өгбелеринден дыңнаан ёзу-чаңчылдарны билир, ынчалза-даа сагып турарлары-даа бар, сагывайн турарлары-даа бар. Оон ыңай ажы-төлүнге ол чаңчыллар дугайында улаштыр дамчытпайн турар чүүлдү база илереткен бис.
Малдың сөөктери-биле кылган камгалалдар
Амгы үеде хамнар малдың сөөктери-биле камгалалдарны кылып, нептередип
турары хөй болуп турар. Чижээ: 3 кажыкты өңнүг ленталарга быжыдыр узун дургаар баглап алыры. Ооң утказы – өдек-коданга мал-магган үзүлбезин дээш азып алыр.
Дорзукту база 5 аңгы лентага шарааш, азып каар – утказы, чүгүрүк аъттыг болуп
сайзыраар.
Чарын биле кыры сөөгүн катай шарааш, эжик кырынга азып алырының утказы -
чарын орук айтыкчызы (эки оруктуң), кыры – кодан хаачазының кадарчызы. (И 5). Оларны аныяк өг-бүлелер, ылаңгыя эр кижилер садып ап турарлар.
ТҮҢНЕЛ
Тыва улустуң сөөктерге хамаарышкан езу-чаңчылдарны, угаадыгларны долузу биле шинчилепкен бис деп чугаалаары берге. Сөөктер дугайында ам-даа немеп, уткаларының аайы-биле тайылбырлаар чүүлдер хөй. Информатаорларның санын көвүдеткеш, малчын аалдарда аныяк өг-бүлелер малының ыдыктыг сөөктеринге хамаарышкан кандыг езулалдар сагып турарын чыып бижиир ажылды уламчылаар бис.
Ниитизи-биле ажылывыста 14 сөөктерге хамаарышкан езулалдарны, оларның уткаларын Монгуш Кенин-Лопаснның номнарынга болгаш өске-даа ажылдарга даянып чыып бижээн бис. Ийи төөлчургу чугаада, сөөктер кижиниң ыдыктыг камгалакчылары деп утканы көрдүвүс.
Хамнарның сөөктерден кылган камгалалдарын тыва чон өдек-коданын, ал-боттарын камгалалап алыры-биле садып ап, ажыглап турар.
Сөөк-биле кылган камгалалдар уткалары немежип, хөй кижиниң сонуургалын чаалап ап турар деп көрдүвүс.
Чугаалажып турган информаторлар аразында школаның өөреникилери база киржип турган. Урулар сөөктерниң ажыглалының дугайында, оларның уткаларын тайылбырлап билбес болганнар. Ынчангаш ажылывысты ам-даа уламчылап кылыр бис. Чараш езулалдарывысты утпайн, улаштыр салгалдарга арттырары чугула.
АЖЫГЛААН ЛИТЕРАТУРА
- Монгуш Кенин-Лопсан «Тыва чаңчыл». КНУч Кызыл -2017
- Монгуш Кенин-Лопсан «Традиционная культура тувинцев» - Новосибирск, 2006
- «Тыва улустун мифтери болгаш тоолчургу чугаалары» - Тыванын ном ундурер чери, 1995
- 4. Дойларга салыр аъш-чем. Ужа
- https://kntuva.ru/post/9/1446 Тыва улустуң езу-чаңчылдарындан. – текст непосредственный, электронный
Информаторлар даңзызы
1.Куулар Чодураа Анатольевна – тыва дыл чогаал башкызы , 1977 чылда төрүттүнген
2.Идам-Сюрюн Оранмаа Овусовна – тыва дыл чогаал башкызы 1976 чылда төрүттүнген
3.Хертек Айланмаа Кара-ооловна – орус дыл башкызы , 1965
4.Ондар Алик Маркарович – англи дыл башкызы , 1982
5.Монгуш Долаана Михайловна – суурнуң чурттакчызы, 1975 чылда торүттүнген
6.Ондар Эртине Викторович – дээр уктуг хам чаяачы, 1974 чылда төрүттүнген.
По теме: методические разработки, презентации и конспекты
Методическая разработка урока - лингвистического турнира по английскому языку в 5 классе "Британия: обычаи и традиции"
Урок разработан к УМК Афанасьевой О.В., Михеевой И.В. для 5 класса. В ходе урока решались следующие цели:Учебный аспект:...
Открытый урок «Обычаи и традиции»
Урок разработан для гимназического класса 5 Б (углублённое изучение языка, 4 часа в неделю)Учебник И.Н. Верещагиной, О.В. Михеевой для Vкласса школ с углублённым изучением английского языка...
План - конспект урока по технологии. Интегрированный урок по технологии и изобразительному искусству "Воспевание красоты природы через русские национальные обычаи и традиции".
На уроке использованы современные педагогические технологии: критического мышления - "кластер"- систематизации имеющихся знаний по декоративно - прикладному искусству. В процессе урока обучающиеся при...
«Фразеологические единицы, отображающие обычаи и традиции в пословицах о женщинах».
Novelty of research is in researching of the theme, that isn’t static zed in the popular scientific or study-methodical literature in the vol...
Англия. Обычаи и традиции.
Презентацию можно использовать на уроках англиийского языка, посвященному теме Парламента в Англии...
Япония: население, культура, обычаи и традиции
Урок географии в 9 классе для школы VIII вида. Материал расскрывается при помощи проектной деятельности....
"Обычаи и традиции русского народа. Русская осень"
В материале представлены приметы осенних дней и месяцев, традиционные праздники осени, пожелания для Осени и друзей. ...