Внеклассная работа
материал

Викторина - наадан «Буряад хэлэн баян даа!»

Зорилгонууд: үхибүүдые команда соо наадажа һургаха, хамтын ажалай дүршэл олгуулха, үхибүүдэй хоорондохи нүхэсэлэй хани барисаанай, бэе бэедээ туһаламжын мэдэрэл хүмүүжүүлхэ, ухаан бодолыень гуйлгэхэ

Сайн байна, үхибүүд! Мүнөөдэр бидэ буряад хэлэеэ, таабаринуудаа, оньһон үгэнүүдээ, ёһо заншалаа хэрэ мэдэнэбди гэжэ элирүүлхэбди. Һурагшад 2 команда боложо хубаарна.

1.  «Түргэн харюуса»

1-хи командада  асуудалнууд:

1. Буряад ороной ниислэл хото.

2. Жэлэй эгээл дулаан саг

3. Буряад алфавит соо хэды үзэгүүд бииб?

4. Эсэгын аха гү, али дүү хүбүүн

5. Эгээл ехэ хүндэ гэжэ тоологдодог хониной  шанаһан тархи

6. Эрэ аялгануудые нэрлэгты

7. Туруушын космонавт

8. Уужам гэжэ угын антоним

9. Зугэй падежэй асуудалнууд

10. Аймагаймнай гулваа

11. Алфавидай 15-хи узэг

12. Жэлэй 6-хи һара

2- хи командада асуудалнууд:

1. Манай гурэнэй ниислэл хото
2. Жэлэй эгээл хуйтэн саг
3. Англи алфавит хэды уэгуудтэйб?
4. Эжын эгэшэ гу, али дуу басаган
5. Хуһанай уйһаар хэгдэһэн амһарта
6. Эмэ аялгануудые нэрлэгты
7. Хабартаа тон туруун ургадаг сэсэг
8. Ойро гэжэ угын антоним
9. Хамтын падежэй асуудлнууд
10. Хул гарай эгээн заахан хурган
11.  Жэлэй 9-хи һара
12. Алфавидай  21 узэг

2. Ребусуудые таалга 

3. «Жороо үгэ жороолуулая»  Команда бүхэндэ 1 -1 жороо үгэ үгтэнэ, тодоор, түргөөр хэлэхэ.

    Борбогорхон борбилоо

    Борьбоёо борбиилгоо.

    Борьбоёо борбиилгоод,

    Борьбиһоор борбиигоо.

4. «Үгэ бэдэрэлгэ»

Ямар команда олон үгэ олоноб?   Тайлбарилга

5. Кроссворд таалга

6.  «Оньһон үгэ суглуула»

Команднуудта конверт соо үгэнүүд үгтэнэ. Тэдэ үгэнүүдээр  оньһон үгэ суглуулха болонот.

  Шэхээрээ дуулаһан - худал,

 Нюдөөрөө хараһан – үнэн.

7. « Ши –намда, би - шамда»

Команда бүхэн бэе бэеһээнь һонирхолтой асуудал һурана.

    Борбогорхон борбилоо

    Борьбоёо борбиилгоо.

    Борьбоёо борбиилгоод,

    Борьбиһоор борбиигоо.

Борбогорхон борбилоо

    Борьбоёо борбиилгоо.

    Борьбоёо борбиилгоод,

    Борьбиһоор борбиигоо.

Шэхээрээ        дуулаһан -         худал,

 Нюдөөрөө         хараһан –         үнэн.

Шэхээрээ          дуулаһан -            худал,

 Нюдөөрөө              хараһан –                         үнэн.

                                      Министерство образования и науки РБ

                                               МКУ «Закаменское РУО»

                                           МАОУ «Хуртагинская СОШ»

            Научно – практическая конференция «Шаг в будущее»

         «Гэсэр» гэһэн үльгэрэй хүмүүжүүлхы удха шанар

                                                                                          Выполнила : Дарижапова Вика,                    

        ученица 10 класса

                                                                                                Руководитель: Дарижапова  С.Н. ,

                                                                                                учитель бурятского языка и            

        литературы

                                                              2017 год

Ажалай байгуулга

1. Оролто үгэ
2. Гол хуби
3. Түгэсхэл
4. Хэрэглэгдэһэн литературын томьёо

                                           I

«Гэсэр» – түб Азиин арадуудай эрдэни зэндэмэни гэжэ тоологдодог. Энэ үльгэр Буряад орондо, Хальмагта, Түбэдтэ, Монголдо, Дотор Монголдо, Хитадта хэлсэгдэдэг юм. Дэлхэйдэ мэдээжэ энэ үльгэр тон ехэ хэмжүүртэй. Жэшээнь Түбэдтэ хэлсэгдэдэг «Гэсэрые» долоон хоног соо гүйсэдхэдэг байгаа.

      Мүн лэ энэ зохѐол олон вариантнуудтай. Жэшээнь, гансал хуушан монгол дээрэ «Гэсэрэй» жаран вариантнууд бии. Буддын шажанай болон хэлэ бэшэгэй дэлгэрхэдэ, эндэһээ нүлөөлэн, монгол «Гэсэрэй» удха нилээд хубилһан. Тэрэнэй хажууда буряад «Гэсэрэй» һалаанууд түрүүшынгээ удха шанар алдаагүй үлэһэн байна. Тиимэһээ буряад «Гэсэр» соо Монгол буряад арадуудай түүхэ, урдын ажабайдал, хүн зоной, байгаали ба замбуулинай харилсаан дэлгэрэнгыгээр үгтэнхэй. Эпосэй байгуулга ба уран хэлэнэйнь баялиг, удха шанарынь «Гэсэрые» дэлхэйн суута эпическэ зохѐолнуу-дай нэгэн болгоо.

           Гараараашье бэшэһэн, дарамалааршье хэблэһэн «Гэсэр» дэлхэй дүүрэн таранхай. Анха түрүүн «Гэсэр» 1746 ондо Бээжэндэ Кан-Си хаанай ордондо хуушан монгол хэлэн дээрэ хэблэгдэһэн. Харин буряад хэлэн дээрэ 1959 ондо Н.Г.Балданогой оролдолгоор анха түрүүшынхиеэ ном боложо гараһан юм.

        Энэ үльгэр шэнжэлһэн дэлхэй дээрэ мэдээжэ эрдэмтэд, ород, буряадшье эрдэмтэд олон, харин би өөрынгөө шэнжэлгэ хээб.

Шэнжэлэлгын гол зорилго: үльгэрэй хүмүүжүүлгын удха шанар элирүүлхэ

Шэнжэлэлгын объект: «Гэсэр»  гэһэн үльгэр, тэрээн тухай литературоведческа ажалнууд, сонин ба сэтгүүлнүүдэй статьяанууд.

Шэнжэлэлгын зүйл : үльгэрэй хүмүүжүүлхы удха шанар

                                               II

         Буряад арадай оюун ухаанай, уран хэлэнэй шэмэг болоһон энэ үльгэрэй хүмүүжүүлхы удха шанар аргагүй ехэ. Нэн түрүүн үхибүү хүмүүжүүлгын, уг гарбалаа сахилгын, ѐһо заншалай, шажан мүргэлэй, хүн ба байгаали хоѐрой холбооной г.м. бэшэшье асуудалнууд «Гэсэр» соо олоор табигданхай юм.

      Эпос соо урданай зоной ажабайдал үргэнөөр зураглагданхай. Ямар ажал тэдэнэй эрхилдэгыень, ажалайнь зэмсэгүүд дээрэһээ, гэр байра тухайнь, юу эдидэг, үмдэдэг һыень уншахадаа мэдэжэ абанабди. «Эрэ хүн зориһондоо, эхэнэр хүн эсхэһэндээ» гэжэ оньһон үгэ гэртэхи ажал тухай хэлэнэ. Урдань эрэ хүн агнуури хэдэг, загаһа губшадаг һэн. Абай Гэсэрые абаад харабал, хара ажал, гэртэхи ажал хэнэгүй, ехэнхи сагаа дайн байлдаануудта ба агнуурида үнгэргэнэ. Тиимэһээ тэрэнэй таһаршагүй ажалай зэбсэг – агнуурида абаад ябадаг, ан гүрөөл дуудажа ерүүлдэг урам, номо һаадаг.

        Үльгэр соо газар хахалалга, ургаса тарилгада хабаатай зэмсэгүүд үгы, харин түмэршэ, модошо дарханай ажал магтаһан мүрнүүд бии. Энэншье зүб, юуб гэхэдэ баатарай өөрынь ба моринойнь зэбсэгүүд: бухайр шара номо, хангай хара һомо, хатан булад һэлмэ, жада, мүнгэн һаадаг, түмэр хуяг, яхад мүнгэн эмээл г.м. эрхыдээ эдитэй дархашуулай дүй дүршэлөөр бүтэнэ ха юм.

        Тиихэдэ эхэнэр хүн нэн түрүүн гэрэй эзэн эхэнэр һэн тула гал гуламтаяа, гэр соохиѐо алдангүй сэбэр арюунаар сахижа һуугаа. Урдань галаа унтараангүй дэгжээжэ, наряар хадагалжа, зөөхэдөө абаад ябадаг байгаа. Эхэнэр хүн мүн лэ эдихэ ууха юумэеэ бэлдэдэг, арһа шүрбэһэ элдэдэг, хубсаһа хунар оѐдог, хадхадаг ажалтай байгаа. Тиимэһээ зүүн, шүбгэ, хурабша (анхандаа арһаар хэдэг байгаа), хэдэргэ, нооһо сохидог һабаа эдэнэй мүн лэ таһаршагүй ажалайнь зэмсэгүүд байһан. Басаган хүниие хүмүүжүүлхэ хэрэгтэ гэртэхинэйнь ямар эрилтэтэйгээр, харюусалгатайгаар хандадаг байһаниинь гайхалтай.

        Сэгээн – Сэбдэг тэнгэри Сэсэн – Ууган хатан хоѐр Сэсэн -Ногоон басагаяа балшар бага наһанһаань ажал хүүлэжэ һургана. «Аляа зангаа орхижо, айдарлахаяа болиһон» басаганай гар үзүүрэй оѐдол, урлалга хэжэ, «Зүүн хара нюдэниинь зүүнэй һүбэдэ башарба. Баруун һайхан долѐоборынь хурабшын хонходо мүлирбэ»… Иигэжэ буряад зон «Альганай шэнээн торгоор арбан захатые бүтээдэг, хурганай шэнээн торгоор хорин захатые бүтээдэг» түбһэндэ уран басагадые үргэдэг һэн ха.

          Урдань буряад зон табан хушуу мал эрхилжэ, сагаан эдеэгээр үл хоол залгадаг һэн тула ургасатай, шэмэтэй бэлшээриин газар бэдэржэ, нүүжэ, таража һуудаг һэн. Тиимэһээ Нюһата – Нюургай (Гэсэрэй түрүүшын нэрэ) «газар холо, уһан ута» дээрэһээнь хадамнажа абаха басагаяа холын газараар бэдэрнэ. Бүхэшүүлээр барилдажа, мэргэдүүдээр харбалсажа, мори урилдажа, бэшэшье ондоо гай дабажа, тэрэ зориһон хэрэгээ бүтээнэ. Эндэһээ уламжалхада, буряад хүбүүн эрын юһэн эрдэмдэ һураха ѐһотой байһан. Нэрлэбэл, барилдаха, харбаха, модоор дархалха, түмэрөөр дархалха, агнаха, һэеы гэр татаха, ташуур, шүдэр томохо, мори урилдаха.

          Тиихэдэ буряад арадта басаган хүбүүн хоѐрой эсэгэнэрэй бүһэнүүдээ андалдажа, худанар болохо ѐһо заншал байгаа. Энэ ѐһоор Алма-Мэргэн Гэсэрэй гурбадахи хатан болоно. Хатан болгожо абахалаараа Гэсэр хүнэй хүйтэн дайдаһаа өөрын дулаан дайда бусахаяа тэгүүлнэ. Харин Алма-Мэргэн Гэсэрые гэртээ үлөөхэ зо-рилготойгоор бадхаг хорон эдеэ эдюулжэ, уймар болгоод, малайнгаа буруушан болгобо. Иихэдээ хүбүүд дайнай баатар байхаһаа гадна, амгалан сагта малайшье харуулшан мэргэжэлтэй байха ѐһотой болоно бэшэ гү ? «Хүнэй хүбүүн харида багтахагүй, хандагайн сэмгэн тогоондо багтахагүй» гэһэн оньһон үгэ оло дахин үльгэртэ зэдэлнэ. Энэ ѐһые мүнөөнэйшье айл болоһон хүбүүдэй баримталхаяа оролдодогынь һонин.

          Аха хүнүүдтэ хүндэтэйгөөр хандалга, хүнүүдэй хоорондохи харилсаан, урданайнгаа ѐһо заншал сахилга, түрэл нютагтаа дурлалга г.м. асуудалнууд үльгэр соо харуулагдаһан байна. «Дэгэл захатай, хүн ахатай» гэһэн сэсэн бодолтой оньһон үгын ѐһоор манай аха заха хүн нэн түрүүн эхэ, эсэгэмнай болоно.

«Эхэ хүниие гомдохообол, Сүмбэр уула хэмхэрхэ, Эсэгэ хүниие гомдохообол, һүндалай шэргэхэ», - гэһэн мүрнүүдые уншахадаа, ойлгоноб: энэ һургаал дуулаһан үхибүүн эхэ эсэгэеэ сэгнэхэ, тиимэһээ гомдохоохогүй, һургаалынь шагнаха ба хадууха болоно.

          Буряадууд ганса эхэ, эсэгэеэ бэшэ, наһатай зониие ехээр хүндэлдэг. Юуб гэхэдэ, һургаал заабаринууд соонь бүхы наһанайнь дүй дүршэл ороно ха юм. Абай-Гэсэр, 33 баатарнуудынь, тэнгэришүүл Манзан-Гүрмэ төөдэйнгөө заабаряар ябана. Абай-Гэсэр олон дайсадаа төөдэйнгөө ашаар дарана.  Төөдэйнь ашадаа сэгнэшэгүй заабари үгэнэ, туһа хүргэнэ.

Энээншэлэн сарюун үндэр наһатай боложо, шэнээ тамираа барагдаһаншье һаа үбгэд хүгшэдэй дүй дүршэл айхабтар ехэ, ухаан бодолынь һонор байдаг гээшэ. Тэдэнэр бүхы сэдьхэлһээ угынь дамжуулха үри хүүгэдтээ һайниие хүсэжэ, захяа һургаалаа хэлэжэ һуудаг. Тэдэнэй үгые үнэтэй дээрэ тооложо, буурал толгойтоной баян ажабайдалһаа гараһан алтан шэнги һургаал үгэнүүдыень тогтоожо абаха ѐһотойбди.

      Мүн лэ зоной, байгаали, замбуулинай хоорондохи харилсаанууд тон гүнзэгыгөөр үльгэр соо үгтэнхэй. Хүн хадаа байгаалиин ѐһо гуримые хүндэлэн, арга шадалаараа тогтомол тэнсүүрииень эбдэнгүй ажаһуухые оролдодог гээшэ. Бидэ байгаалиин үринэр гээшэбди гэжэ хүн өөрыгөө тоолодог юм: «Эхэ Газар», «Эсэгэ Тэнгэри» г.м. Хүндэ энэ ѐһо журам эбдэхэгүй тон ехэ харюусалга байна. Жэшээнь, «Гэсэрэй» дүрбэдэхи һалаада үлгэн дэлхэйн үнсэгтэ һуудаг Ганга-Бүрэд        хаанай дайдада        Атай-Улаан тэнгэриин        амаргал хүзүүнһээ тодорһон Гал-Нурман хаан ерэжэ, «урдажа байһан уһыень эхинһээнь хатааба, ургажа байһан ногооень үндэһэнһөөнь хатааба». Байгаалиин энэ ехэ гай тодхорто ороод байхада Абай-Гэсэр тэрээнтэй тулалдахаяа ошоно. Юуб гэхэдэ, байгаалида болоһон хохидол зоной ажабайдал, ами наһан дээрэ унаха бшуу: ой модон, уһа голой хосорходо хүн ба байгаали хоѐрой хоорондохи ажамидаралай утаһан таһаршана, бэрхэтэй байдал ушарна. Дэлхэйн тэнсүүри алдагдахаһаа гадна, хүнүүдэй хоорондохи харилсаа холбоон муудажа, эмхигүй, отог оргой байдал үзэгдэнэ. Yдэр hүни хоѐр илгархаяа болижо, хара манаар хушагдажа, үнэн худал хоѐр худхаржа, бодото байдал ойлгогдохоѐо болино. Иимэ байдалай тохѐолдоходо, хүн хүнтэеэ таарахаяа болино, газар дэлхэй дээрэ үймөөн олошоржо, эбсэшэгүй байдал тогтоно.

                                                             III

           Абай - Гэсэр хадаа арад зоной дунда амгалан тэнюун ажабайдал тогтоохын түлөө «Эсэгэ Тэнгэриhээ» мэдэлтэй, «Эхэ Газар» дээрэ хүнэй бэе оложо түрэhэн баатар болоно. Газар дээрэхи хэрэгүүдээ газарай зон шиидхэхэ ѐhотой, тиимэhээ Гэсэр газарай зоной үхибүүн боложо түрэнэ ха юм. Буряад арадай оюун ухаанай, уран хэлэнэй шэмэг болоhон энэ зохѐол хэмжүүрэйнгээ талаар ехэ ута: аяар гушаад мянган шүлэглэмэл мүрнүүдhээ бүридэдэг юм. Энэ «шэдитэ» үльгэр хүмүүжэлдэ ехэ удха шанартай зохѐол. Тиимэhээ дэлхэйн арадуудай эрдэни зэндэмэни болохо «Гэсэр» үльгэрые үзэхэ гээшэ ехэ дэмбэрэлтэй хэрэг, илангаяа түрэл арадайнгаа ѐhо заншал, хэлэ бэшэг, үндэhэн соѐл мартангүй, сахижа, баримталжа ябаха манай уялга болоно гэжэ hананаб.

                                                            IV

Литература

1. Балдано Н.Г. Абай-Гэсэр. – Улаан-Yдэ, 1959.

2. Дамдинов Н.Г. Абай – Гэсэр хүбүүн. – Улаан-Yдэ, 1994.

3. Дугаров Б.С. Мифология бурятской Гэсэриады: восточные тэнгрии. – Улан-Удэ: Изд-во БНЦ СО РАН, 2005. – С. 3–5.

4. Козин С.А. Эпос монгольских народов. – М: Изд-во Академии наук СССР, 1967.

5. Мулонова Г.В. Очерки истории культуры Бурятии/ ред. Д.Ц. Цыремпилон. – Улан-Удэ, 1972.

6. Чагдуров С.Ш. Абай Гэсэр /вступ. ст. А.И. Уланова. – Улан-Удэ, 1960.

                    Муниципальное казенное учреждение  «Закаменское РУО»

 Районная научно-практическая конференция школьников

«Шаг в будущее»

Секция «Бурятский язык и литература»

ТЕМА РАБОТЫ:

«Хүнэй  абари зан харуулһан фразеологизмууд»

                                           Выполнила: Жимбуева Анжела,  ученица 8 класса

                                      Руководитель: Дарижапова Сэрэгма Николаевна,

учитель бурятского языка и литературы

                                                 МАОУ « Хуртагинская СОШ ».

                                                         2020г.

                                              Гаршаг

1. Оролто үгэ
2. Гол хуби

1.  Фразеологизмууд тухай ойлгосо
2.  Хүнэй абари зан харуулһан фразеологизмууд
3.   Шэнжэлгэ

3. Тобшолол
4. Литература
5. Хабсаргалта

                                               I. Оролто үгэ

       Бүмбэрсэг дэлхэй дээрэ ажаһуудаг ямаршье арад зон өөрынгөө түрэл хэлэн дэээрэ дуугаралдадаг, харилсадаг.  Минии түрэл хэлэн - буряад хэлэн болоно. Эртэ сагһаа буряад араднай  өөрынгөө үндэһэн хэлэ, соёл, ёһо заншал һайса хүгжөөн ерэһэн түүхэтэй. Харин мүнөө  буряад хэлэмнай үгы боложо байһан хэлэнүүдэй тоодо ороод байхадань, буряад хэлэеэ алдангүй саашань хүгжөөхэ, үри хүүгэдтээ дамжуулха ёһотойбди. Аман болон бэшэмэл хэлэлгэ hэргээхэ, шэмэглэхэ талаар фразеологизмууд ехэ үүргэтэй байдаг, тиимэhээ фразеологизмуудые олон талаhаа, гүнзэгыгөөр үзэхэ, шэнжэлхэ шухала. Фразеологи ямаршье хэлэнэй эгээ ехэ баялигынь болоно гэхэдэ алдуу болохогүй. Фразеологи дотор арадай түүхэ, арадай ажабадалай дүршэл, ухаан сэдьхэлэйнь баялиг харагдадаг.

Шэнжэлхэ зүйл: буряад хэлэнэй фразеологи

Шэнжэлхэ юумэн: хүнэй абари зан харуулһан фразеологизмууд

  Шэнжэлгын зорилгонууд:

1. «Фразеологизм »  гэһэн ойлгосо тодорхойлхо

2. Хүнэй абари зан харуулһан фразеологизмуудые хаража үзэхэ

3. Мүнөө үеын һурагшадай хэлэлгэ шүүмжэлэн, фразеологизмуудай удхые ойлгожо, хэлэлгэдээ хэрэглэдэг гү гэжэ элирүүлхэ

4. Өөрынгөө лексическэ нөөсэ баяжуулха,ухаан бодолоо хүгжөөхэ.

                                                II. Гол хуби

                                                  2.1. Фразеологизм гэжэ юуб?

Холбуулалнууд хэдэн үгэнүүдhээ бүридэжэ, ямар нэгэн ойлгомжо тэмдэглэhэн байдаг. Холбуулануудай бүридэлдэ ороhон үгэнүүдые hэлгэжэ, ондоо удхатай холбуулал болгохо аргатай байдаг. Тиихэдэ үгэнүүдые hэлгэжэ, удхыень ондоо болгожо болохогүй холбуулалнууд байдаг . Иимэ холбуулалнуудые фразеологизмууд гэжэ нэрлэдэг.

Фразеологиин асуудалнуудта олохон ажалнууд зорюулагдадаг байбашье, фразеологи гэжэ юун гээшэб гэжэ хэлэ шэнжэлэгшэдэй дунда нэгэ тусхай харюу байхагүй. Зарим эрдэмтэд фразеологизмые хэдэн үгэнүүдhээ бүридэhэн холбуулал гэжэ тоолоно. Нүгөөдүүлынь бүхы тогтомол холбуулалнуудые оруулалсана.  Тиихэдэнь нүгөө зариман фразеологи дотор оньhон, хошоо үгэнүүдые харуулна.

Фразеологизмуудай шанар шэнжэнүүдые тон тодорхойгоор элирүүлхэнь бэрхэтэй асуудал байбашье, фразеологизмууд өөрын онсо шэнжэнүүдтэй:

1. Тогтомол һууритай. Фразеологизм соохи үгэнүүдэй һуурииень һэлгүүлжэ гү, али дундань ямар нэгэн үгэ хабшуулжа болохогүй.

2. Нэгэ ойлгосо тэмдэглэдэг. Тиимэһээ олонхи ушарта фразеологизмын удха нэгэ үгөөр хэлэжэ болодог: долоон уулын саагуур-холо.

3. Мэдүүлэлэй ямаршье гэшүүн болодог. Жэшээнь: Минии нүхэр басагые нюдэндөө галтайхан гэлсэдэг. Энэ мэдүүлэл соо нюдэндөө галтайхан гэжэ фразеологизм  элирхэйлэгшэ болоно.

                    2.2. Хүнэй абари зан харуулһан  фразеологизмууд

       Хүнэй абари зан харуулһан  фразеологизмуудые хүнүүдһээ һуража, фразеологическа толи соо бэдэржэ  олоод, хоёр бүлэгтэ хубаагааб.

      Хүнэй һайн талые харуулһан 29 фразеологизмуудые,  харин муу  талыень харуулһан 38 фразеологизмуудые олооб. Эдэ фразеологизмууд хүе бүхы талаһаань: ажал хүдэлмэридэ, эд зөөридэ, хүндэ, үйлэ байдалда хандасаарнь, досоохи  ба гадаада талын тодорхойлон харуулна.

                                                  2.3. Шэнжэлэлгэ

    Мүнөө үеыен һурагшад фразеологизмуудые хэлэлгэдээ хэрэглэдэг гү, тэдэнэй удха ойлгоно гү гэжэ элирүүлхын тула анкетировани үнгэргөөбди. Анкетированида 7-хи, 8-хи, 9-хи ангиин һурагшад , хамтадаа 22 һурагшад хабаадаа. 10 хүнэй абари зан харуулһан фразеологизмууд үгтөө:

                                                 III. Тобшолол

       Мүнөө үедэ һурагшад хэлэлгэдээ фразеологизмуудые  үсөөн хэрэглэнэ, удхыень тайлбарилхадаа ядарна гэжэ анкетированиин дүнгүүд харуулна. Хэлэлгэеэ баян, уран болгохын тула фразеологизмуудые олоор хэрэглэхэ, уран зохеолнуудые уншаха хэрэгтэй.    Энэ шэнжэлгын ажал хэхэдээ хүнэй абари зан харуулһан багахан толи бэлдээб. Тэрэ нэн түрүүн һурагшадта хэрэгтэйшье, туһатайшье болохо гэжэ һананаб. Өөрынгөө хэлэлгэдэ зүбөөр хэрэглэхэ, литературын хэшээлнүүдтэ зохёолой дүрэнүүдтэ сэгнэлтэ, характеристикэ үгэхэдөө хэрэглэжэ болохо.

                                    IV.  Хэрэглэһэн литература

1. Будаев Ц.Б. Оньһон үгэ оншотой. – Улаан-Удэ, 1988 он

2. Мадасон И.Н. Буряад арадай оньһон, хошоо үгэнүүд. –Улаан-Удэ, 1960 он.

3. Цыденжапов Ш.Р. Бурятско-русский фразеологический  словарь-Улаан-Удэ, 1992 он

4. Интернедэй материалнууд.

                                             V. Хабсаргалта

Хүнэй абари зан харуулһан  фразеологизмуудай толи

Ама һайтай- человек говорящий только хорошее

Ама муутай- человек говорящий только плохое, злой на язык

Ама бардам - хвастливый

Ама задагай –болтливый

Ама хооһон –голодный

Амандаа золтой – приходить к кому –либо во время еды

Ама уран - красноречивый

Алтан гартай –умелый

Архиин туулмаг, архиин дайсан -пьяница

Бардам гартай –щедрый

Барюухан гартай  - скупой

Байра һууригүй - неусидчивый

Баянаа багтаажа ядаһан – с жиру беситься

 Бүдүүн хүзүүтэй-жадный

Буруу шүрэбтэй-человек делающий все наоборот

Буруугай бэлшээриһээ гараагүй –недальновидный үдүүн хүзүүтэй- состоятельный

Бэе хүнгэн - энергичный

Гартаа дүйтэй –мастер на все руки

Гани галзуу - буйный

Ганса бэе, гахай ябаган- одинокий

Гартаа сабууутай – нечистый на руку

Гэрэй шоодбори - презренный

Далан худалша – отчаянный лгун

Далайн захада гараагүй - не совершивший ничего значительного

Долоон хототой - ненасытный

Долоон голтой – жизнестойкий

Долоон шоно худалдаха - шустрый

Дээдэ гарай- человек высокого полёта

Дээрэ зүрхэтэй -трусливый

Дүрбэн тэгшэ – мастер на все руки

Зөөлэн шарайтай - добрый

Илдам налархай – ласковый, приветливый

Мохоо модохи – тупой

Муу һанаата - зловредный

Нойтон мунса - тупой

Нимгэн сэдьхэлтэй -мягкосердечный

Номгон даруу- спокойный

Нюдэндөө галтай- жизнерадостный

Саагуур бодолтой- дальновидный

Садаха дэбтэхэгүй - ненасытный

Өөхэн соохи бөөрэ  - изнеженный

Тархияа худалдаха -продажный

Улайха нюургүй- не стыдливый, бессовестный

Үхэтэрөө ухаа ороогүй – до смерти не набраться ума

 Υндэр түрэлтэ - знатный

Халуун шулуу долёоһон – человек испытавший все

Хамагые дабаһан - человек испытавший все

Хамар дээрээ ууртай – очень вспылчивый

Хара гэртээ хаан, боро гэртээ богдо - хозяин

Хара һанаатай - подлый

Хара дотортой - зловредный

Хармаандаа хан гэхэ хадааһагүй – гол как сокол, без ничего

Харуу хатуу – скупой

Хатуу хүн - волевой

Хорхойдо хорогүй - безвредный

Холо бодолтой - дальновидный

Хүнэй дээдэ хүн – лучший из людей

Хүсэ шадалаа бараһан-обессиливший

Хэрүүлшэ нохой шэнги – сварливый

Хэбтэһэн хони бодхоохогүй безвредный, тихий

Шабар дотортой - плохой

Шадал багатай  - слабый

Шэнээ тамиргүй-  бессильный

Эрэ доргон - смелый

Эрхыдээ эмтэй, долёобортоо домтой-лекарь